Նիքոլա Թեսլա

Jump to navigation Jump to search

Նիքոլա Թեսլա (սերպ.՝ Никола Тесла), ազգութեամբ սերպ ճարտարագետ, բնագէտ, ինչպէս նաեւ գիւտարար՝ ելեկտրական չափագիտութեան եւ ռատիոյի չափագիտութեան արշաւանքի մէջ։ Ծնած եւ մեծցած է Աւստրիա՝ Հունգարիոյ մէջ, կեանքի մեծ մասը ապրած եւ աշխատած է Ֆրանսայ եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանիգներուն։ 1891-ին ստացած է ամերիկեան քաղաքացիութիւն։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախկին շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

սերպ քահանայ Միլութին Թեսլա, Նիքոլա Թեսլայի հայրը

Թեսլայի ընտանիքը ապրած էր Սմիլեան գիւղին մէջ Գոսպիչ քաղաքէն 6 քմ հեռու[1][2]։ Հայրը՝ Միլութին Թեսլան (1819-1879), սերպեան ուղղափառ եկեղեցւոյ քահանայ էր, մայրը՝ Ճորճինա Թեսլա (1822-1892), եղած է քահանայի դուստրը։ 1856-ին ընտանիքին մէջ լոյս աշխարհ եկած է չորրորդ երեխան՝ Նիքոլան։ Ընտանիքին մէջ եղած են հինգ զաւակներ՝ երեք աղջիկ, Նիքոլան եւ անոր աւագ եղբայրը, որ, ձիէն իյնալով, մահացած է, երբ Նիքոլան հինգ տարեկան էր[3]։ Տարրական դպրոցի առաջին դասարանը Նիքոլան աւարտած է Սմիլիանի մէջ։ 1862-ին իր եղբօրը մահէն որոշ ժամանակ ետք, Նիքոլայի հօր աստիճանի բարձրացման իբրեւ արդիւնք ընտանիքը տեղափոխուած է Գոսպիչ, ուր տղան աւարտած է տարրական դպրոցի մնացած երեք դասարանները, ապա իրապաշտական վարժարանը։ 1870-ին աշնան Նիքոլան ընդունուած է Քարլոուացի բարձրագոյն իրապաշտական ուսումնարան։

Յուլիս 1873-ին Նիքոլա Թեսլան, ստանալով աւարտական վկայականը, վերադարձած է ընտանիքին մօտ՝ Գոսպիչ՝ հակառակ իր հօր կամքին. հայրենի քաղաքին մէջ հնդկախտի համաճարակ էր։ Ապագայ գիտնականը իսկոյն վարակուած է հնդկախտով։ Բուժուելէն ետք անոր պետք է երեք տարով զինուորագրել Աւստրիա-Հունգարական բանակ։ Անոր առողջական վիճակը անբաւարար համարելով՝ հարազատները Թեսլային պահած էին լեռներուն մէջ, ուրկէ ան ետ վերադարձած է միայն 1875-ին։

Թեսլան ազգային հագուստով, 1880

Նոյն թուականին Թեսլան ընդունուած է Կրազիի ճարտարագիտական բարձրագոյն ուսումնարան (այժմ՝ կրազի ճարտարագիտական համալսարան), ուր ան կ'ուսումնասիրէ ելեկտրական չափագիտութիւն։ Դասընթացքի ժամանակ հետեւելով մեքենայի աշխատանքին՝ թեսլան կը յանգաբանէ այն միտքը, որ հաստատ հոսանքով աշխատող մեքենաները անաւարտ են։ Անոր այս միտքը խիստ քննադատութեան արժանացած է դասախօսներու կողմէն.

Տունը, ուր ծնած է Թեսլան, Սմիեան

Երրորդ դասընթացքին Թեսլան տարուած է Բախտախաղեր եւ թղթային խաղեր խաղալով՝ կորսնցնելով մեծ գումար։ Հետագային ան խոստոուանած է, որ իրեն առաջ մղած էր ոչ միայն խաղալու ցանկութիւնը, այլեւ նշուած նպատակին հասնելու ձախողութիւնը[4]։ Գումար շահելով Թեսլան ամբողջ գումարը բաժնած էր կորուստ տուածներուն։ Վերջապէս ան այնպիսի խոշոր գումար կորսնցուցած է, որ մայրը ստիպուած էր պարտք առնել ազգականէն։ Անկէ ետք Նիքոլան այլեւս չխաղցաւ։

Ապրիլ 17 1879-ին Նիքոլայի հայրը մահացած է։ Թեսլան սկսած է դասաւանդել Գոսպիչի իրապաշտական վարժարանին մէջ, ուր ժամանակին ինք յաճախած էր։ Միայն Թեսլայի երկու քեռիներու՝ Փիոթր եւ Պավըլ Մանդիչներու շնորհիւ՝ Յունուար 1880–ին երիտասարդ Թեսլան տեղափոխուած է Բրակ, ուր ընդունուած է Բրակի համալսարանի փիլիսոփայական ճիւղը։

Աւստրիա-Հունգարիա, Գերմանիա, Ֆրանսա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինչեւ 1882–ին Թեսլան ելեկտրական չափագէտ էր Պուտափեշթի հեռագրական ընկերութեան մէջ, ուր հեռաձայնի գիծեր կը զետեղէր եւ կենդրոնական հեռախօսակայանի կառուցման աշխատանքները կատարած էր։ Փետրուար 1882-ին Թեսլան կը մտածէր, թէ ինչպէս կարելի է ելեկտրական շարժումը օգտագործել՝ այս երեւոյթը հետագային կոչուեցաւ մագնիսական պտտուող դաշտ։ Ընկերութեան մէջ աշխատիլը Թեսլային հնարաւորութիւն չէր տար իրագործելու փոփոխական հոսանքով ելեկտրական շարժում ստեղծելու գաղափարը։ 1882-ի վերջը Թեսլան Փարիզի մէջ աշխատանքի անցնած է Էտիսընի ընկերութեան մէջ (Continental Edison Company)։ Ընկերութեան կարեւոր աշխատանքներէն մեկն էր Սթրազփուրկի երկաթուղային կայարանի համար ելեկտրակայան կառուցելը։ 1883-ին սկիզբը ընկերութիւնը կը վստահէր Թեսլային Սթրազփուրկի մէջ լուծելու աշխատանքային շարք մը խնդիրներ։ Ազատ ժամերուն թեսլան կը զբաղէր ելեկտրական անհամադէպ շարժիչի կաղապար ստեղծելու փորձերով։ 1883-ին ան իր աշխատանքը ներկայացուց Սթրազփուրկի քաղաքապետարանին։

1884-ին գարնան երկաթուղային կայարանի աշխատանքներն աւարտեցան, եւ Թեսլան վերադարձաւ Փարիզ՝ ընկերութենէն ակնկալելով 25.000 տոլար պարգեւատրում։ Շուտով, հասկնալով, որ այդպիսի գումար իրեն չեն տար, ան վիրաւորուած դուրս եկաւ աշխատանքէն[4]։

ԱՄՆ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էտիսոնի մօտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

6 Յուլիս 1884-ին Թեսլան տեղափոխուեցաւ Նիւ Եորք[5]։ ԱՆ աշխատանքի ընդունուեցաւ Թոմաս Էտիսոնի ընկերութեան մէջ (Edison Machine Works) ելեկտրական շարժիչներու եւ հաստատուն հոսանքով արտադրիչներու վերանորոգման մեքենաներու հաստիքով։

Էտիսոնը բաւական սառնօրէն կ'ընդունէր Թեսլայի գաղափարները եւ բացայայտօրէն կ'արտայայտէր իր բացասական կարծիքը։ 1885-ին գարնան Էտիսոնը Թեսլային խոստացած էր 50.000 տոլար (այն ժամանակ այդ համարժեք էր 1 միլիոն տոլարի), եթէ ան կրնար բարելաւել հաստատուն հոսանքով աշխատող ելեկտրական մեքենաները, որ յայտնագործած էր Էտիսոնը[6][7]։ Նիքոլան անցած էր գործի. շուտով ան ներկայացուցած էր Էտիսոնի մեքենաներու 24 տարատեսակ՝ բաւական կատարելագործուած։ Գովաբանելով զինք, Էտիսոնը Թեսլայի պարգեւատրման մասին հարցին պատասխանած էր, որ պանդուխտը լաւ չէր հասկնար ամերիկեան բնաւորութիւնը։ յուսախաբ Թեսլան ազատուած էր աշխատանքէն[8]։

Նիւ Եորքի տարրալուծարան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թեսլայի փոխակարգութեան թելադրութեան շարժիչը

Էտիսոնի ընկերութեան մէջ ընդամէնը մէկ տարի աշխատելով, Թեսլան գործարար աշխարհին մէջ մեծ համբաւ կը ստանայ։Ան կ'աշխատէր Ելեկտրական աղէղի համակարգի արտօնագրմամբ Ելեկտրաճարտարագէտներու խումբ մը Թեսլային կ'առաջարկեն հիմնել սեփական ընկերութիւն մը կապուած ելեկտրական լուսաւորման հետ։ Թեսլայի՝ փոփոխական հոսանք օգտագործելու գաղափարը անոնց չէր ոգեւորէր. անոնք սահմանափակուած էին միայն փողոցային լուսաւորութեան համար նախատեսուած ելեկտրական աղէղով լապտերներու մշակմամբ։ Մէկ տարի ետք ծրագիրը պատրաստ էր։ Գումարի փոխարէն՝ գործարարները գիւտարարին առաջարկած են բաժնետոմսերու մաս մը այն ընկերութենէն, որ պիտի զբաղուէր լամպտերներու իրացմամբ։ Այս առաջարկը գիւտարարին չհրապուրեց, ընկերութիւնն ալ իր հերթին փորձած էր ազատիլ Թեսլայէն՝ զրպարտելով ու վատաբանելով զինք[4]։

1886-ի աշունէն մինչեւ յաջորդ գարուն գիւտարարը ստիպուած էր կատարել տարբեր աշխատանքներ։ Ան փորձած էր տարբեր բաներ։ Այս ընթացքին ան մտերմացած էր մեքենագէտ Պրաունին, որ կարցած էր համոզել քանի մը ծանօթներու, որ ֆինանսական օգնութիւն տրամադրեն Թեսլային։ Ապրիլ 1887-ին այդ գումարներով հիմնադրուած «Թեսլա արթ լայթ քոմփանի» (Tesla Art Light Company) ընկերութիւնը սկսած էր նոր լամպտերները օգտագործել փողոցային լուսաւորութեան մէջ։ Շուտով ընկերութեան հեռանկարները ընդլայնելով պատուէրներու մեծ քանակով ապացուցած է ինքզինք։ Սակայն Թեսլայի համար ընկերութեան դրամական եկամուտները միայն միջոց էին ցանկալի նպատակին հասնելու համար[4]։

Շուտով Թեսլան Նիւ Եորքի Հինգերորդ պողոտաին մէջ (անգլերէն՝ Fifth Avenue) գրասենեակի համար տուն վարձեց ոչ հեռու այն շէնքէն, ուր Էտիսոնի հանրայայտ ընկերութիւնն էր։ Երկու ընկերութիւններու միջեւ անհաշտ պայքար մը սկսած էր, որ ԱՄՆ-ի մէջ (ԱՄՆ-Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ) ծանօթ է «հոսանքներու պատերազմ» (War of Currents) անունով։

Յուլիս 1888-ին ամերիկեան նշանաւոր գործարար Ճորճ Ուեսթինկհաուսը Թեսլայէն գնած է մօտ 40 արտօնագիր՝ իւրաքանչիւրի համար վճարելով մօտաւոր 25.000 տոլար։ Գործարարը խորհրդատուի պաշտօնով հրաւիրած է Թեսլային Փիթրզփուրկի իր գործարանը, ուր մշակուած էին փոփոխական հոսանքով աշխատող մեքենաներու նմուշներ։ Աշխատանքը, սակայն, գիւտարարին չի բաւարարէր, խանգարուած է նոր գաղափարներով զբաղուելէն։ Չնայած Ուեսթինկհաուսի հորդորներուն՝ մէկ տարի ետք Թեսլան վերադարձած է Նիւ Եորքի իր տարրալուծարանը։

Վերադարձէն ետք Թեսլան կը մեկնի Եւրոպա, ուր տեղի կ'ունենայ Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդէսը (1889), այցելած է մօրը եւ քրոջը[4]։

Թեսլան դասախոսութիւնը կարդալու ժամանակ, մայիս, 1891

1888-1895 թուականներուն Թեսլան իր տարրալուծարանին մէջ զբաղուած էր բարձր յաճախականութեան մագնիսական դաշտերու հետազօտմամբ։ Այս տարիները շատ բեղմնաւոր էին. ան ստացած է շարք մը յայտնագործութիւններու արտօնագրեր։ Թեսլան իր աշխատանքներու մասին դասախօսութիւն կարդալու հրաւէր ստացած է ամերիկեան հաստատութենէն (American Institute of Electrical Engineers)։ Մայիս 20 1892-ին գիտնականը դասախօսութիւն կը կարդայ, որ արժանացած է մեծ յաջողութեան։

Մարտ 13 1895-ին Հինգերորդ պողոտայի իր տարրալուծարանը այրեցաւ ։ Շէնքը ամբողջութեամբ այրեցաւ, ոչնչացաւ գիւտարարի վերջին յայտնագործութիւնները՝ մեքենական ծածանիչը, ելեկտրական լուսաւորութեան նոր լամտպերներու վայրը, անլար հեռահաղորդակցման սարքաւորման մանրակերտը, ելեկտրականութեան բնոյթը եւ ուսումնասիրող սարքը։ Սակայն Թեսլան յայտարարած է, որ յիշողութեամբ կրնայ վերականգնել իր բոլոր յայտնագործութիւնները։

Տուժած գիւտարարին ֆինանսապէս օգնած է «Նիակարայի ջրվէժներու ընկերութիւնը»։ Էտուարտ Ատամզի շնորհիւ՝ Թեսլան 100.000 տոլարով կահաւորած է նոր տարրալուծարան։ Արդէն աշնան հետազօտութիւնները սկսած են նոր հասցէին մէջ՝ Հաուսթոն փողոց 46։ 1896-ին Թեսլան յաջողութեամբ իրականացուցած է շողարձակ հեռաւոր տարածութիւն հաղորդելու ճարտարարուեստը. ան հաղորդած էր 30 մղոն (48կմ) տարածութենէն։

Գոլորատօ Սբրինկս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մայիս 1899-ին տեղական ելեկտրական ընկերութեան հրաւրէրով Թեսլան տեղափոխուեցաւ է Գոլորատօ նահանգի Գոլորատ Սբրինկս առողջարանային փոքրիկ քաղաքը։ Քաղաքը գտնուած էր 2.000մ բարձրութեան վրայ։ Այստեղ յաճախ եղած էր ուժգին փոթորիկներ[4]։ Քաղաքին մէջ Թեսլան բացած է ոչ մեծ տարրալուծարան, որու հովանաւորն էր «Ուոլտորֆ Աստորիա» հիւրանոցի սեփականատէրը.

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Тесла - по-сербски и на многих славянских языках - плотник
  2. Dommermuth-Costa, Carol, Nikola Tesla: A Spark of Genius, pp. 11-12. 1994. - ISBN 0-8225-4920-4.
  3. Margaret Cheney, Robert Uth, and Jim Glenn. Tesla, Master of Lightning. - Barnes & Noble Publishing, 1999. - ISBN 0-7607-1005-8.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Ржонсницкий Б. Н. Никола Тесла. - Կաղապար:М.: «Молодая гвардия». 1959. - См. список литературы
  5. «Master of Lightning» by Public Broadcasting Service. Website.
  6. $50 000 (1885 г.) = $1 082 008 (2006 г.) The Inflation Calculator (անգլերէն)
  7. Cheney, Margaret [1979] (2001). Tesla: Man Out of Time. Simon and Schuster. ISBN 0-7432-1536-2.
  8. «Tesla Says Edison was an Empiricist. Electrical Technician Declares Persistent Trials Attested Inventor’s Vigor. 'His Method Inefficient' A Little Theory Would Have Saved Him 90 % of Labor, Ex-Aide Asserts. Praises His Great Genius.», New York Times, October 19, 1931. «Nikola Tesla, one of the world’s outstanding electrical technicians, who came to America in 1884 to work with Thomas A. Edison, specifically in the designing of motors and generators, recounted yesterday some of …»