Զինգ

Զինգ (լատ.՝ Zincum), քիմիական տարր է, որուն նշանն է Zn, կարգահամարը՝ 30, հիւլէական զանգուածը՝ 65,38։

Զինգը մարդու օգտագործած ամէնահին տարրերէն է։

Զինգը ճերմակ մետաղ մըն է, որ ընդհանրապէս կը գործածուի երկաթը խոնաւութենէ պաշտպանելու նպատակով պատրաստուած յատուկ նիւթերու մէջ^[1]: Զինգը կը պարունակէ որոշ ֆերմենթներուն մէջ եւ կ'աշխուժացնէ ատոնց գործառոյթները։

Պատմութիւն

Արոյրը՝ զինգի եւ պղինձի համաձուլուածքը, արդէն յայտնի էր Հին Յունաստանին, Հին Եգիպտոսին, Հնդկաստանի մէջ (Է դար) եւ Չինաստանի մէջ (ԺԱ դար)։ Առաջին անգամ մաքուր զինգի առանձնացումը յաջողեցաւ Անգլիոյ մէջ 1978 թուականին Ուիլիըմ Չամփիոնին կողմէ։ զինգի արդիւնաբերական նպատակով զտումը նոյնպէս սկսած է 18^րդ դարուն։

1973 թուականին Պրիսթըլին մէջ գործարկուեցաւ Ուիլիըմ Չամփիոնի կողմէն հիմնադրուած առաջին զինգի գործատունը։ [[Անտրէաս Սիկիզմունտ Մարկկրաֆը 1976 թուականին Գերմանիոյ մէջ մշակեց մաքուր զինգի առանձնացման եղանակ, կը նմանէր Չամփիոնի մաքուր զինգի առանձնացման եղանակին՝ կաւէ հրակայուն թորանօթներուն մէջ առանց օդի հոսքի խառնուրդի օքսիտի եւ ածուխի հալման, ապա սառնարաններուն մէջ զինգի շոգիի հեղուկացման ճամբով։

Մարկկրաֆը իր եղանակը ամէնայն մանրամասնութեամբ նկարագրեց, ինչ որ հիմք դրուեցաւ զինգի արտադրութեան։ Այդ պատճառաւ անոր յաճախ կ'անուանեն զինգը յայտնագործող։

Անուան Ստուգաբանութիւն

Առաջին անգամ «զինգ» բառը կը հանդիպէ Փարասելսուսի աշխատանքներուն մէջ, որ այդ մետաղը Liber Mineralium II գիրքին մէջ^[2] անուանած է «zincum» կամ «zinken»։ Զինգ բառը, հաւանաբար, ծագած է սա բառէն, որ գերմաներէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ «ակռայիկ» (մետաղական զինգի բիւրեղները կը նմանին ասեղներու)^[3]։

1915 թուականին Քանատային եւ Միացեալ նահանգներուն մէջ գործարկուեցան ելեկտրալցոնումի ձեւով զինգի ստացման առաջին գործատունները^[4]։

Բնութեան մէջ

Զինգը տարածուածութեամբ 23-րդ տարրն է, պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ՝ 8,3-10⁻³ զանգուածային %։ Յայտնի են զինգի 66 միներալները, որոնցմէ կարեւորներն են՝

սփալերիթը,
զինգիթը,
վիլեմիթը,
քալամինը եւ այլն։

Զինգը Երկրին վրայ ջուրի (յատկապէս՝ տաք) հետ տեղաշարժուող տարր մըն է։ Զինգի միջին պարունակութիւնը կենդանի նիւթերուն մեջ 5-10⁻⁴ % է։ Մարդուն օրկանիզմի օրական պահանջը 5-20 մկ է։ Կը մասնակցի շնչառական, սպիտակուցային փոխանակութեան ֆերմենթային գործառոյթներուն, պտուղի կմախքի ձեւաւորմանը, կ'աշխուժացնէ սեռական գեղձերու աշխատանքը։ Զինգը էական դեր կը խաղայ ՏՆԹ-ի համապատասխան մասերուն մէջ տեղեկատուական ՌՆԹ-մոլեքուլներու սինթեզի, ռիպոսոմներու եւ կենսափոլիմերներու կայունացման համար։

Զինգը կը կարգաւորէ բոյսերու աճը, կը մասնակցի յօդախտութեան յառաջացման, կը մեծցնէ բոյսի դիմացկունութիւնը ցուրտի, շոգի եւ երաշտի նկատմամբ։ Մարդու օրկանիզմէն ներս զինգի պակասը կը դանդաղեցնէ սեռահասունութեան գործընթացը, կը յառաջացնէ գաճաճութիւն։

Զինգ կը պարունակեն կենդանական ծագումով ուտելքիները՝ միս, ձուկ, խեցգետին, թռչնամիս, հաւկիթ, կաթնեղէն: Բոյսերու մէջ զինգի պարունակութիւնը կախուած է հողին մէջ անոր ունեցած մակարդակէն: Հողին մէջ զինգի համապատասխան պարունակութեան պարագային զինգով յագեցած են ցորենը եւ այլ հացահատիկները, մանանեխը, նեխուրը, նարինջը, պղպեղը, քնջութը:^[5] Նաեւ կը պարունակեն ընկոյզները, նուշը, արեւածաղկի սերմը, սեւ հաղարջը:^[6]

Քիմիական Յատկութիւններ

Տարրերու պարբերական համակարգի պարբերութեան, 2-րդ խումբի տարր, d տարր է, հիւլէի արտաքին ելեկհիւտրոնային թաղանթներուն կառուցուածքն է 3d¹⁰4s²։ K, L, M թաղանթները լրացուած են։

Բնական զինգը բաղկացած է ⁶⁴Zn (48,89 %), ⁶⁶Zn (27,86 %), ⁶⁷Zn (4,11 %), ⁶⁸Zn (18,57 %) եւ ⁷⁰Zn (0,62 %) կայուն իզոթոփներէ։ Ստացուած են 57, 60-77 եւ 79 զանգուածի թիւերով 15 ռատիոաշխոյժ իզոթոփները, որոնցմէ ամենաերկարակեացը ⁶⁵Zn-ն է (T_1/2=249,7 օր)։

Ծանօթագրութիւններ

↑ ԶԻՆԿԸ ԿՐՆԱՅ ԱՐԱԳԱՑՆԵԼ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՀԱՐԲՈՒԽԻՆ ԴԱՐՄԱՆՈՒՄԸ
↑ Hoover, Herbert Clark (2003), Georgius Agricola de Re Metallica, Kessinger Publishing, p. 409, ISBN 0766131971
↑ Gerhartz, Wolfgang (1996), Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (5th տպ.), VHC, p. 509, ISBN 3527201009
↑ Աշխարհում ցինկի արտադրությունը եւ օգտագործումը նվազել է, իսկ Չինաստանում՝ բարձրացել
↑ Ensminger Audrey H., Konlande, James E. (1993)։ Foods & Nutrition Encyclopedia (2nd հրտրկթն․)։ Boca Raton, Florida: CRC Press։ էջեր 2368–2369։ ISBN 0-8493-8980-1
↑ «Zinc content of selected foods per common measure»։ USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 20։ United States Department of Agriculture։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ March 5, 2009-ին։ արտագրուած է՝ December 6, 2007

[1] ԶԻՆԿԸ ԿՐՆԱՅ ԱՐԱԳԱՑՆԵԼ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՀԱՐԲՈՒԽԻՆ ԴԱՐՄԱՆՈՒՄԸ

[2] Hoover, Herbert Clark (2003), Georgius Agricola de Re Metallica, Kessinger Publishing, p. 409, ISBN 0766131971

[3] Gerhartz, Wolfgang (1996), Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (5th տպ.), VHC, p. 509, ISBN 3527201009

[4] Աշխարհում ցինկի արտադրությունը եւ օգտագործումը նվազել է, իսկ Չինաստանում՝ բարձրացել

[Ensminger1993-5] Ensminger Audrey H., Konlande, James E. (1993)։ Foods & Nutrition Encyclopedia (2nd հրտրկթն․)։ Boca Raton, Florida: CRC Press։ էջեր 2368–2369։ ISBN 0-8493-8980-1

[USDA_Zn-6] «Zinc content of selected foods per common measure»։ USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 20։ United States Department of Agriculture։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ March 5, 2009-ին։ արտագրուած է՝ December 6, 2007

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]