Ամսթերտամ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Բնակավայր

Ամսթերտամ (հոլանտերէն՝ Amsterdam), Նետերլանտի մայրաքաղաքն է։ Ան կը գտնուի Ամսթէլ գետի տելթային մէջ, Էյսելմէր (Զյոյտեր Զէ) ծոցին մօտ եւ ջրանցքներով կը կապուի Հիւսիսային ծովուն հետ։ Վարչականօրէն մաս կը կազմէ Ամսթերտամի համայնքին։

Պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամսթերտամը առաջին անգամ յիշատակուած է 1275 թուականին։ Անուանումը յառաջացած է Ամսթէլ գետի անունէն եւ հոլանտերէն damm (ամբարտակ) բառէն, որոնց միացումով կազմուած է Ամսթերտամը (Ամսթէլի ամբարտակ)։[1]

Ամսթերտամի դրօշին եւ զինանշանին վրայ պատկերուած են Սուրբ Անդրեասի երեք խաչերը, որպէս խորհրդանիշ՝ խիզախութեան, կամքի եւ սրտցաւութեան արդեօ՞ք սրտակցութիւն պէտք է ըլլայ։ Ըստ ժողովրդական աւանդոյթին, անոնք կ՛ակնարկեն քաղաքին սպառնացող երեք վտանգները, որոնք են՝ ջուրը, կրակը եւ համաճարակները։

Զինանշանի վրայ գրուած կարգախօսն է՝ “Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig” (քաջարի, վճռական, կարեկցող)։ Զինանշանը 1947-ին Վիլհելմինա II–ի կողմէ նուիրուած է Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմի ընթացքին, քաղաքին ցուցաբերած խիզախութեան առթիւ։

Հիմնադրումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամսթերտամը համեմատաբար աւելի ուշ հիմնադրուած է քան՝ Հոլանտական այլ քաղաքներ, որոնցմէ են՝ Ռոթերտամը, Նեյմեխէնը եւ Ութրեխթը։ 2008 թուականին պատմաբան, աշխարհագրագէտ՝ Քրիս Տէ Պոթը առաջարկեց վարկած մը, ըստ որուն, Ամսթերտամի շուրջ գտնուող հողերը օգտագործուած են դեռ եւս 10-րդ դարէն սկսեալ։ Սակայն այս վարկածը չէր հաստատեր, որ այդ շրջանին արդէն իսկ դրուած էր քաղաքին հիմքը։ Հողի մշակման աշխատանքները կապուած կրնային ըլլալ, ոչ թէ գիւղատնտեսութեան, այլ՝ տորֆ արդիւնահանման հետ։[2]

Ամսթերտամ քաղաքը իր իրաւունքներուն տիրացած է 1300 կամ 1306 թուականին։[3] 14-րդ դարէն սկսեալ Ամսթերտամը սկսած էր դառնալ բարգաւաճ երկիր, առաւելաբար Հանզայի լիկայի հետ առեւտուրի շնորհիւ։ ։ 1345 թուականին Քալւերստրատի Երանելի հաղորդութիւնը քաղաքը վերածեց ուխտատեղիի, մինչեւ բողոքակական հաւատքի աւարտումը։ Մինչեւ օրս պահպանօղ «լուռ երթը» կը վկայէ ուխտաւորութեան հարուստ պատմութեան մասին։[4]

Ապստամբութիւնը սպանացիներու դէմ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

16-րդ դարուն Հոլանտայի մէջ սկսաւ ապստամբութիւն մը, որուն գլխաւոր պատճառներէն էին՝ հարկերու բարձրացումը եւ սպանական հետաքննիչներու կողմէ բողոքականներու հետապնդումները։ Խռովութիւնները վերածուեցան ութսունամեայ պատերազմի, որ ի վերջոյ աւարտեցաւ Հոլանտայի անկախութեամբ։[5] Հոլանտական ապստամբութիւնը ղեկավարող Վիլհելմ Լռակեացի ջանքերուն շնորհիւ, Հոլանտայի Հանրապետութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս՝ կրօնական բազմազանութեան նկատմամբ հանդուրժողութիւն ցուցաբերող երկիր։

Հրեաները` Իպերական թերակղզիէն, Հուկենոտները` Ֆրանսայէն, բարգաւաճ վաճառականները եւ տպագրիչները՝ Ֆլանտրիայէն, եւ տնտեսական զրկանքներէն, կրօնական արգելքներու պատճառով տեղահանուածները՝ Սպանիայի վերահսկողութեան տակ գտնուող Նետերլանտներու տարածքներէն, իրենց անվտանգութիւնը գտան Ամսթերտամի մէջ։ Ֆլամանտական տպագրիչներու ներհոսքը եւ քաղաքի մտաւորականութեան հանդուրժողականութիւնը Ամսթերտամը դարձուցին Եւրոպայի ազատ մամուլի կեդրոն։

Տնտեսութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամսթերտամի ֆինանսական թաղամաս՝ Զյոյտասը։
I amsterdam-ն Ամսթերտամի զբօսաշրջային կարգախօսն է։
Ամսթերտամի յատակագիծը։

Ամսթերտամը Նետերլանտներու ֆինանսական մայրաքաղաքն է. դրամատուներու եւ ընկերութիւններու քանակով՝ ան Եւրոպայի խոշորագոյններէն է՝ Լոնտոնէն, Փարիզէն, Ֆրանկֆուրտէն եւ Պարսելոնայէն ետք։ Ամսթերտամի մէջ կը գործէ աշխարհի հնագոյն Ֆոնտային պորսան։ Ամսթերտամը ադամանդներու մշակման եւ գործարքի խոշոր կեդրոն է։ Քաղաքին եւ անոր արուարձաններուն մէջ կը գործեն ելեկտրոթեքնիքայի, արդիւնաբերութեան եւ մեքենաշինութեան ձեռնարկութիւններ։ Այնտեղ զարգացած են օդանաւաշինութիւնը, նաւաշինութիւնը, քիմիական քարիւղամշակման եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնը։ Սննդամթերքի արտադրութիւնը կը զբաղուի մթերքներու վերամշակմամբ, ինչպէս՝ սուրճը, քաքաօն, ծխախոտը, կոկոսի իւղը, գետնախնձորը, հացահատիկը, շաքարն ու ճակնդեղը։

Զբօսաշրջութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամսթերտամը այլ երկիրներէն կ՚ընդունի տարեկան քանի մը միլիոն զբօսաշրջիկ ( 2009 թուականի դրութեամբ՝ 4.63 մլն.)։[6]։ Ամսթերտամի զբօսաշրջային կարգախօսն է “I Amsterdam”ը, որ անգլերէն լեզուով կը համապատասխանէ “I am Amsterdam” արտայայտութեան. իսկ թարգմանաբար կը նշանակէ «Ես Ամսթերտամն եմ» կամ՝ «Ամսթերտամը ես եմ»։

Դիրքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամսթերտամը կը գտնուի Նետէրլանտներու արեւմուտքը։ Ամսթէլ գետը կը վերջանայ քաղաքի կեդրոնը, բաժնուելով՝ բազմաթիւ ջրանցքներու։ Ջրանցքները ձեւաւորուած են 17-րդ դարու սկիզբը, երբ ներգաղթողներու հոսքը հասած է իր գագաթնակէտին։ Այդ շրջանին մշակուած է քաղաքի զարգացման սեղմ նախագիծը, ըստ որուն, կառուցուած են կիսաշրջանաձեւ չորս ջրանցքներ։ Անոնց ծայրամասերը կը հասնին մինչեւ Էյ (հոլանտերէն IJ) ծովածոցը։ Ջրանցքներու կառուցման հիմնական նպատակը եղած է ծովէն պաշտպանուիլը (Ամսթերտամը կը գտնուի ծովու մակերեսէն երկու մեթր ցած մակարդակի վրայ)։[7]

Քաղաքը շրջապատուած է հարթավայրերով. հարաւ-արեւմուտքի վրայ կը տարածուին տնկովի անտառներ։ Ան հիւսիսային ծովուն կը միանայ երկար հիւսիսծովեան ջրանցքով։

Ամսթերտամը խիտ բանկեցուած քաղաք է։ Բնակչութեան խտութիւնը կը հասնի 4457 մարդ/ք․մ․2։ Քաղաքին շուրջը կը տարածուին արուարձանները։ [8] Զբոսայգիները գրավում են քաղաքի տարածքի 12%-ը։[9]

Բնակչութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքի սահմաններէն ներս, Ամսթերտամի բնակչութեան թիւը կը կազմէ 800 000 մարդ, որուն կէսը ունի օտարերկրեայ ծագում։ 16-րդ եւ 17-րդ դարերու ընթացքին ներգաղթողները հիմնականօրէն եղած են հուկնոտները, ֆլամանտացիները, սեֆարտ հրեաները եւ վեսֆալիացիները։ Վերջինները եկած են առաւելաբար տնտեսական կարիքներու պատճառով։ Անոնց ներհոսքը շարունակուած է 18-րդ եւ 19-րդ դարերուն։ Մինչեւ Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմի սկիզբը՝ քաղաքի բնակչութեան 10%-ը կազմած են հրեաները։

20-րդ դարուն, դէպի Ամսթերտամ ներգաղթողներու առաջին զանգուածը հասած է 1940–ականներուն՝ անկախութիւն ստացած Ինտոնեզիայէն։ 1960-ականներուն սկսած է աշխատող ներգաղթողներու հոսքը՝ Թուրքիայէն, Մարոքէն, Իտալիայէն եւ Սպանիայէն։ Սուրինամի անկախացումէն ետք, Ամսթերտամ հասած է սուրինամցիներու մեծ հոսք։

Այսօր, ոչ արեւմտեան ծագումով բնակիչները, մօտաւորապէս կը կազմեն քաղաքի մէկ երրորդը եւ երեխաներու աւելի քան 50%-ը։[10][11][12]։

Ամենախոշոր կրօնական խումբը քրիստոնեաներն են (2000 թ. Ին 17%), որոնք կը բաղկանան կաթողիկէներէ եւ բողոքականներէ։ Երկրորդ մեծաթիւ կրօնքը իսլամն է (2000 թ. ին 14%), որոնց մեծ մասը սուննի դաւանանքի ներկայացուցիչներ են։ ։[13][14] Թէեւ "Leef en laat leven" «ապրի՜ր եւ թոյլ տուր որ ապրին» կարգախօսը կը միաւորէ հոլանտացիները եւ մանաւանդ Ամսթերտամի բաց եւ հանդուրժող հանրութիւնը, սակայն Համաշխարհային Երկրորդ Պաերազմէն ետք տեղի ունեցած տարբեր ցեղերու, կրօնքներու եւ մշակոյթներու մեծաքանակ ներհոսքը ստեղծած է լարուածութիւն։ Իր 176 տարբեր ազգութիւններով՝ Ամսթերտամը ներկայիս աշխարհի քաղաքներու կարգին ամենաբազմազան ազգութիւններու օթեւանն է։[15]։

Ճարտարապետութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սուրբ Նիկոլասի եկեղեցին

Ամսթերտամը ունի ճարտարապետական հարուստ պատմութիւն։ Ամսթերտամի ամենահին կառոյցը կը համարուի 1306-ին նուիրաբերուած Oude Kerk-ը (հին եկեղեցի) ն։[16] Հնագիւն փայտէ կառույցն է het Houten Huys-ը։[17] Անոր հնագոյն կառոյցն է het Houten Huys-ը, որ կառուցուած է շուրջ 1425-ին եւ մէկն է անոր երկու շէնքերէն, որ պահպանուած է մինչեւ այսօր։ Ան նաեւ Ամսթերտամի մէջ գոթական ճարտարապետութեան նմոյշներէն է։

16-րդ դարուն փայտէ շինութիւնները քանդուելով կը փոխարինուէին աղիւսէ կառուցուածքներով։ Այս ժամանակահատուածին կառուցուած են Վերածնունդի ոճով բազմաթիւ շէնքեր։ Այդ շրջանի շէնքերը շատ հեշտութեամբ կը տաբերակուին իրենց աստինաճաձեւ ճակատներով, որ հոլանտական սովորական Վերածնունդի ոճն է։ Ամսթերտամը արագօրէն զարկ տուած է ի՛ր իսկ Վերածնունդի ճարտարապետութեան։ Այս շէնքերը կառուցուած են ճարտարապետ Հենրիկ Տէ Կէյսէրի սկզբունքներով։[18] Հենրիկ Տէ Կէյսէրի նախագծած ապշեցնող շէնքերէն մէկն է Westerkerk-ը։ 17-րդ դարուն «պարոքքօ» կոչուող ճարտարապետութիւնը մեծ ընդունելութիւն գտած ու տարածում գտած է Եւրոպայի մէջ։ Այս շրջանը կը համընկնէր Ամսթերտամի «Ոսկեդար»ու շրջանին հետ։ Ամսթերտամի մէջ նշեալ ոճի ճարտարապետներէն էին՝ Յակոբ Վան Կամպէնը, Փիլիպս Վինգբոնսը եւ Դանիէլ Ստալպայէրտը։[19]

19-րդ դարու վերջը տարածուած էր «Ար Նուվօ» (Jugendstil կամ Art Nouveau) ոճը, որուն հիման վրայ կառուցուած են բազմաթիւ շէնքեր։ Նոյն ժամանակաշրջանին, Ամսթերտամի արագ ընդարձակման հետ միատեղ, կեդրոնի մերձակայ շրջաններուն մէջ նոյնպէս կառուցուած են նոյն ոճի շէնքեր։ Թանգարանի հրապարակի (Museumplein) հարեւանութեամբ կառուցուած շէնքերը կը պատկանին “Jugendstil” ոճին։ Նոր ժամանակաշրջանին նախորդող ոճերէն ամենայայտնին եղած է՝ “Ար Տեկօ”ն։ Ամսթերտամը ունեցած է այս ոճի իր վարկածը՝ Ամսթերտամի դպրոցը (Amsterdamse School)։ Ամբողջ շրջան մը՝ ինչպիսին է “Rivierenbuurt”-ը, կառուցապատուած է այս ոճով։ [20] Ամսթերտամի դպրոցի ոճով կառուցուած շէնքերու ճակատներու առանձնայատկութիւնը անոնց հարուստ զարդանաշխերն են՝ տարօրինակ (թերեւս իւրօրինակ) ձեւով շրջանակուած դռներն ու պատուհանները։

Հին քաղաքի կեդրոնը, 19–րդ դարէն առաջ հանդիպող ճարտարապետական ամենատարբեր ոճերու կիզակէտն է։ Անոնց հարեւանութեամբ կառուցուած է 20-րդ դարու սկիզբի շէնքերը, որոնցմէ են նաեւ՝ քաղաքի կեդրոնը գտնուող այս ոճի քանի մը ապշեցնող օրինակները։

Քաղաքի կեդրոնը եւ անոր հարեւանութեամբ գտնուող պատմական շէնքերու մեծ մասը ջրանցքներու երկայնքով կառուցուած հարուստ վաճառականներու տուներ էին։

Ուշագրաւ փաստ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1695 թուականին Ամսթերտամի մէջ տպագրուած է «Համատարած Աշխարհացույց» անունով հայերէն լեզուով առաջին քարտէսը՝ Թովմաս Վանանդեցիի կողմէ։ Ան՝ Եւրոպայի տարածքին տպագրուած առաջին քարտէսներէն կը յամարուի, որ ունի աշխարհագրական աստիճանացոյց։

Ամսթերտամի մէջ ծնած նշանաւոր մարդիկ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքի համայնապատկերը

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հ. Ղ. Գրգեարեան, Ն. Մ. Հարությունեան (1987)։ Աշխարհագրական անուններին բառարան։ Երևան: «Լւիս»։ էջ էջ 24 
  2. «Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen» (Dutch)։ Nu.nl։ 22 October 2008։ Արխիվացված օրիգինալից 25 October 2008-ին։ Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 22 
  3. «De geschiedenis van Amsterdam» (Dutch)։ Municipality of Amsterdam։ Արխիվացված օրիգինալից 18 May 2008-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 21 
  4. «Mirakel van Amsterdam» (Dutch)։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 21 
  5. «Eighty Years' War» (Dutch)։ Leiden University։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 May 2008-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 21 
  6. Fedorova, T and Meijer, R (January 2007)։ «Toerisme in Amsterdam 2006/2007» (PDF) (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-05-27-ին։ Վերցված է May 22, 2008 
  7. «Actueel Hoogtestand Nederland» (Dutch)։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 18 
  8. «Kerncijfers Amsterdam 2007» (PDF) (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 28 May 2008-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 18 
  9. «Openbare ruimte en groen: Inleiding» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 24 June 2008-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 18 
  10. «Half of young big-city dwellers have non-western background»։ Cbs.nl։ Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 10 
  11. «Bevolking naar herkomstgroepering, 1 january 2001–2006» (Dutch)։ Dienst Onderzoek en Statistiek (Research and Statistics Service)։ Վերցված է 2007 թ․ ապրիլի 19 
  12. «Most foreign babies born in big cities»։ Cbs.nl։ 26 April 2004։ Արխիվացված օրիգինալից 25 September 2010-ին։ Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 10 
  13. «Religie Amsterdam» (PDF) (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից 28 May 2008-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 22 
  14. «Bureau of Onderzoek en Statistiek: 'Geloven in Amsterdam'» (PDF)։ Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 25 
  15. Quest, issue of march 2009
  16. «Oude Kerk official website»։ Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 10 
  17. «Houten Huys» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 December 2007-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 19 
  18. «Amsterdamse renaissance in de stijl van Hendrick de Keyser» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 November 2008-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 19 
  19. «Hollands Classicisme» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 February 2007-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 21 
  20. «Amsterdamse School» (Dutch)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 October 2007-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 21