Սթէնլի Միլկրէմ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search
Սթէնլի Միլկրէմ
անգլերէն՝ Stanley Milgram
267x400px
Ծնած է 15 Օգոստոս 1933
Ծննդավայր Նոր-Եորք, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Վախճանած է 20 Դեկտեմբեր 1984
Վախճանի վայրը Նոր-Եորք, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Քաղաքացիութիւն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ամերիկացի
Ազգութիւն հրեայ
Կրթութիւն Հարուարտի Համալսարան
Մասնագիտութիւն Հոգեբան
Աշխատանք Հարվարդի համալսարան և Եյլի համալսարան
Ծնողներ Ալեքսանտրա «Սաշա» Միլկրէմ
Պարգեւներ և
մրցանակներ
Գուգենհայմի կրթաթոշակ և Գիտության զարգացման Ամերիկյան ասոցիաիցիայի մրցանակ սոցիալ-հոգեբանությունում ականավոր հետազոտությունների համար
Անդամություն Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
Երեխաներ Միշել Սառա, Մարք Տանիէլ

Սթէնլի Միլկրէմ (անգլերէն՝ Stanley Milgram, 15 Օգոստոս 1933, Նիւ Եորք - 20 Դեկտեմբեր 1984), ամերիկացի ընկերային հոգեբան, յայտնի է հեղինակութեան հնազանդելու մասին կատարած գիտափորձով (1961) եւ «Աշխարհը փոքր է»[1] բներեւոյթի հետազօտութեամբ, որ 1969 թուականին քոլոմպիացի գիտնականներու կատարած «Վեց ձեռքսեղմումներու տեսութեան»[2][3] փորձարարական հիմնաւորումն է:

20-րդ դարու ազդեցիկ հոգեբաններու ցանկին մէջ յաճախ կը յիշատակուի Միլկրէմի անունը: Ան 2002 թուականի տուեալներով 20-րդ դարու հոգեբաններէն ամենաշատ յղուող հոգեբաններու շարքին 46-րդն է[4]:

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սթէնլի Միլկրէմը ծնած է 15 Օգոստոս 1933-ին Նոր-Եորքի յետամնաց Հարաւային Պրոնքսի մէջ[5], որ մեծամասնութեամբ բնակուած էր Արեւելեան Եւրոպայի աղքատ գաղթականներով: Ծնած է հրեաներու ընտանիքի մէջ, որոնք Ամերիկա գաղթած էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն[6]: Հայրը՝ Սամուէլը (1902-1953) ծնած էր Հունկարիոյ մէջ, մայրը՝ Ատէլը, Ռումանիոյ մէջ[7]: Անոնք ծանօթացած եւ ամուսնացած են ԱՄՆ-ու մէջ եւ ունեցած են երեք երեխաներ՝ Մարճորայը, Սթէնլին եւ Ճոէլը: Սամուէլը հացթուխ էր եւ հրուշակագործ, իսկ Ատէլը կ'օգնէր անոր հացաբուլկեղէնի գործին մէջ՝ հոգալով ընտանիքի ապրուստը[8]:

Միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Ճէյմս Մոնրոյի դպրոցին մէջ (Նոր-Եորք սիթի): Քոլէճին մէջ ուսանած է երեք տարի՝ ցուցաբերելով գերազանց յառաջադիմութիւն: Անոր հետ ուսանած է ապագայի նոյնպէս յայտնի հոգեբան դարձած իտալացի գաղթականներու որդի Ֆիլիփ Զիմպարտօն: Հետաքրքրական է, որ Միլկրէմի եւ Զիմպարտոյի որոշ գիտափորձերը ձեւով եւ բովանդակութեամբ կ'համընկեն իրար հետ: Յատկապէս համահունչ են Զիմպարտոյի Սթենֆորտի բանտային գիտափորձը եւ Միլկրէմի՝ հեղինակութեան հնազանդելուն նուիրուած գիտափորձը:

Միլկրէմի հայրը մինչեւ կեանքի վերջը (1953) իր համեստ եկամուտով կ'ապահովէր ընտանքի կարիքները: Սթէնլի Միլկրէմի քոլէճին մէջ ուսանելու ընթացքին ընտանիքը կը տեղափոխուի Քուինս: 1954 թուականին Միլկրէմը կը ստանայ բակալաւրի աստիճան եւ կ'ընդունուի յայտնի Նոր-Եորքի թագաւորական քոլէճ (Queens College, New York), ուր նպատակ ունէր մասնագիտանալ քաղաքագիտութեան բնագաւառին մէջ, սակայն քաղաքագիտութեան մասին հիմնական պատրաստութիւնը ստանալով՝ Միլկրէմը շուտով կը հիասթափի, քանի որ իր կարծիքով հասարակական-քաղաքական գործընթացները վերլուծելու մարդկային մղումները ըստ հարկի նշանակութեան չեն արժանանար: Հոգեբանութիւնը կը գրաւէ իր ուշադրութիւնը եւ կ'որոշէ ասպիրանտական կրթութիւնը ստանալ Հարուարտի համալսարանին մէջ եւ մասնագիտանալ ընկերային հոգեբանութեան բնագաւառին մէջ: Հարուարտի համալսարանի ասպիրանտուրա ընդունուելու առաջին փորձը կը մերժուի Միլկրէմի մասնակցած դասընթացներու մէջ հոգեբանութիւն առարկայի բացակայութեան պատճառաբանութեամբ: Միլկրէմը, համառութիւն ցուցաբերելով, ամրան ընթացքին Նոր-Եորքի երեք բուհերուն մէջ կ'իւրացնէ հոգեբանութեան վեց դասընթացներ եւ 1954 թուականի աշնան Հարուարտի մէջ կ'ընդունուի ասպիրանտուրա: 1960 թուականին կը պաշտպանէ ատենախօսութիւնը[9]:

Գործունէութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միլկրէմի գործունէութեան վրայ ազդած են հոգեբաններ Սոլոմոն Աշը եւ Կորտոն Օլպորտը: 1955–1956 թուականներուն Աշը կը դասաւանդէր Հարուարտի մէջ, որպէս հրաւիրուած դասախօս, իսկ Միլկրէմը անոր ինչպէս կրթական, այնպէս ալ հետազօտական գործունէութեան օգնականն էր: Անոր ատենախօսութեան ղեկավարը Օլպորտն էր, սակայն Աշի ազդեցութիւնը մեծ էր:

Միլկրէմը, Աշի յարմարողականութեան մեթոտաբանութիւնը կիրառելով, կատարած է ֆրանսացիներու եւ նորվեկիացիներու հարմարուելու աստիճանի համեմատական վերլուծութիւն: Նպատակն էր պարզել, թէ մեծամասնութեան մոլորեցնող կարծիքի հետ համաձայնելու, համակերպելու ընդունակութիւնը ինչպիսին է տարբեր ազգերու մօտ: Փորձարկուողը անընդհատ կը լսէր մեծամասնութեան սխալ, բայց միահամուռ տեսակէտը եւ պէտք է որոշում կայացնէր. կամ միանալ մեծամասնութեան, ցուցաբերել կոնֆորմիզմ, կամ պնդել իր տեսակէտը: Այս ուսումնասիրութիւնը իրականացած է Հարուարտի մէջ (1957, ամառ), Օսլոյի ընկերային հետազօտութեան հաստատութեան մէջ (1957-1958 ուսումնական տարի), Սորպոնի մէջ (1958-1959 ուսումնական տարի): Միլկրէմը իրականացուցած է ընդհանուր առմամբ 14 գիտափորձեր, որոնք կը ներառէին 390 մասնակիցներ[10]: Նորվեկիացիներու ընտրանքին մէջ գրանցուած է համակերպման աւելի բարձր մակարդակ: Հաւանաբար կոմպակտ եւ միատարր նորվեկիական հասարակութիւնը աւելի հակուած է համակերպման, քան ֆրանսականը՝ իր աւանդական տարակարծութեամբ: Այս կամ այն կերպ այդ հետազօտութիւնը շատ կարեւոր էր, քանի որ անոր մէջ առաջին անգամ ազգային վարքի տարբերութիւններու հարցը կենցաղային հիպոթեզներէ եւ աւանդապատումներէ տեղափոխուեցաւ համակարգուած եւ հսկուող դիտարկումներու ոլորտ[11]:

1959 թուականի գարնան Միլկրէմը կը վերադառնայ ԱՄՆ՝ շարունակելով աշխատիլ Աշի հետ: Չնայած խիստ ծանրաբեռնուածութեան, իր թէզի վրայ աշխատելով միայն հանգիստի օրերուն եւ գիշերները, ան աւարտին կը հասցնէ անիկա եւ 1960 թուականի Յունիսին կը ստանայ ընկերայի հոգեբանի PhD կոչում: Չնայած Միլկրէմը արդէն ունէր Հարուարտի մէջ ճանաչողական ուսումնասիրութիւններու գիտաշխատողի աշխատանքի առաջարկ, սակայն մեծ դժուարութեամբ կ'որոշէ կայացնում ընդունիլ Էյլի համալսարանի հոգեբանութեան բաժնին մէջ աշունէն օգնականի աշխատանքի անցնելու առաջարկը: Էյլի առաջարկը ընդունելու երեք հիմնական պատճառներ կային.

  1. ինքնուրոյն զբաղիլ հնազանդութեան ուսումնասիրութեամբ
  2. կատարել Հոլոքոստի ուսումնասիրութիւն
  3. իրականացնել իր վաղեմի երազանքը. ընկերային հոգեբանութեան մէջ խորանալ, հոգեբանութեան դպրոցին մէջ պաշտօն ստանալ, դասաւանդել եւ գիտափորձեր կատարել:

Յայտնի Գիտափորձեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միլկրէմի կատարած գիտափորձերու վերաբերեալ անոր կենսագիր պրոֆեսոր Թոմաս Պլասը կը գրէ, որ Հոլոքոստի նկատմամբ Միլկրէմ հետաքրքրուած էր, քանի որ իր «ողջ կեանքը կը նոյնականացնէր հրէայ ժողովուրդի հետ»[12]:

Aquote1.png Միլկրէմը որպէս հասուն մարդ անձնական հակամարտութիւն ունէր որպէս հրէայ մարդ, որ իրեն կ'ընկալէր որպէս օտար, որպէս նացիստական ոչնչացման զոհ, ինչպէս նաեւ ինսայտըր՝ որպէս գիտնական[13]:
- Քրիսթեն Ֆերմախտ
Aquote2.png

Անոր կինը՝ Ալեքսանտրա Միլկրէմը յայտարարած է, որ Միլկրէմի հրեական ինքնութիւնը հանգեցուցած է Հոլոքոստի վրայ ամոր ուշադրութեան կեդրոնանալուն եւ Հեղինակութեան հնազանդութիւն հետազօտութեան:

Aquote1.png Տարիքի հետ երջանկութիւն գտայ միանալով իսրայէլցիներու շարքերուն, իմացայ, որ իմ հաւատակիցներու ողբերգական տառապանքները պատերազմէն բզկտուած Եւրոպայի մէջ հանդիսաւորութեամբ կը նշուի եւ անդրադարձայ իմ ժողովուրդիս ժառանգութեանը:
- Սթէնլի Միլկրէմ
Aquote2.png


«Հնազանդութիւն»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս գիտափորձը մեծ ճանաչում բերած է Միլկրէմին եւ ստացած է Միլկրէմի գիտափորձ անունը: Անիկա իրականացուած է Էյլի համալսարանին մէջ 7 Օգոստոս 1961-ին: Նպատակն էր հասկնալ Հոլոքոստ իրականացնողներու մարդկային տեսակը, սակայն անսպասելի բացայայտում եղաւ եւ մեծ աղմուկ յառաջացուց, քանի որ պարզուեցաւ, որ ցանկացած բարեկիրթ քաղաքացի ընդունակ է դառնալ սադիստ եւ դահիճ:

Գիտափորձը մասնակիցներուն ներկայացուած էր որպէս յիշողութեան վրայ ցաւի ազդեցութեան ուսումնասիրութիւն: Փորձին կը մասնակցէին փորձարարը, փորձարկուողը («ուսուցիչ») եւ մէկ այլ փորձարկուողի դերակատարը («աշակերտ»): Փորձարարի հրահանգով աշակերտը պէտք է սորվէր եւ զոյգ-զոյգ յիշէր տրուած բառերու երկար ցանկը, իսկ «ուսուցիչը» պէտք է աշակերտի յիշողութիւնը ստուգէր եւ պատժէր հոսանքահարելով՝ իւրաքանչիւր սխալի համար աւելի ու աւելի ուժեղ ելեկտրական լիցք հաղորդելով (նուազագոյնը 15 Վ - առաւելագոյնը 450 Վ)[14]:

Մասնակից «ուսուցիչները» տեղեակ չէին, որ պատժուող «աշակերտը» դերասան է: Այնուամենայնիւ, գիտափորձի մասնակիցներէն 2/3-ը հասան վահանակի վերջին սեղմակին:

«Հերթի Խախտում»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յայտնի է, որ մարդկանց մեծամասնութիւնը հերթերուն կարգուկանոնը խստօրէն կը պահպանեն: Իր ուսումնասիրութիւններէն մէկուն մէջ Միլկրէմը փորձած է հասկնալ, թէ ինչ կը կատարուի կարգը խախտելու դէպքին մէջ:

«Ան կը խցկուի առանց հերթի» ֆիլմի պատրաստութիւնը կ'ենթադուէր, որ հերթի մէջ կանգնած մարդը պէտք է թոյլ չտայ իրմէ առաջ կանգնիլ: Միլկրէմի ուսանողները երկաթուղային դրամարկղերում կանգնած հերթի սկզբնամասին մօտենալով անբռնազբօս ձեւով կ'ըսէին. «Կը ներէք, ես կ'ուզեմ այստեղ կանգնիլ»: Որպէս կանոն ատոր կը հետեւէին դժգոհ խօսքեր կամ գոնէ հայեացքներ: Երբ «լկտիները» երկու էին, ապա կը դժգոհէին 90%-էն աւելին:

Գիտափորձի պայմանները քիչ մը փոխուելէ ետլ, երբ մասնակիցներէն մէկը կամ երկուքը նախապէս կանգնած կ'ըլլային հերթին սկիզբը, իսկ խցկուող մասնակիցը կը փորձէր անորմէ առաջ կանգնիլ եւ որեւէ դիմադրութեան չէր արժանանար (միտումնաւոր), ապա դժգոհութեան մակարդակը գրեթր 20 անգամ կը նուազէր, հասնելով 5%-ի:

«Բարեւ Ձեզ»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նոր-Եորքի փողոցներով կը քալէին հոգեբանական դպրոցի ուսանողները եւ կը փորձէին ձեռքսեղմումով բարեւել անցորդներուն: Նոյնը կ'ըլլայ աւելի փոքր բնակավայրերու մէջ: Մեծ քաղաքներու ձեռքսեղմումներու 38,5% գրանցուեցաւ, իսկ ոչ մեծ քաղաքներուն մէջ՝ 66,7%:

«Կորած Նամակներ»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սոցիոլոգներուն եւ հոգեբաններուն անվերջ կը տանջէ, թէ ինչպէս պարզել, թէ իրականութեան մէջ մարդիկ ինչ կարծիք ունին այս կամ այն հարցի վերաբերեալ, քանի որ բազմաթիւ հարցումները կը հաստատեն, որ մարդիկ կը յայտնեն իրենց դատողութիւնները եւ միայն այն ինչ պէտք է պատասխանել: Միլկրէմն այդ կապակցութեամբ առաջարկած է գիտափորձ մը. հետազօտողը փողոցներու, զբօսայգիներուն մէջ եւ այլուր աննկատ կը թողնէ չուղարկուած նամակներու մեծ քանակութիւն (հասցէն եւ նամականիշը փակցուած): Նամակները գտնողը պէտք է որոշէր ինչպէս վարուիլ. նամակները ուղարկել փոստով, անտեսել, ոչնչացնել:

Պարզուեցաւ, որ որոշումը մեծմասամբ կախուած է անկէ, էե ուր հասցէագրուած է նամակը: Հասցէներու տարբերակները չորս էին. «Կոմունիստերու ընկերներու միութիւն», «Նացիստներու ընկերներու միութիւն», «Բժշկական հետազօտութիւններու կեդրոն» եւ Ուոլթր Կառնալ անունով ազնիւ մարդ մը: Հետագային Միլկրէմը կը յիշէ.

Aquote1.png Մեր գիտափորձի մասին ես յայտնեցի Հետաքննութիւններու դաշնային բիւրօ[15], որպէսզի կառավարութիւնը գումարներ չծախսէ գոյութիւն չունեցող դաւադրութիւնը բացահայտելու համար:
- Սթէնլի Միլկրէմ
Aquote2.png

Որպէսզի ընտրանքը մեծ եւ հաւասարաչափ ըլլայ գիտնականները նամակները սկիզը որոշեցին ցրել ինքնաթիռէն, սակայն ատիկա այդքան ալ արդիւնաւէտ տարբերակ չէր (շատ նամակներ կ'իյնային տանիքներուն, ջրամբարներու մէջ, ճանապարհներու վրայ) եւ նոյնիսկ ինքնաթիռի անձնակազմի համար վտանգաւոր (որոշ դէպքերուն նամակները ինքնաթիռի էլէռոնի տակ կը մտնէին):

Գիտափորձի արդիւնքները այսպիսին էին. հասցէատիրոջը հասան բժշկական հատազօտութիւններու կեդրոնին եւ անհատ անձին հասցէագրուած նամակներու 70%-ը, նացիստներուն եւ կոմունիստներին հասցէագրուածներուն՝ 25%-ը:

Հետագային այս մեթոդաբանութիւնը կիրառուած է Հոնքոնկի, Սինկափուրի եւ Պանքոքի մէջ, որպէսզի պարզեն, թէ ապրողներէն որքանը կ'աջակցին Չինաստանի կոմունիստական կառավարությանը[16]:

«Հինգ ու Կէս Ձեռքսեղմումներ»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինչպէս յայտնի է, երկիրը փոքր է: Սակայն Սթէնլի Միլկրէմը միտք յղացաւ ստուգել այդ արտայայտությունը փորձնականօրէն: Ընտրուեցաւ ոչինչով աչքի չինկող ինչ-որ քաղաքացի մը, օրինակ, պորսային միջնորդ Պոսթոնէն, որուն պէտք է գտնել: Որմէ ետք ամբողջ Ամերիկային մէջ ամենատարբեր մարդկանց, որոնք չէին ճանչնար այդ միջնորդը, յանձնարարութիւն տրուեցաւ որոշակի ուղերձ փոխանցել ուրիշին, որ ամենայն հաւանականութեամբ հնարաւոր ճանաչում էր փնտրուողին: Անոր ընկերը պէտք է նոյնը կրկնէր, եւ այդպես շարունակ, մինչեւ ուղերձը հասնէր փնտրուողին: Պարզուեցաւ, որ երկու կամայականօրէն ընտրուած մարդկանց միջեւ միջին շղթան հինգ ու կէսի կամ վեցի հաւասար է[17][18]:

Հակասական Վերաբերմունք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հարուարտի մէջ աշխատելու Միլգկրէմի հեղինակութիւնը աստիճանաբար կ'աճէր, աւելի յայտնի կը դառնար ակադեմիական շրջանակներու եւ լայն հասարակութեան մէջ նաեւ շնորհիւ ամսագիրերու ու թերթերու մէջ իր հրապարակումներուն: Ան երբեք չէր խորշեր ճանչցուելէն: Անոր անուան շուրջ բուռն քննարկումներ կ'ըլլային:

Մեծ քանակութեամբ սեմինարներու և կոլոքվիումների հրաւէրներ կը ստանար, անոր ամսագրային յօդուածները կը վերատպուէին, իսկ հոգեւորականները բարոյական քարոզներու մէջ օրինակներ կը բերէին Միլկրէմի աշխատանքներէն:

Տարիներ շարունակ Միլկրէմը կը ստանար նամակներ ամենատարբեր մարդոցմէ, որոնք հարցեր կու տային գիտափորձերու մասին, երբեմն ալ իրենց սեփական փորձով կը կիսուէին: Սոցիոլոգը հաճոյքով կը պատասխանէր նամակներուն, սակայն այդ նամակագրութիւնը թերեւս չէ հրատարակուած:

Միլկրէմը Հարուարտի մէջ իր կեանքի ամենախոր հիասթափութիւնը ապրած է: Ճանաչում ստանալով ան կ'ակնկալէր մշտական պաշտօն ստանալ վերջապէս։ Այդ հնարաւորութիւնը իրականութեան մէջ կը դիտարկուէր համալսարանի ղեկավարութեան կողմէ: Սակայն անոր թեկնածութիւնը մերժուեցաւ: Միլկրէմի կերպարը անմիջականօրէն կը նոյնականացուէր անոր գիտափորձերու հետ, եւ անոր առանց հիմնաւորման կը համարէին խելագար սադիստ գիտնական, որմէ աւելի լաւ է հեռու մնալ:

Նման վերաբերմունքէն վիրաւորուած՝ Միլկրէմը կը հեռանայ Հարուարտէն: Քոռնելի համալսարանէն եւ Պերքլիի Քալիֆորնիոյ համալսարանէն ստացուած նոր հրաւէրներ եղան, սակայն ան գերադասեց ոչ համբաւաբեր առաջարկը եւ պայմանագիր կնքեց Նոր-Եորքի քաղաքային համալսարանի (CUNY) հետ: Ան մտադրութիւն ունէր հետագային աւելի հեղինակաւոր կազմակերպութեան մէջ աշխատանքի անցնիլ, սակայն այնտեղ աշխատեցաւ 17 տարի, մինչեւ կեանքին վերջը[19]:

Կոչումներ, Մրցանակներ Եւ Պարգեւներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Եյլի համալսարանի եւ Հարուարտ համալսարանի դասախօս
  • Նոր-Եորքի քաղաքային համալսարանի ասպիրանտուրայի վաստակաւոր պրոֆեսոր
  • Ֆորտի հիմնադրամի կրթաթոշակ
  • Գիտութեան զարգացման ամերիկեան ասոցիաիցիայի ընկերա-հոգեբանութեան մրցանակ
  • Կուկենհայմի կրթաթոշակ:

Վախճան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միլկրէմը վախճանած է Նոր-Եորքի մէջ, սրտի կաթուածէ 20 Դեկտեմբեր 1984-ին, 51 տարեկանին: Ատոր անոր սրտի հինգերորդ կաթուածն էր: Ան ունէր կին՝ Ալեքսանտրա «Սաշա» Միլկրէմը, դուստր՝ Միշել Սառան, եւ որդի՝ Մարք Տանիելը:[20]

Հետաքրքիր Փաստեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2004 թուականին Թոմ Պլասը հրատարակած է «Մարդ, որ ցնցեց աշխարհը. Սթէնլի Միլկրէմի կեանքն ու գործունէութիւնը» կենսագրական գիրքը (անգլերէն՝ The Man Who Shocked the World: The Life and Legacy of Stanley Milgram[21]):

2009 թուականին գերմանական Long Distance Calling[22] փոստ-ռոք խումբը իր Avoid The Light ալպոմին մէջ թողարկած է «I Know you Stanley Milgram»[23] («Ես կը ճանչնամ քեզի, Սթէնլի Միլկրէմ») երգը:

Մատենագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 1963 թուականին Հնազանդութիւն. վարքագծային ուսումնասիրութիւն («Behavioral Study of Obedience») յօդուած
  • 1974 թուականին Հեղինակութեան հնազանդիլ. փորձարարական ուսումնասիրութիւն («Obedience to Authority: An Experimental View»):

Ֆիլմագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 1972 թուականին վաւերագրական ֆիլմ «Քաղաքը Եւ Անհատը» (The City and the Self )
  • 2015 թուականին պաստառ բարձրացաւ «Փորձարարը» ֆիլմը: Ֆիլմին մէջ ներկայացուած են Սթէնլի Միլկրէմի 1961 թուականին կատարած շարք մը վարքագծային գիտափորձեր, որոնց ընթացքին կը ստուգուէր շարքային քաղաքացիներու իշխանութեան ենթարկուելու պատրաստակամութիւնը:

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Milgram S. The Small World Problem Psychology Today. — 1967, էջ 61-67
  2. It’s a Small World After E-mail Columbia Magazine ամսագրում կոլումբացի գիտնականների ուսումնասիրության մասին
  3. Վեց ձեռքսեղմումներու տեսութիւն life.panorama.am
  4. The 100 most eminent psychologists of the 20th century. Review of General Psychology 6 (2). doi:10.1037/1089-2680.6.2.139.
  5. Blass, Thomas (1998). The roots of Stanley Milgram's obedience experiments and their relevance to the Holocaust (PDF). Analyse & Kritik (Wiesbaden: Westdeutscher Verlag) 20 (1): 49. ISSN 0171-5860. OCLC 66542890.
  6. Thomas Blass (November 2000). Obedience to Authority: Current Perspectives on the Milgram Paradigm. Psychology Press. p. 1. ISBN 0-8058-3934-8
  7. Jackson, Kenneth T.; Markoe, Karen; Markoe, Arnie (August 1, 1998).The Scribner Encyclopedia of American Lives. New York, NY, USA: Charles Scribner's Sons. ISBN 0684804921. OCLC 755235271.
  8. 1 Alexandra Milgram, interviews with T. Blass, Riverdale, New York, April 25, 1993, and June 13, 1993.
  9. Milgram Stanley
  10. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Թոմաս Բլաս
  11. М.А. Степанова С. Милгрэм Студопедия. Очерк
  12. Thomas Blass From New Haven to Santa Clara A Historical Perspective on the Milgram Obedience Experiments University of Maryland Baltimore County
  13. "stanley+milgram"+jewish&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22stanley%20milgram%22%20jewish&f=false
  14. Obedience to Authority
  15. FBI
  16. Самые известные эксперименты Стэнли Милгрэма Эксперт online, Москва, 24 apr, sunday
  17. Travers J., Milgrem. S An Experimental Study of the Small World Problem // Sociometry, Vol. 32, No. 4. — 1969.
  18. Could It Be A Big World After All?
  19. Стенли Милгрэм Биография
  20. DANIEL GOLEMAN December 22, 1984 DR. STANLEY MILGRAM, 51, IS DEAD; STUDIED OBEDIENCE TO AUTHORITY Նոր-Եորք Թայմս, Obituaries
  21. Blass, T. (2004). The Man Who Shocked the World: The Life and Legacy of Stanley Milgram. ISBN 0-7382-0399-8
  22. Long Distance Calling
  23. I Know you Stanley Milgram