Վահանագեղձ

Jump to navigation Jump to search
Վահանագեղձը

Վահանագեղձը կը գտնուի վիզին յառաջամասը։ Ան կազմուած է երկու բաժիններէ՝ աջ եւ ձախ, որոնք միացած են իրարու վահանագեղձային վզիկով մը (isthmus), եւ որոնք կը շրջապատեն խռչափողը առջեւէն եւ երկու կողմերէն[1][2]: Վահանագեղձը կ՛արտադրէ երկու կարեւոր ներազդակներ (hormones)՝ thyroxine-T4 եւ triiodothyronine-T3, որոնք կը գործեն մարմնի բոլոր հիւսկէններու բջիջներուն վրայ: T3 եւ T4 ներազդակները մեծ դերակատարութիւն ունին սաղմի եւ նորածինի աճման եւ զարգացման գործընթացին մէջ, ի մասնաւորի‘ ուղեղային եւ մարմնական (somatic) հիւսկէններու պարագային: Անոնք մարդու կեանքի ամբողջ տեւողութեան կը կանոնաւորեն բնասպիտի, ածխաջրատներու եւ ճարպերու նիւթափոխանակումը (metabolism): T3 ներազդակը ամենէն աւելի գործողն է: T4 ներազդակը երկարակեաց է եւ կրնայ փոխուիլ T3 ներազդակի գրեթէ բոլոր հիւսկէններուն մէջ՝ պահանջի համաձայն: Հետեւաբար T4ը կարելի է նկատել որպէս T3 ներազդակի շտեմարան: Վահանագեղձը կ'արտադրէ նաեւ calcitonin ներազդակը, որ կը կանոնաւորէ մարմնի կիրի համաչափութիւնը, այսինքն՝ գերարիւնակրութեան (hypercalcemia) պարագային ան կը նուազեցնէ արեան կիրի քանակը[3]:

T3 եւ T4 ներազդակներու արտադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ վահանագեղձի մէջ, շնորհիւ մանիշի (iodine) գոյութեան եւ ներգործութեան: Սննդանիւթերու մէջ գտնուած մանիշը կը ներծծուի աղիքներու պատերուն կողմէ եւ կը հասնի վահանագեղձ՝ արեան շրջանառութեան միջոցաւ: Վահանագեղձին մէջ մանիշը որոշ փոխանակումներու ենթարկուելէ ետք՝ կարտադրուին T4 եւ T3 ներազդակները, որոնք շուտով կը մտնեն արեան շրջանառութեան մէջ: Անոնց մեծ տոկոսը կը միանայ արեան մէջ գտնուող յատուկ բնասպիտներու հետ եւ կը փոխադրուի մարմնի զանազան հիւսկէններուն, իսկ պզտիկ մէկ տոկոսը՝ առանց միանալու բնասպիտներուն՝ դարձեալ կը հասնի մարմնի զանազան հիւսկէններուն: T4 եւ T3 ներազդակներու արտադրութիւնը վահանագեղձին մէջ կը ղեկավարուի մակուղեղի (pituitary gland) յատուկ մէկ ներազդակով, որ կը կոչուի՝ TSH ներազդակ[4]: Արեան մէջ T4 եւ T3 ներազդակներու նուազումով՝ TSH ներազդակը առատօրէն կ՛արտադրուի մակուղեղին մէջ։ Մեծ քանակութեամբ արտադրուած այս TSH ներազդակը վահանագեղձը կը մղէ յաւելեալ աշխատանքի, որպէսզի պահանջուած T3 եւ T4 ներազդակները արտադրուին: Արեան T3 ներազդակի 3/4ը կը յառաջանայ գեղձէն դուրս, իսկ մնացեալ 1/4ը կ՛արտադրուի ուղղակի գեղձին մէջ:

Վահանագեղձի T3 եւ T4 ներազդակներու նուազումը ընդհանրապէս տեղի կ՛ունենայ վահանագեղձի զանազան հիւանդութիւններու հետեւանքով, սակայն անոնք կրնան նուազիլ նաեւ ոչ-վահանագեղձային կարգ մը սուր եւ մնայուն հիւանդութիւններու հետ միատեղ, օրինակ՝ սուր ծոմապահութիւն (starvation), յոռի սննդառութիւն (malnutrition), մարմնական մեծ արկածներ, սրտի կաթուած (myocardial infarction) եւ երիկամունքի ու լեարդի ձախողանք:

Վահանագեղձի յայտնումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վահանագեղձը կը յայտնուի հետեւեալ հիւանդագին վիճակներով.

  • Վահանագեղձի գերարտաթորում, կամ գերվահանագեղձութիւն (hyperthyroidism), ուր T3 եւ T4 ներազդակներու արտաթորումը բնականէն շատ աւելի կ՛ըլլայ։
  • Վահանագեղձի ենթա-արտաթորում, կամ ենթավահանագեղձութիւն (hypothyroidism), ուր T3 եւ T4 ներազդակներու արտաթորումը բնականէն շատ աւելի նուազ կ՛ըլլայ։
  • Վահանագեղձատապ – բորբոքում (thyroiditis)։
  • Հաշիմոթոյի հիւանդութիւն։
  • Յետ-ծննդաբերութեան վահանագեղձաբորբ։
  • Վահանագեղձի պարզ ծաւալում (simple goiter)։
  • Վահանագեղձի հանգուցաւոր ծաւալում (nodular goiter)։
  • Վահանագեղձի լաւորակ ուռեր (benign tumors)։
  • Վահանագեղձի չարորակ ուռեր (malignant tumor)։

Գերվահանագեղձութեան ախտապատճառները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Blausen 0534 Goiter.png
  1. Գերվահանագեղձութիւնը կը յառաջանայ հետեւեալ ախտապատճառներով եւ հիւանդութիւններու պարագային.

Գերվահանագեղձութան ախտանշաններն են‘ վահանագեղձի ծաւալում (goiter) եւ հանգուցաւորում (nodulatory), ջղագրգռութիւն, սրտի արագ զարկ եւ բաբախում, արագաշարժութիւն, առատ քրտինք եւ արցունք, տաքի անհանդուրժողականութիւն, յոգնածութիւն, շատակերութիւն, կշիռքի կորուստ, անքնութիւն, փորհարութիւն, մարմնական տկարութիւն, աչքերու սեւեռում (stare), կոպերու թուլութիւն եւ կախուածութիւն, ակնազօդի (conjunctiva) կարմրութիւն, ցցուն ակնագունդեր (exophthalmia), երկտեսողութիւն:

Գերվահանագեղձութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի արեան T3 եւ T4 ներազդակներու բարձրացումով եւ վահանագեղձի գերարտաթորումի ախտանշաններու գոյութեամբ: Տեսնուած է որ T3 ներազդակը ընդհանրապէս աւելի կը բարձրանայ քան T4 ներազդակը: Գերվահանագեղձութեան դարմանումը կ՛ըլլայ հակավահանագեղձային դեղերու, եւ շողագործօն մանիշի կիրարկումով:

Յաճախ վահանագեղձի գերաշխատանքը եւ T3 եւ T4 ներազդակներու գերարտաթորումը չափազանցօրէն անընդունելի սահմաններու կը հասնին եւ կը ստեղծուի վտանգաւոր հիւանդագին կացութիւն մը, ուր հիւանդը կ՛ունենայ շատ բարձր ջերմ, գերյոգնութիւն, մկանային կորուստ, զգացական խանգարում, չափազանց անհանդարտութիւն, շփոթ, հոգեկան վերիվայրումներ, նողկանք, փսխուք, փորհարութիւն, դեղնութիւն, մահաքունակ վիճակ: Այս պարագային հիւանդը կը կարօտի շտապ օգնութեան եւ հիւանդանոցային խնամքի:

  1. Ենթավահանագեղձութիւնը կը յառաջանայ երկու ձեւերով.

Հիմնական (primary), որ կը յառաջանայ‘

  • Վահանագեղձի բորբոքումով։
  • Հաշիմօթօ հիւանդութեամբ։
  • Գերվահանագեղձութեան դարմանումի ընթացքին, որ կը պատահի շողագործօն մանիշի եւ այլ դեղերու գործածութեամբ, եւ կամ վահանագեղձի վիրահատումով։

Երկրորդական (secondary), որ կը յառաջանայ մակուղեղի TSHի անբաւարար արտադրութեամբ: TSH ներազդակը կը գործէ վահանագեղձին վրայ եւ կը յառաջացնէ անոր ծաւալումը: Երկրորդական ենթավահանագեղձութիւնը հազուագիւտ երեւոյթ մըն է, ուր կը տեսնուին մորթի եւ մազի չորութիւն, մորթի տժգունութիւն, կրծքագեղձի հիւծում եւ արեան ճնշումի նուազում:

Վահանագեղձի ենթա-արտաթորումը կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի եւ առանց սեռի խտրութեան, սակայն ան աւելի կը պատահի տարեցներու եւ իգական սեռին մօտ:

Plate 16 Zuckerkandl.jpg

Անոր ախտանշաններն են‘ պաղի անհանդուրժողականութիւն, պնդութիւն, մոռացկոտութիւն, շատակերութիւն, ճարպակալում, ոտքերու թմրութիւն եւ զգացողականութեան նուազում, դէմքի տափակ-մելամաղձոտ արտայայտութիւն (dull face), ձայնի խռպոտութիւն, կոպերու յոգնածութիւն-կախուածութիւն (drooping), մորթի չորութիւն, սրտի զարկի նուազում, արեան գերքարօթինութիւն (hypercarotenemia):

Ախտաճանաչումը կը փաստարկուի արեան քոլեսթերոլի եւ TSH-ի բարձրացումով, ինչպէս նաեւ վահանագեղձի ներազդակներու նուազումով:

Ենթավահանագեղձութեան դարմանումը կը կատարուի T4 եւ T3 ներազդակներու գործածութեամբ:

Վահանագեղձատապ-բորբոքում (thyroiditis)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ան ժահրային ժամանակաւոր բորբոքում մըն է ուր հիւանդը կ՛ունենայ բարձր ջերմ, ցաւ, վահանագեղձի գերաշխատանքային ժամանակաւոր ախտանշաններ եւ, երբեմն, վահանագեղձի ծաւալում: Այս պարագային դարմանումը կ՛ըլլայ ցաւաբեկ դեղերով եւ քորթիզոնի գործածութեամբ[5]: Ընդհանրապէս հիւանդը մի քանի շաբաթներ ետք կը վերադառնայ իր առողջ վիճակին:

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. editor-in-chief, Susan Standring ; section editors, Neil R. Borley եւ այլք (2008)։ Gray's anatomy : the anatomical basis of clinical practice (40th հրտրկթն․)։ London: Churchill Livingstone։ էջեր 462–464։ ISBN 978-0-8089-2371-8 
  2. «Thyroid, Parathyroid, Adrenal, Endocrine Surgery, Anatomy of the Thyroid Gland»։ www.endocrinesurgeon.co.uk 
  3. Hall John (2011)։ Guyton and Hall textbook of medical physiology (12th հրտրկթն․)։ Philadelphia, Pa.: Saunders/Elsevier։ էջ 907։ ISBN 978-1-4160-4574-8 
  4. Page 493 (Table 33-3) in: Eugster, Erica A., Pescovitz, Ora Hirsch (2004)։ Pediatric endocrinology: mechanisms, manifestations and management։ Hagerstwon, MD: Lippincott Williams & Wilkins։ ISBN 0-7817-4059-2 
  5. "Hashimoto's Thryoiditis." ECureMe.Com. 2003. 15 Mar. 2008 <http://www.google.com/imgres?imgurl=http://www.ecureme.com>Կաղապար:Dead link.

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]