Մարսել Փրուսթ

Մարսել Փրուսթ ֆրանսերէն՝ Marcel Proust
Ծննդեան անուն	ֆրանսերէն՝ Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust
Ծնած է	10 Յուլիս 1871(1871-07-10)[…]
Ծննդավայր	Փարիզի 16-րդ շրջան, Փարիզ
Մահացած է	18 Նոյեմբեր 1922
Մահուան վայր	Փարիզի 16-րդ շրջան, Փարիզ
Քաղաքացիութիւն	Ֆրանսա
Մայրենի լեզու	Ֆրանսերէն
Ուսումնավայր	Քաղաքական գիտությունների ազատ դպրոց? և Փարիզի Համալսարան
Երկեր/Գլխաւոր գործ	À l'ombre des jeunes filles en fleurs?, Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում? և Jean Santeuil?
Տեսակ	novel sequence?, pastiche? և նախափորձ
Մասնագիտութիւն	վիպասան, ակնարկագիր, գրագէտ, գրաքննադատ, բանաստեղծ և արձակագիր
Ծնողներ	հայր՝ Ադրիան Պրուստ?, մայր՝ Jeanne-Clémence Proust?
Ստորագրութիւն

Վալանթին Լուի Ժորժ Էօժէն Մարսել Փրուսթ (ֆրանսերէն՝ Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust, ֆրանսացի նշանաւոր վիպասան, ակնարկագիր եւ քննադատ, մոտեռնիզմի ներկայացուցիչ։ Փրուսթի գլխաւոր երկը «Կորսուած ժամանակի փնտռտուքներու մէջ» (ֆրանսերէն՝ À la recherche du temps perdu) 7 վէպէ բաղկացած վիպաշար է (հատորներ 1-16, 1913-1927, վերջին 6 հատորները հրատարակուեր են յետ մահու), որ կը նկատուի 20-րդ դարու համաշխարհային գրականութեան ամէնակարեւոր ստեղծագործութիւններէն մէկը։

1907 թուականին կը սկսի գրել իր մեծ ստեղծագործութիւնը՝ «Կորուսեալ ժամանակը փնտռելով», որու եօթ գլուխները կը հրատարակուին 1913 եւ 1927 թուականներուն, այսինքն՝ իր մահէն յետոյ: Երկրորդ մասը՝ «Ծաղկեալ երիտասարդ աղջիկներու ստուերի մէջ», կը շահի Կոնքուղ մրցանակ 1919 թուականին:

Մարսել Փրուսթը կը մահանայ 1922 թուականի Նոյեմբերի 18-ին՝ ցնցղատապէն (bronchitis): Թաղուած է Փարիզի Փեր Լաշեզ գերեզմանատան մէջ:

Փրուսթի վիպական աշխատանքը ժամանակի եւ յիշողութեան մասին խորհրդածութիւններ են, ինչպէս նաեւ արուեստի գործառոյթներու, որ պէտք է իր սեփական աշխարհները առաջարկէ, բայց նաեւ այդ աշխատանքը սիրոյ եւ նախանձի մասին մտորումներ են գոյութեան դատարկութեան զգացողութեամբ, որ կը գունաւորէ փրուսթեան գորշ տեսիլքը, ուր համասեռամոլութիւնը կարեւոր տեղ կը զբաղեցնէ: «Կորուսեալ ժամանակը փնտռելով»-ը նմանապէս մարդկային մեծ կատակերգութիւն է աւելի քան երկու հարիւր դերասանի մասնակցութեամբ:

Կենսագրութիւն

Մարսել Փրուսթը ծնած է Փարիզ, 16-րդ շրջանի Օթոյ թաղամասին մէջ, իր մայրական կողմի մեծ հօր տան մէջ, որ յետագային քանդեր են նոր բնակելի շէնքեր կառուցելու նպատակով:

Ռոպերթ եւ Մարսել Փրուսթները, 1876 թ.

Մայրը՝ Ժան Քլեմանս Վայլը (ծնած է 1849 թ. Փարիզ եւ մահացեր 1905 թ.), ալզասեան եւ լորենեան հրեաներէն էր եւ պիրժայի գործակալ: Հայրը՝ բժիշկ Ատրիան Փրուսթը (ծնած է Իլիէր՝ 1834 թ. եւ մահացեր Փարիզ՝ 1903 թ.), Իլիէրի բարգաւաճ առեւտրականներէն էր: Մարսելը նաեւ ունէր աւագ եղբայր՝ Ռոպերթը (ծն.՝ 1873 թ. եւ մահացեր է 1935 թ.), վիրաբոյժ էր: Մարսելի հովանաւորն էր նմոյշահաւաք էoժէն Միւթիաքսը:

Մարսելի փխրուն առողջութիւնը հետեւանք էր իր մայրիկի յղութեան ժամանակ կրած զրկանքներուն: Առողջական թերութիւններով ծնած երեխան կը փրկէ իր բժիշկ հայրը, որ ծննդաբերութեան օրը վիրաւորուեր էր ցուցարարի մը արձակած կրակէն: Ծնողքը կը վախնար, որ նորածինը չ'ապրիր, սակայն ծնողական խնամքի շնորհիւ Մարսելը կը փրկուի մահէն: Տարուայ եղանակներէն գարունը շատ վատ կ'ազդէր անոր առողջութեան վրայ ու նոյնիսկ անգամ մը, երբ ան 9 տարեկան էր, շնչահեղձ կ'ըլլայ ծաղիկներու ծաղկափոշիի յարուցած ասթմային նոպայի պատճառով:

Կաթոլիկ հօր եւ հրեայ մօր զաւակը կը մկրտուի Փարիզի Սեն-Լուի-տ'Անթըն եկեղեցւոյ մէջ: Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ ան ինքզինք «հաւատացեալ» չի համարեր, քանի որ այդ ժամանակ հակասեմականութիւնը վառ արտայայտուած էր, զինք կը քննադատեն այլ յայտնի հակասեմիսթ գրողներ:

Երիտասարդութեան տարիներ

Փրուսթը՝ ձախէն առաջինը, երկրորդ շարք, Քոնտողսէի լիսէ, 1888-89 թթ.

Նախնական դասարանի մէջ սորված է երաժշտահան Ժորժ Պիզէի տղուն՝ Ժաք Պիզէի հետ, որուն մայրը՝ Ժնէվիէւ Ալեւին, իր քեռիի տան մէջ սրահ ունէր, ուր կը հաւաքուէին դերասաններ: Ժնեւիէւը կրկին կ'ամուսնանայ 1886 թ., պահպանելով իր սրահը, որու մշտական այցելուն դարձեր էր Փրուսթը:

Մարսելը այնուհետեւ կ'ուսանի Քոնտորսէ լիսէին մէջ 1882 թ. սկսեալ: Հինգերորդ ուսումնական տարին կը կրկնէ ու կը մնայ նոյն կարգը, սակայն առաջին անգամ ըլլալով անոր անունը կը գրեն գերազանցներու ցուցակին մէջ 1884 թ.: Ան դասերէն կը բացակայէր առողջական խնդիրներու պատճառով, սակայն արդէն անգիր գիտէր Վիքթոր Հիւկոյի, Միւսէի եւ Ժան Սանթոյի ստեղծագործութիւնները: Ան նաեւ կ'ուսանի փիլիսոփայ Ալֆոնս Տառլիուի մօտ:

Գրողի մանկական եւ երիտասարդական առաջին սէր՝ Մարի տը Պենարտաքիի հետ ան ներկայացումներ կ'ունենայ Ելիսէեան դաշտերուն մէջ: Անոնք կը դադրին հանդիպիլ 1887 թ.: Փրուսթը իր գրական առաջին քայլերը կը կատարէ դեռ լիսէի մէջ ուսանած վերջին տարիներուն: Աւելի ուշ՝ 1882 թ. ան կը հիմնադրէ փոքր հանդէս մը Քոնտորսէի նախկին նոյն ուսումնական կարգի համալսարանականներուն հետ՝ «Պանքէթ»-ը: Ասիկա սկիզբ կը դնէ իր ցուցամոլ հռչակին: Այդ ընթացքին կը ծանօթանայ Լիւսիէն Տոտէի՝ վիպասան Ալֆոնս Տոտէի տղուն հետ:

1889-90 թթ. կը ծառայէ բանակին մէջ, Օրլեան, որու մասին յետագային հաճելի յիշողութիւններ ունէր: Իսկ յաջորդած ժամանակաշրջանին Փարիզի մէջ կը ծանօթանայ Կասթոն Արման տը Քայավէի հետ, որ կը դառնայ անոր մտերիմ ընկերը: Ան նաեւ կը ծանօթանայ վերջինիս նշանածի՝ Ժաննա Փուքէի հետ, որուն կը սիրահարուի յետագային:

Զինծառայութիւնէն յետոյ կը յաճախէ Ալպեռ Սորելի եւ Անաթոլ Լըռուա-Պոլիոյի քաղաքական գիտութիւններու դասընթացքին ազատ դպրոցին մէջ, որ զինք կը համարէ շատ խելացի: Ան իր հօրը կ'առաջարկէ դիւանագիտական մրցոյթի մասնակցիլ հնագիտութեան դպրոցին մէջ: Այնուհետեւ կ'աւարտէ Սորպոնի համալսարանի Պսակաւոր Արուեստի աստիճանով 1895 թ.:

1896 թ. կը հրապարակէ «Հաճոյքները եւ օրերը» արձակ բանաստեղծութիւններու ժողովածուն, որ գրաքննադատներու եւ յատկապէս գրող Ժան Լորէնի կողմէ բարձր գնահատականի կ'արժանանայ: Վերջինիս հետ նոյնիսկ մենամարտի դուրս կու գայ, որ կ'աւարտի առանց որեւէ կողմ վնասուելու: Այնուհետեւ կը հրատարակէ «Կորուսեալ ժամանակը փնտռելով» վէպի առաջին գլուխները:

Րասքինի թարգմանութիւնները

Մարսել Փրուսթ, 1982 թ. լուսանկար

• Քնջութն ու ջրաշուշանները

• Ամիէնի Աստուածաշունչը

Փրուսթը կը թարգմանէ Ճոն Րասքինի «Ամիէնի Աստուածաշունչը» 1904 թ. եւ զայն կը նուիրէ նախորդ տարի մահացած իր հօրը: Այս աշխատանքը, ինչպէս նաեւ իր երկրորդ թարգմանութիւնը՝ «Քնջութն ու ջրաշուշանները» (թարգմանուած 1906 թ.) գովասանքի կ'արժանանան քննադատներու կողմէ:

Այս ընթացքը ապագայ գրողի համար բեղմնալից էր, որմով եւ յետագային հաստատուեցաւ իր անձը: Փաստացի իր թարգմանութիւնները Փրուսթը կը հարստացնէր լիուլի ծանօթագրութիւններով եւ երկար նախաբաններով, որոնք բնագիրին հետ նոյնչափ կարեւորութիւն ձեռք կը բերեն: Րասքինի ստեղծագործութիւնները թարգմանելով Փրուսթը քայլ առ քայլ կը դառնայ անոր քննադատներէն մէկը, որ յատկապէս կ'երեւի թարգմանուելիք բնագրի՝ իր գրած նախաբանին մէջ:

«Կորսուած ժամանակի փնտռտուքով»

1909-ին սկսած, երբ Փրուսթ 38 տարեկան էր, «Կորսուած ժամանակի փնտռտուքով» (À la recherche du temps perdu) վէպը բաղկացած է եօթը հատորներէ, որոնք ընդհանուր առմամբ ունին շուրջ 3200 էջ (իսկ The Modern Library-ի թարգմանութեան մէջ՝ մօտ 4300 էջ)։ Կրահամ Կրին Փրուսթը անուանած է «քսաներորդ դարու մեծագոյն վիպասանը, ինչպէս Թոլսթոյը տասնիններորդ դարունն էր», իսկ Ու․ Սոմերսեթ Մոմը վէպը կոչած է «մինչ օրս գրուած մեծագոյն գեղարուեստական գործը»։ Անտրէ Ժիտ սկզբնապէս այնքան ալ տպաւորուած չէր անոր գործով։ Առաջին հատորը մերժուեցաւ «Կալիմար» (Gallimard) հրատարակչութեան կողմէ՝ Ժիտի խորհուրդով։ Աւելի ուշ ան նամակ գրեց Փրուսթին՝ ներողութիւն խնդրելով այդ մերժման մէջ իր ունեցած դերին համար եւ զայն համարելով իր կեանքի ամենալուրջ սխալներէն մէկը։ Ի վերջոյ, գիրքը հրատարակուեցաւ հեղինակին սեփական միջոցներով՝ «Կրասէ» (Grasset) հրատարակչատան կողմէ, եւ Փրուսթ վճարեց քննադատներուն, որպէսզի անոնք դրական արտայայտուին գործին մասին։

Փրուսթ մահացաւ նախքան վերջին հատորներու սեւագրութիւններն ու սրբագրութիւնները ամբողջացնելը․ վերջին երեք հատորները հրատարակուեցան յետմահու՝ իր եղբօր՝ Ռոպերթի խմբագրութեամբ։ Գիրքը անգլերէնի թարգմանուեցաւ Ս․ Ք․ Սքոթ Մոնքրիֆի կողմէ՝ լոյս տեսնելով «Անցեալի յուշեր» (Remembrance of Things Past) վերնագիրով 1922-էն 1931 թուականներուն միջեւ։ Սքոթ Մոնքրիֆ թարգմանեց եօթը հատորներէն առաջին վեցը եւ մահացաւ նախքան վերջինը աւարտելը։ Այս վերջին հատորը տարբեր ժամանակներու թարգմանուեցաւ այլ թարգմանիչներու կողմէ։ Երբ Սքոթ Մոնքրիֆի թարգմանութիւնը աւելի ուշ վերանայուեցաւ (նախ՝ Թերենս Քիլմարթինի, ապա՝ Տ․ Ժ․ Էնրայթի կողմէ), վէպին վերնագիրը փոխուեցաւ աւելի հարազատ տարբերակի՝ «Կորսուած ժամանակի փնտռտուքով» (In Search of Lost Time)։

Գրականութիւն

• Salaman E. The Great Confession: from Aksakov and De Quincey to Tolstoy and Proust. London. Allen Lane The Penguin Press, 1973.
• Батай Ж. Пруст Archived 2009-05-31 at the Wayback Machine. Կաղապար:Недоступная ссылка // Батай Ж. Литература и Зло [: Сб. эссе:]. М.: МГУ, 1994. — ISBN 5-211-03159-8
• Мамардашвили М. К. Психологическая топология пути: М.Пруст «В поисках утраченного времени» Archived 2013-02-19 at the Wayback Machine. [: лекции 1984—1985 гг. ] / Редактор И. К. Мамардашвили. СПб.: Русский Христианский гуманитарный институт, 1997. — 571 с. — ISBN 5-88812-049-9
• Жера́р Жене́тт. Фигуры. М.: «Издательство им. Сабашниковых», 1998. — ISBN 5-8242-0065-3
• R. M. Bales. The Cambridge Companion to Proust — Cambridge University Press, 2001. — 266 p.
• Хосе Ортега-и-Гассет Время, расстояние и форма в искусстве Пруста
• Таганов А. Н. Русская тема в творчестве Пруста // Наваждения: к истории «русской идеи» во французской литературе XX в.: материалы российско-французского коллоквиума (С.-Петерб., 2-3 июля 2001 г.)/отв. ред. С. Л. Фокин. М.: Наука, 2005. С.24-35.
• Николаева Т. М. О чём на самом деле писал Марсель Пруст? — М.: Языки славянской культуры, 2012. — 128 с. — (Studia philological/ Series minor). — 600 экз., ISBN 978-5-9551-0519-2
• Марсель Пруст в русской литературе (сост. О. А. Васильева, М. В. Линдстрем). Вст. ст. А. Д. Михайлова, с. 5-41. — М., 2000
• Михайлов А. Д. Поэтика Пруста. — М.: Языки славянской культуры, 2012. — 504 с., ISBN 978-5-9551-0610-6
• F. C. Green, The Mind Of Proust (1949)
• Aciman, André (2004) The Proust Project. New York: Farrar, Straus and Giroux
• Теодор Адорно (1967) Prisms. Cambridge, Mass.: MIT Press
• Теодор Адорно "Short Commentaries on Proust, " Notes to Literature, trans. S. Weber-Nicholsen (New York: Columbia University Press, 1991).
• Albaret, Céleste (2003) Monsieur Proust. New York: The New York Review of Books (Мемуары домоправителя Пруста)
• Вальтер Беньямин. К портрету Пруста
• Bernard, Anne-Marie (2002) The World of Proust, as seen by Paul Nadar. Cambridge, Mass.: MIT Press
• D. Capetanakis, 'A Lecture on Proust', in Demetrios Capetanakis A Greek Poet In England (1947)
• Carter, William C. (2002) Marcel Proust: a life. New Haven: Yale University Press
• Chardin, Philippe (2006) Proust ou le bonheur du petit personnage qui compare. Paris: Honoré Champion
• Chardin, Philippe et alii (2010) Originalités proustiennes. Paris: Kimé
• Davenport-Hines, Richard (2006) A Night at the Majestic. London: Faber and Faber ISBN 978-0-571-22009-0
• De Botton, Alain (1998) How Proust Can Change Your Life. New York: Vintage Books
• Жиль Делёз (2004) Пруст и знаки (Marsel Proust et les signes) / Пер. с фр. Е. Г. Соколова. — СПб.: Лаб. метафиз. исслед. при Философ. фак. СПбГУ: Алетейя, 1999.
• Поль де Ман Allegories of Reading: Figural Language in Rousseau, Nietzsche, Rilke, and Proust, (ISBN 0-300-02845-8) 1979
• Жюльен Грак, «Proust Considered as An End Point» in Reading Writing (New York: Turtle Point Press,), 113—130.
• Karlin, Daniel (2005) Proust’s English. Oxford: Oxford University Press ISBN 978-0-19-925688-4
• Юлия Кристева Time and Sense. Proust and the Experience of Literature. New York: Columbia U. Press, 1996.
• George Painter (1959) Marcel Proust: a biography; Vols. 1 & 2. London: Chatto & Windus
• Shattuck, Roger (1963) Proust’s Binoculars: a study of memory, time, and recognition in «À la recherche du temps perdu». New York: Random House
• Spitzer, Leo "Proust’s Style, " [1928] in Essays in Stylistics (Princeton, Princeton U. P., 1948).
• Shattuck, Roger (2000) Proust’s Way: a field guide to «In Search of Lost Time». New York: W. W. Norton
• Tadié, Jean-Yves (2000) Marcel Proust: a life. New York: Viking
• Эдмунд Уайт (1998) Marcel Proust. New York: Viking Books