Jump to content

Էդուարդ Աղաեան

Էդուարդ Աղաեան
Ծնած է 16 Մարտ 1913(1913-03-16)[1][2]
Ծննդեան վայր Մեղրի[1][2]
Մահացած է 29 Դեկտեմբեր 1991(1991-12-29)[3] (78 տարեկանին)
Մահուան վայր Երեւան, Հայաստան
Քաղաքացիութիւն  Ռուսական Կայսրութիւն և  Խորհրդային Միութիւն
Գործատու Երեւանի Պետական Համալսարան[1][2] և Հայաստանի Հանրապետութեան գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի Հրաչեայ Աճառեանի անուան լեզուի հիմնարկ[1]
Կրթութիւն Երեւանի պետական համալսարանի հայ բանասիրութեան բաժանմունք[1]
Կոչում փրոֆէսոր[1][2]
Ազգութիւն Հայ[1][2]
Տիրապետած լեզուներ հայերէն
Անդամակցութիւն Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա[1][2][4]
Պարգեւներ եւ
մրցանակներ		 «Աշխատանքի Արիութեան Համար» շքանշան, Հայկական ԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ և Աշխատանքային Կարմիր դրօշի շքանշան
Կուսակցութիւն Խորհրդային Միութեան համայնավարական Կուսակցութիւն[1]

Էդուարդ Աղաեան (16 Մարտ 1913(1913-03-16)[1][2], Մեղրի[1][2] - 29 Դեկտեմբեր 1991(1991-12-29)[3], Երեւան, Հայաստան), հայ լեզուաբան, բանասիրական գիտութիւններու մասնագէտ (1942), փրոֆեսէօր (1946), ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիոյ անդամ (1982), ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1970)։

Կենսագրութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էդուարդ Աղաեան, ծնած է 16 Մարտ 1913-ին Մեղրիի մէջ։ 1928-ին աւարտած է տեղւոյն 7-ամեայ դպրոցը։ 1930-1932 աշխատած է Մեղրիի կոլխոզի մէջ՝ սկիզբը որպէս հաշուետար, ապա՝ հաշուապահ։ 1933-էն ուսանած է ԵՊՀ պատմագրական հիմնարկին մէջ, միաժամանակ աշխատելով ծխախոտի գործարանին մէջ, որպէս հաշուապահ։

1938-ին աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանը եւ 1939-ին ընկերութիւն ընդունուած է։ 1941-ին պաշտպանած է թեկնածուական («Մեղրիի բարբառը»), 1945-ին՝ մասնագիտական ատենախօսութիւն («Հայ լեզուաբանութեան պատմութիւն»)։ 1942-ին անոր շնորհուած է դոցենտի իրաւունքը, 1946-ին՝ մասնագէտի կոչում։ 1953-ին ընտրուած է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 1982-ին՝ ակադեմիոյ անդամ։

1932-1991-ին ԵՊՀ-ի մէջ աշխատած է, 1956-1985 եղած է համալսարանի ընդհանուր լեզուաբանութեան բաժինի վարիչ, 1968-1991՝ հայագիտական կեդրոնի ղեկավար, 1986-1989 «Բանբեր Երեւանի համալսարանի» հանդէսի գլխաւոր խմբագիր, 1953-1956՝ ԵՊՀ գիտական աշխատանքներու գծով փոխ ատենակալ, 1948-1950՝ բանասիրութեան հիմնարկի դեկան։ Հայաստանի համալսարանին մէջ սորված է ընդհանուր լեզուաբանութիւն, լեզուաբանական ուսմունքի պատմութիւն, լեզուաբանութեան ներածութիւն, հայերէնի համեմատական քերականութիւն, հայոց լեզուի պատմութիւն, գրաբարի, պարսկերէնի, լատիներէնի քերականութիւններ, արեւելեան բանասիրութիւն եւ այլ դասընթացներ։

Էդուարդ Աղաեան, տասնամեակներ շարունակ աշխատած է նաեւ ՀԽՍՀ ԳԱ Հրաչիա Աճառեանի անուան լեզուի հիմնարկին մէջ։ 1950-1953 եղած է փոխ տնօրէն, 1963-1991` ընդհանուր եւ համեմատական լեզուաբանութեան բաժինի վարիչ, 1947-1948` ՀԽՍՀ լուսաւորութեան նախարարութեան համալսարաններու վարչութեան պետ։ Էդուարդ Աղաեան քանիցս մասնակցած է միջազգային գիտաժողովներու (Երեւան, Մոսկուա, ԱՄՆ, Հնդկաստան եւ այլն)։

1979-էն մինչեւ կեանքի վերջը եղած է լեզուաբանութեան գծով գիտական աստիճաններ շնորհող մասնագիտական խորհուրդի նախագահ։1953-ին ընտրուած է Երեւանի քաղխորհուրդի, 1980-ին եւ 1985-ին՝ ՀԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի պատգամաւոր։

Էդուարդ Աղաեանի պրոնզաձոյլ կիսանդրին ԵՊՀ կեդրոնական մասնաշէնքի նախասրահին մէջ ականաւոր գիտնական-մանկավարժի դերը կը խորհրդանշէ համալսարանական գիտութեան զարգացման գործին մէջ[5]:

Գործունէութիւնը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էդուարդ Աղաեանի գործունէութիւնը կը վերաբերի ընդհանուր լեզուաբանութեան, հայ լեզուաբանութեան պատմութեան, հայոց լեզուի պատմութեան, քերականագիտութեան (համեմատական քերականութիւն, նկարագրական քերականութիւն, պատմական քերականութիւն), բառագիտութեան (բառաքննութիւն եւ ստուգաբանութիւն), բարբառագիտութեան, ժամանակակից հայոց լեզուի, Արեւելքի գրականութեան պատմութեան, գրաբանութեան (նաեւ ուղղախօսութիւն, ուղղագրութիւն) եւ այլ հարցերու մասին։ Նշանակալից են անոր «Լեզուաբանութեան ներածութիւն» (Եր., 1952, 1963, 1967) աշխատութիւնը, որ ԽՍՀՄ բարձրագոյն նախարարութեան կողմէ երաշխաւորուած է որպէս միութենական համալսարանի դասագիրք եւ հրատարակուած է ռուսերէն 1959 թուականին, «Պատմահամեմատական մեթոդը լեզուաբանութեան մէջ» (Ե., 1957), «Գրաբարի քերականութիւն», հատոր 1 (Ե. 1964), «Ժամանակակից հայերէնի հոլովումը եւ խոնարհումը» (Ե., 1967), «Ընդհանուր եւ համեմատական բառագիտութիւն» (Ե., 1984) աշխատութիւնները. վերջինը 1957-ին վերամշակուած հրատարակուած է «Լեզուաբանութեան հիմունքներ» խորագրով։

Ընդհանուր լեզուաբանութեան նուիրուած աշխատութիւնները նշանաւոր են նիւթի բազմակողմանի դիտարկումներով, ինքնատիպ հարցադրումներով ու փաստարկումներով, շարադրանքի պարզութեամբ ու թարմութեամբ։ Անոնց մէջ ան նոր խօսք կ'ըսէ լեզուի բնորոշման, անոր տարբերակներու առանձնացման, լեզուի ծագման ու զարգացման օրինաչափութիւններու, լեզուի կառուցուածքային մակարդակներու, լեզուաբանական շարք մը հասկացութիւններու (օրինակ, վանկի, հնչոյթի, ձեւոյթի, խօսքի մասերու, լեզուական կառուցուածքի ու համակարգի եւ այլն)։

Աղաեան նաեւ հնչիւնաբանական, բառագիտական-բառակազմական, ձեւաբանական արժէքաւոր վերլուծութիւններ կատարած է հայերէնի գիտական քերականութեան խնդիրներու գծով, նկարագրութեան ժամանակակի ձեւեր կիրառած է։ Կարեւոր հետազօտութիւններ կատարած է, նուիրուած՝ հայրենի բառապաշարին,անոր շերտերուն, բառակազմական կաղապարներուն, սահմանաբանութեան եւ այլ խնդիրներ։ Էդուարդ Աղաեան մեծ աւանդ ունի նաեւ հայ բառարանագրութեան բնագաւառին մէջ. «Արդի հայերէնի բացատրական բառարան» (Ե., 1976) երկհատոր գիրքը՝ հայերէնի բառապաշարի ընդգրկմամբ (136 հազար բառ եւ 11 հազար դարձուածք) եւ բառայօդուածներու ձեւի մասային բազմաբնոյթ դասումներով ու պարզաբանումներով, որպէս բառարանագրական բացառիկ ձեռքբերումը կը մնայ։

Համահեղինակ է հանրակրթական դպրոցի 4-7-րդ դասարաններու հայոց լեզուի դասագիրքերու, որոնք բազմաթիւ հրատարակութիւններ ունեցած են։ Անոր գիտական վաստակին մաս կը կազմէ իր ուսուցիչ Հրաչեա Աճառեանի բազմահատոր աշխատութիւններու խմբագրման, անաւարտ հատուածներու լրացման եւ հրատարակութեան պատրաստման շնորհակալ աշխատանքը, մասնաւորապէս «Լիակատար քերականութիւն հայոց լեզուի» բազմահատորեակի խմբագրման, «Արմատական բառարանի» տպագրութեան պատրաստման գործին մէջ[6]:

Երկեր[7]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Լեզուի ծագումը եւ զարգացումը, Ե․, 1948:
  • Լատիներէն լեզուի քերականութիւն, գիրք 1, Ե․, 1950:
  • Հրաչեայ Յակոբի Աճառեան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչութիւն, 1956, 104 էջ:
  • Պատմա-համեմատական մեթոտը լեզուաբանութեան մէջ, Ե․, 1957:
  • Հայ լեզուաբանութեան պատմութիւն․ Սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը, ԵՊՀ հրատարակչութիւն, 1958:
  • Լեզուաբանութեան ներածութիւն, Հայպետուսմանխրատ, 1963, 638 էջ:
  • Գրաբարի քերականութիւն, ԳԱԱ հրատարակչութիւն, 1964, 362 էջ:
  • Դրուագներ Արեւելքի գրականութեան պատմութեան, Երեւանի համալսարանի հրատարակչութիւն, 1971, 242 էջ:
  • Բառաքննական եւ ստուգաբանական հետազօտութիւններ, Ե․, 1974:
  • Արդի հայերէնի բացատրական բառարան (կը պարունակէ 135,600 բառ եւ 11,000 դարձուածաբանական միաւոր), «Հայաստան» հրատարակչութիւն, 1976:
  • Հայ մշակոյթի նշանաւոր գործիչները (Ե-ԺԸ դարեր), ԵՊՀ, 1976, 590 էջ:
  • Նախամաշտոցեան հայ գրի ու գրականութեան, մեսրոպեան այբուբենի եւ յարակից հարցերու մասին, Ե․, 1977:
  • Տերմինագիտութիւն (Եզրաբանութիւն)․ Դասախօսութիւն, Լոյս, 1978, 51 էջ:
  • Ընդհանուր եւ հայկական բառագիտութիւն, Ե․, 1984:
  • Ակնարկներ հայոց տոմարներու պատմութեան, Ե․, 1986:
  • Մեսրոպ Մաշտոց, ԵՊՀ հրատարակչութիւն, 1986, 116 էջ:
  • Հայոց լեզու․ Հանրակրթական դպրոցի 4-րդ դասարանի դասագիրք, Լոյս, 2002, 151 էջ:
  • Արդի հայերէնի առձեռն բացատրական բառարան, Մանմար, 2014, 1327 էջ:

Պարգեւներ [8]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • ՀԽՍՀ գիտութեան վաստակաւոր գործիչ, 1970
  • Աշխատանքային կարմիր դրօշի շքանշան, 1983
  • «Աշխատանքային արիութեան» մետալ, 1945
  • Խաչատուր Աբովեանի անուան մետալ

Աղբիւրներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Կենսագրական հանրագիտարան, Ե., ԵՊՀ համալսարան, 2009, էջ 73-75:
  • Հ. Զ. Պետրոսեան, հայերէնագիտական բառարան, Ե., «Հայաստան», 1987, էջ 20-22:
  • Գառնիկ Ստեփանեան, Կենսագրական բառարան, Ա. հատոր, Ե., «Հայաստան», 1973, էջ 66:

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Հայկական սովետական հանրագիտարան / խմբ. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2000.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Հայկական համառոտ հանրագիտարան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1990. — հատոր 1.
  3. 1 2 Library of Congress Authorities — Library of Congress.
  4. ↑ ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
  5. ↑ Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երեւան, 2005
  6. ↑ «Էդուարդ Աղայանի մասին litopedia.org կայքում»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2016-03-06-ին։ արտագրուած է՝ 2016-11-08
  7. ↑ (հայերեն) Էդուարդ Աղայան, 2024-03-18, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B7%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4_%D4%B1%D5%B2%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=9577920, վերցված է 2026-05-18
  8. ↑ (հայերեն) Էդուարդ Աղայան, 2024-03-18, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B7%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4_%D4%B1%D5%B2%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=9577920, վերցված է 2026-05-18

Արտաքին յղումներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Էդուարդ_Աղաեան&oldid=251004» էջէն