Բիւրեղ

Jump to navigation Jump to search
Քուարցի սերտաճած բիւրեղները, որը կ'անուանէն «խոզանակ»
Ուրուաքար
Ուրուաքարի բիւրեղի մէջ ածխածինի աթոմները դասաւորուած են առանձին շերտերով

Բիւրեղային Նիւթեր՝ հանքանիւթեր են, որոնց մասնիկներու (ատոմներ, մասնիկներ, իոններ) դասաւորութիւնը իրարու նկատմամբ կը ստեղծէ տարածական կարգաւորուած ցանց[1]։ Բիւրեղացանցերը, ըստ մասնիկներու տեսակի եւ անոնց միջեւ փոխազդեցութեան բնոյթի, կ'ըլլան իոնային, ատոմային, մասնիկային եւ մետաղային։ Եթէ ցանցի հանգոյցներուն մէջ իրարու հետ իոնային կապով միացած իոններ են, ապա այդպիսի բիւրեղացանցը կը կոչուի իոնային։ Իոնային կապի մեծ ուժի պատճառաւ շատ դժուար է այդպիսի ցանցերը քանդել, ատոր շնորհիւ իոնային նիւթերն ունին բարձր հալման ջերմաստիճաններ եւ կը լուծուին միայն բեւեռային լուծիչներուն մէջ, օրինակ՝ ջուրին մէջ։ Իոնային բիւրեղացանցը բնորոշ է աղերուն։ Եթէ ցանցի հանգոյցներուն մէջ տեղադրուած են քովալենթային կապերով միացած աթոմներ, ապա բիւրեղացանցը կը կոչուի աթոմային։ Նման բիւրեղի հալումը կապուած է բազմաթիւ քովալենթային կապերու խզման հետ, որուն պատճառով անոնք նոյնպէս ունին շատ բարձր հալման ջերմաստիճաններ։ Աթոմային բիւրեղացանցով նիւթերը գործնականին մէջ չեն լուծուէր լուծիչներուն մէջ։ Աթոմային բիւրեղացանցը բնորոշ է, օրինակ, բնածուխի տարաձեւերուն՝ ադամանդ, ուրուաքար։ Աթոմային բիւրեղացանց կ'առաջացնեն ո՛չ միայն որոշ պարզ նիւթեր, այլեւ շարք մը երկտարր միացութիւններ։ Մասնիկային բիւրեղացանց կ'առաջացնեն մասնիկները։ Բնական է, որ այդպիսի նիւթերու հալման ջերմաստիճանները զգալիօրէն ցածր են։ Անոնց մէջ կան նոյնիսկ այնպիսիները, ինչպէս, օրինակ՝ Ι2, CO2, որոնք պինդ վիճակէն անմիջապէս կ'անցնին գոլորշի վիճակի[2]։

Բիւրեղային Կառուցուածք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բիւրեղի գիտական բնորոշումը հիմնուած է անոր ներսը աթոմներու համաչափ դասաւորութեան վրայ: Բիւրեղը պինդ մարմին մըն է, որուն մէջ աթոմներն ունին պարբերական դասաւորութեան ձեւ:
Ոչ բոլոր պինդ մարմիններն են բիւրեղներ: Զօրօրինակ, երբ հեղուկ ջուրը կը սկսէ սառչիլ, վիճակին փոփոխութիւնը կը սկսէ բազմաբիւրեղային կառուցուածք ձեւավորող պզտիկ սառոյցի բիւրեղներէ: Աւարտին պզտիկ բիւրեղահատիկներէն ամէն մին կանոնաւոր բիւրեղ մըն է, աթոմներու պարբերական դասաւորութիւնով, սակայն, ամբողջ բազմաբիւրեղը չունէ աթոմներու ատանկ կառուցուածք, քանի որ պարբերական պատկերը կ'ընդհատուէ հատիկներու սահմաններով: Մաքրոսքոփիք անօրկանական պինդ մարմիններէ շատեր, որոնք կը կոչուին «ապակենման», ոչ բիւրեղային են: Ասոնց նույնիսկ՝ միքրոսքոփիք կառուցուածքը չունէ պարբերական դասաւորութիւն: Կայ յստակ տարբերութիւն բիւրեղային եւ ամորֆ պինդ մարմիններու միջեւ՝ ամէնէ նշանաւորը անիկա է, որ ապակիի ձեւաւորումին ատենը չի անջատուեր հալման ներքին ջերմութիւն, սակայն, բիւրեղներու ձեւաւորումին ատենը կ'ըլլայ:

Ատոմներու բիւրեղային դասաւորութիւնը կը բնութագրուէ անոնց «միաւոր բջիջով», պզտիկ երեւակայական արկղիկով մը, որ կը պարունակէ մէկ կամ աւելի ատոմներ իւրայատուկ տարածական դասաւորութիւնով: Միաւոր բջիջները դասաւորած են եռաչափ տարածութեան մէջ, ձեւաւորելով բիւրեղ:

Բիւրեղի համաչափութիւնը սահմանափակուած են պահանջով մը, որ բջիջներու կոյտը չի պիտի ունենայ արանքներ: Գոյութիւն ունի բիւրեղներու 219 հատ հնարաւոր համաչափութիւն, որոնք կը կոչուին բիւրեղագիծապատկերային տարածական խումբեր: Ասոնք խումբաւորուած են 7 բիւրեղային համակարգերու մէջ, այնպէս, ինչպէս խորանարդային բիւրեղային համակարգը (որուն մէջ բիւրեղները ունին խորանարդի կամ շեղանկիւնի արկղիկներու տէսք, ինչպէս որ հալիթի բիւրեղի դէպքն է), կամ վեցանկիւնի բիւրեղային համակարգ (որուն մէջ բիւրեղներն ունին վեցանկիւնիին տեսք, ինչպէս սովորական ջուրի սառոյցինն է:)

Բիւրեղներու Նիստերը Եւ Ձեւերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բիւրեղները ճանչնելի են իրենց ձեւերով, որոնք կը պարունակեն սուր անկիւններով հարթ նիստեր: Սա ձեւը անհրաժեշտութիւն մը չէ բիւրեղին համար՝ բիւրեղը գիտականորեն կը բացատրուի իր մանրադիտային ատոմային դասաւորութիւնով, այլ ոչ խոշորադիտային ձեւերով, սակայն, բնութագրական խոշորադիտային ձեւը հաճախ դիւրութեամբ կը երեւայ:

Նիստաւոր բիւրեղները անոնք են, որ ունեն յստակ երեւացող, լաւ ձեւավորուած հարթ նիստեր: Աննիստ բիւրեղները չունեն, քանի որ բիւրեղը սա պարագային ամբողջական հատիկ մըն է:
Հարթ նիստերը դասաւորուած են յատուկ կարգով մը, կապուած բիւրեղի ներսի աթոմներու դասաւորութեան հետ:[3] Ասոր շնորհիւ է, որ կարգ մը նիստերը միւսներէ աւելի կայուն են: Բիւրեղներու աճին զուգահեռ նոր աթոմները կը միանան ազատորեն, անկարգ եւ պակաս կանոնաւոր մակերեւոյթ ձեւավորելով: Այսպիսով, հարթ նիստերը կը դառնան երկար եւ փափուկ:

Բնութեան Մէջ Հանդիպող Կիսաթանկարժէք Բիւրեղներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Howard J. Michael, Darcy Howard (Illustrator) (1998)։ «Introduction to Crystallography and Mineral Crystal Systems»։ Bob's Rock Shop։ արտագրուած է՝ 2008-04-20 
  • Krassmann Thomas (2005–2008)։ «The Giant Crystal Project»։ Krassmann։ արտագրուած է՝ 2008-04-20 
  • «Քիմիա 10. ընդհանուր եւ բնագիտամաթեմատիկական հոսքեր», Ա. Խաչատրեան, Լ. Սահակեան
  • Зоркий П. М. Симметрия молекул и кристаллических структур. М.։ изд-во МГУ, 1986. - 232 с.
  • Савельев И. В. Курс общей физики. М.։ Астрель, 2001. ISBN 5-17-004585-9.
  • Банн Ч., Кристаллы, пер. с англ., М., 1970;

Ծանoթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Gigantic crystals of spodumene https://books.google.am/books?
  2. Кристаллическая структура // Физическая энциклопедия. В 5-ти томах. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1988.
  3. The surface science of metal oxides, by Victor E. Henrich, P. A. Cox, page 28, google books link