Կովկասեան արշաւանք

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Ռազմական հակամարտություն

Կովկասեան արշաւանք, Առաջին Համաշխարհային պատերազմի Կովկասեան արշաւանք, Կովկասեան ճակատ, Ոսմանեան կայսրութեան եւ Ռուսական կայսրութեան միջեւ ռազմական հակամարտութիւն էր, հետագային ներառելով նաեւ ազրպէյճանը, Հայաստանը, Կեդրոնական Կասպիական Բռնապետութիւնը եւ Բրիտանական կայսրութիւնը։

Համազասպ Սրուանձտեանի ղեկաւարած հայկական կորպուսի 3-րդ գումարտակը էջմիածնի մէջ, 1914 թ.

23 Փետրուար 1917 թուականին, ռուսաստանի յեղափոխութենէն ետք ռուսական զօրքի առաջխաղացումը դադրեցաւ, այնուհետեւ ցրուեցաւ ռուսական կովկասեան բանակը, որբւն փոխարինեցին Հայկական կամաւորական ջոկատները եւ Ֆիտայական ջոկատները։ 1918 թուականին ստեղծուեցաւ Կեդրոնական Կովկասեան բռնապետութիւնը եւ լեռնային Հայաստանի Հանրապետութիւնը։

3 Մրատ 1918 թուականին, Ռուսաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ հաշտութիւն կնքուեցաւ Պրեստ- Լիտովսկի պայմանագրով եւ 4 յուլիս 1918 թուականին Օսմանեան կայսրութիւնը ստորագրեց Պաթումի պայմանագիրը Հայաստանի հետ։ Սակայն զինուած հակամարտութիւնը Կեդրոնական Կովկասեան բռնապետուգթեան, Լեռնային ՀԱյաստանի եւ Բրիտանական զորքերու միջեւ շարունակուեցաւ մինչեւ 1918 30 Հոկտեմբեր 1918 թուականին։

Հակամարտութեան պատճառներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օսմանեան կայրութեան հիմնական նպատակն էր վերականգնել Կովկասի մէջ իր տարածքները։ Այս տարածները թուրքերը կորսնցուցած էին 1877-1878 թուականներուն Ռուս-թուրքական պատերազմու ընթացքին։ Օսմանեան զորքերու հիմնական նպատակն էր վերադարձնել Արդվինը, Արտահանը, Կարսը եւ Պաթումի նաւահանգիստը։ Այս արշաւանքի յաջողութիւնը կը բերէր ռուսական զորքերու թուլացման լեհական եւ գալիսիական ճակատներուն[1] ։ Կվկասեան արշաւանքները կը շեղեին ռուսական զորքերու հիմնական ռազմաճակատներէն։ Այս պլանը արժանացաւ Գերմանական կայսրութեան հաւանութեանը։ Գերմանիա օժանդակեց օսմանցիներուն աղբիւրնըրով եւ մարդկային ուժով։ Պատերազմի նախարար Էնվեր փաշա յոյս ունէր ճամբայ բանալու Պիդլիսի եւ միաւորներ բոլոր կովկասեան մուսուլմաններու միջեւ, Ռուսական կայսրութեան դեմ։ Օսմանեան զորքերու հիմնական նպատակն էր կտրել Ռուսաստանի կասպիական նաւթէն։

Ռուսաստանի համար Կովկասեան ռազմաճակատը կը համարուէր երկրորդային, Արեւելեան ռազմաճակատ։ Ռուսական կայսրութեան հիմնական ուժերը կեդրոնացած էին Արեւելեան ռազմաճակատին մէջ։ Ռուսաստանին կը պատկանէին Կարս ամրոցը եւ Պաթումի նաւահանգիստը։ Մարտ 1915 թուականին Ռուսական կայսրութեան արտաքին գործերու նախարար Սերգէյ Սազոնովը հանդիպեցաւ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի դեսպաններուն եւ քննարկեցին Թուրքիոյ մայրաքաղաքի, Ոսփորիի եւ Տարտանելի նեղուցները գրաւելու հարցը։ Ցարական Ռուսաստանը նաեւ կը պլանաւորէր աքսորել մուսուլմաններուն Իսթանպուլէն եւզանոնք բնակեցնել քազաքներով[2]։

Հայ ֆիտայական շարժումը կը ձգտէր ստեղծել անկախ Հայաստան։ Հայ Յեղափոխական դաշնակցութիւնը իրականացուց այս ձգտումը եւ 1918 թուականին ստեղծեց Հայաստանի առաջին հանրապետութինը 1918 թուականի մայիսին։ Բացի ասկէ, 1915 թուականի դրութեան Արեւմտեան Հայաստանի մէկ մասը եւ Լեռնահայաստանի հանրապետութիւնը կը գտնիւէին հայերու տիրապետութեան տակ, բացի ասկէ, Անդրկովկասեան բռնապետութիւնը նոյնպէս ստեղծուած էր հայերու մասնակցութեամբ։ Այս պետութիւններէն ոչ մէկը երկար գոյատեւեց։

Բրիտանացիները ռուսական յեղափոխական զորքերու հետ կը պայքարէին, որպեսզի չիրականացուի Էնվեր փաշայի նպատակը՝ տիրանալ Կովկասի նաւթին։ Անգլո-իրանական նաւթային ընկերութիւնը դէմ էր օսմանեան ամբիցիաներուն։ Ընկերութեան կը պատկանէին Պարսկական կայսրութեան ամբողջ տարածքին նաւթի արտահանման իրաւունքը, բացի Ազրբպէյճան, Գիլիան, Մազենդարան, Ասդրաբադ եւ Խորասան գավառներու։ 1914 թուականին, պատերազմէն առաջ Բրիտանիայի կառաւարութիւնը պայմանագիր կնքած էր կազմակերպութեան հետ, որպեսզի ապահուուի իր նաւատրոմի նաւթային կարիքները։

Բանակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տարածաշրջանին մէջ տեղակայուած էր օսմանյան 3-րդ բանակը։ 1916 թուականին այստեղ ղրկեց նաեւ 2-րդ բանակը։ Օսմանեան կայսրութեան հրամանատարական կազմը ուսանած էր դաշնակիցներու միջոցով։ Հակամարտութեան սկզբը օսմանցիները ռազմաճակատին վրայ կենտրոնացուցած էին 100.000-էն 190.000 զորք, հիմնականին քէշ պատրաստուած։

Մինչեւ պատերազմի սկիզբը ռուսական կովկասեան բանակը ունէր 100.000 զինուոր, որուն հրամանատարը նշանակուած էր գեներալ Վորոնցովը։ Բայց իրական հրամանատարը Գեներալ Նիկոլայ Նիկոլաեւիչ Յուդենիչն էր։ Սակայն պատերազմի ընթացքին ռուսները ստիպուած էին բանակի մէկ մասը տեղափոխել Պրուսիայի ռազմաճակատ քանի մը ճակատամարտերուն վրայ կռուելու համար՝ ձգելով ընդամենը 60.000 զինուոր։ Հայ գեներալներ Նազարբեկովի, Սիլիկյանի եւ Պիրումովի զորքերը մնացին Կովկասին մէջ։ 1917 թուականին յեղափոխութիւնէն ետք ռուսական զորքերը ձգեցին ռազմաճակատին վրայ։ Երբ ռուսական բանակը կազմակերպուեցաւ 1917 թուականին, բանակը 110.000-120.000 զինուոր ունէին հայկական նախնիներ[3]։ Այս թիւը շուտով հասաւ 150.000-ի երբ միացան մերձաւոր արեւելքի հայկական ջոկատները[4]։

1914 թուականի ամառէն ետք Հայ կամաւորական ջոկատները մտան ռուսական զորքերու հրամանատարութեան տակ։ Որպէս Հայ-Ռուսական բարեկամութեան նշան հայ կամաւորները ուղարկուեցան նաեւ Եւրոպական ռազմաճակատ, այս ջոկատները կազմաւորուած էին հայերէ, բայց որոնք պարտաոր չէին ծառայել Ռուսական կայսրութեան։ Այս ջոկատները ինքնակազմաւորուած խումբեր էին, որոնց նպատակն էր ստեղծել անկախ Հայաստան։ Այս ջոկատներու հրամանատարներն էին՝ Անդրանիկ Օզանեանը, Դրաստամատ Կանաեանը, Արշակ Գաֆավեանը եւ Սարգիս Մեհրաբեանը։ Սկզբը անոնց զորքը 20.000 էր, սակայն հակամարտութեան ընթացքին այս թիւը աճեցաւ։ 1916 թուականի վերջին Յուդենիչը որոշեց այս ջոկատները ներառել ռուսական բանակին։

Հակամարտութեան ժամանակ Հայկական ազգային լիպերալ շարժումը կը ղեկավարէին Հայ Ֆիտայիները։ Այս զինուած խմբաւորումները կ՝ ենթարկուէին իրենց անուանի զորապետերուն շուրջ, որոնցմէ են՝ Սեբաստացի Մուրատը։ Անոնց յաճախ կ՛անուանէին հայկական պարտիզանական ջոկատներ։ Վանէն մինչեւ Երզնկա գիծը վերահսկողութեան կ՝ ենթարկուէր ֆիտայիններու կողմէն։

Հայկական ազգային լիպերալ շարժումը դեկտեմբեր 1917 թուականին հիմնեց զինուած ուժեր, որոնք կը գլխաւորուէիր գեներալ Թովմաս Նազարբեկեանը։ Դրաստամատ Կանաեանը նշանակուեցաւ քաղաքացիական կոմիսար։ Ռազմաճակատը ունէր երեք հիմնական գոտի՝ Մովսես Սիլիկեանի, Անդրանիկ Օզանեանի եւ Միքայել Արեշեանի գլխաւորութեան։

Տարածաշրջանին մէջ, կը գործէին նաեւ քրտական զինուած խմբաւորումներ։ Անոնք կը կռուէին օսմանցիներու եւ ռուսական զորքերուն դէմ։

Լիոնել Դանստերվիլը նշանակուած էր միացեալ զորքերու հրամանատար, որ կազմուած էր 1000 աւստրալիցի, բրիտանացի, գանատացի եւ զելանդացի յատուկ նշանակութեան զինուոր։

Ծանօագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Hinterhoff Eugene (1984)։ Persia: The Stepping Stone To India։ Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I 4։ New York: Marshall Cavendish Corporation։ էջեր 499–503։ ISBN 0-86307-181-3 
  2. Bobroff Ronald Park (2006)։ Roads to glory – Late Imperial Russia and the Turkish Straits։ London: I.B. Tauris։ էջ 131։ ISBN 1-84511-142-7 
  3. Kayaloff Jacques (1973)։ The Battle of Sardarabad։ Near and Middle East Monographs 10։ Paris: Mouton։ էջ 73։ ISBN 3-11-169459-3 
  4. Nansen Fridtjof (1976)։ Armenia and the Near East։ Middle East in the Twentieth Century։ New York: Da Capo Press։ էջ 310։ ISBN 0-306-70760-8