Նիքոլա Թեսլա

Jump to navigation Jump to search

Նիքոլա Թեսլա (սերպ.՝ Никола Тесла), ազգութեամբ սերպ ճարտարագետ, բնագէտ, ինչպէս նաեւ գիւտարար՝ ելեկտրական չափագիտութեան եւ ռատիոյի չափագիտութեան արշաւանքի մէջ։ Ծնած եւ մեծցած է Աւստրիա-Հունգարիոյ մէջ, ապրած եւ աշխատած է հիմնականին մէջ Ֆրանսայի մէջ եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանքին մէջ։ 1891-ին ստացած է ամերիկեան քաղաքացիութիւն։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախկին շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

սերպ քահանա Միլութին Թեսլա, Նիքոլա Թեսլայի հայրը

Թեսլայի ընտանիքը ապրած էր Սմիլեան գիւղին մէջ Գոսպիչ քաղաքէն 6 քմ հեռու[1][2]։ Հայրը՝ Միլութին Թեսլան (1819-1879), սերպական ուղղափառ եկեղեցւոյ քահանա էր, մայրը՝ Ճորճինա Թեսլա (1822-1892), եղած է քահանայի դուստրը։ 1856-ին ընտանիքին մէջ լոյս աշխադհ եկած է չորրորդ երեխան՝ Նիքոլան։ Ընտանիքին մէջ եղած են հինգ զաւակներ՝ երեք աղջիկ, Նիքոլան եւ անոր աւագ եղբայրը, որ, ձիէն ինալով, մահացած է, երբ Նիքոլան հինգ տարեկան էր[3]։ Տարրական դպրոցի առաջին դասարանը Նիքոլան աւարտած է Սմիլիանին մէջ։ 1862-ին իր եղբօրը մահէն որոշ ժամանակ ետք, Նիքոլայի հօր աստիճանի բարձրացման արդիւնքին մատճառավ ընտանիքը տեղափոխուած է Գոսպիչ, ուր տղան աուարտած է տարրական դպրոցի մնացած երեք դասարանները, ապա իրապաշտական վարժարանը։ 1870-ին աշնան Նիքոլան ընդունուած է Քարլոուացի բարձրագոյն իրապաշտական ուսումնարան։

Յուլիս 1873-ին Նիքոլա Թեսլան, ստանալով աւարտական վկայականը, վերադառցած է ընտանիքի մօտ՝ Գոսպիչ՝ հակառակ իր հօր կամքին. հայրենի քաղաքին մէջ հնդկախտի համաճարակ էր։ Ապագայ գիտնականը իսկոյն վարակուած է հնդկախտով։ Բուժուելէն ետք անոր պետք է երեք տարով զինուորագրել Աւստրիա-Հունգարական բանակ։ Անոր առողջական վիճակը անբաւարար համարելով՝ հարազատները Թեսլային պահած էին լեռներուն մէջ, ուրկէ ան ետ վերադարձած է միայն 1875-ին։

Թեսլան ազգային հագուստով, 1880

Նոյն թուականին Թեսլան ընդունուած է Կրազիի տեխնիկական բարձրագոյն ուսումնարան (այժմ՝ կրազի տեխնիկական համալսարան), ուր ան կ'ուսումնասիրէ ելեկտրական չափագիտոգթիւն։ Դասընթացքի ժամանակ հետեւելով մեքենայի աշխատանքին՝ թեսլան կը յանգաբանէ այն միտքը, որ հաստատ հոսանքով աշխատող մեքենաները անաւարտ են։ Անոր այս միտքը խիստ քննադատութեան արժանացած է դասախօսներու կողմէն.

Տունը, ուր ծնած է Թեսլան, Սմիեան

Երրորդ դասենթացքին Թեսլան տարուած է Բախտախաղեր եւ թղթային խաղեր խաղալով՝ կորսնցնելով մեծ գումար։ Հետագային մէջ ան խոստոուանած է, որ իրեն առաջ մղած էր ոչ միայն խաղալու ցանկութիւնը, այլեւ նշուած նպատակին հասնելու ձախողութիւնը[4]։ Գումար շահելու դեպքէն Թեսլան ողջ գումարը բաժնած էր կորուստ տուածներուն։ Վերջապէս ան այնպիսի խոշոր գումար կորսնցուցած է, որ մայրը ստիպուած էր պարտք առնել ազգականէն։ Անկէ ետք Նիքոլան այլեւս չի խաղցաւ։

Ապրիլ 17 1879-ին Նիքոլայի հայրը մահացած է։ Թեսլան սկսած է դասաւանդել Գոսպիչի իրապաշտական վարժարանին մէջ, ուր ժամանակին ինք յաճախած էր։ Միայն Թեսլայի երկու քեռիներու՝ Փիոթր եւ Պավըլ Մանդիչներու շնորհիւ՝ Յունուար 1880–ին երիտասարդ Թեսլան տեղափոխուած է Բրակ, ուր ընդունուած է Բրակի համալսարանի փիլիսոփայական ասպարէզին։

Աւստրիա-Հունգարիա, Գերմանիա, Ֆրանսա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինչեւ 1882–ին Թեսլան ելեկտրական չափագետ էր Պուտափեշթի հեռագրական ընկերութեան մէջ, որ զբաղուած էր հեռախօսի գծերու անցկացումով եւ կենդրոնական հեռախօսակայանի կառուցմամբ։ Փետրուար 1882-ին Թեսլան կը մտած էր, թէ ինչպէս կարելի է ելեկտրական շարժումը օգտագործել այն երեւոյթը, որ հետագային կոչուեցաւ մագնիսական պտտուող դաշտ։ Ընկերութեան մէջ աշխատիլը Թեսլային հնարաւորութիւնը չէր տար իրագործելու փոփոխական յսանքով ելեկտրական շարժում ստեղծելու գաղափարը։ 1882-ի վերջը Թեսլան Փարիզի մէջ աշխատանքի անցնած է Էտիսընի ընկերութեան մէջ (Continental Edison Company)։ Ընկերութեան կարեւոր աշխատանքներէն մեկն էր Սթրասպուրկի երկաթուղային կայարանի համար ելեկտրակայան կառուցելը։ 1883-ին սկզբը ընկերութիւնը կը պաշտօնավառէր Թեսլային Սթրասպուրկը՝ լուծելու աշխատանքային շարք մը խնդիրներ։ Ազատ ժամանակին թեսլան կը զբաղէր ելեկտրական անհամադէպ շարժիչի կաղապար ստեղծելու փորձերով։ 1883-ին ան իր աշխատանքը ներկայացուց Սթրասպուրկի քաղաքապետարանին։

1884-ին գարնան երկաթուղային կայարանի աշխատանքներն աւարտվեցին, եւ Թեսլան վերադարձաւ Փարիզ՝ ընկերութիւնէն ակնկալելով 25.000 տոլար պարգեւատրում։ Շուտով, հասկնալով, որ այդպիսի գումար իրեն չեն տար, ան վիրաւորուած դուրս եկաւ աշխատանքէն[4]։

ԱՄՆ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էտիսոնի մօտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

6 Յուլիս 1884-ին Թեսլան տեղափոխուեցաւ Նիւ Եորք[5]։ ԱՆ աշխատանքի ընդունուեցաւ Թոմաս Էտիսոնի ընկերութեան մէջ (Edison Machine Works) ելեկտրական շարժիչներու եւ հաստատուն հոսանքով արտադրիչներու վերանորոգման մեքենաներու հաստիքով։

Էտիսոնը բաւական սառնօրէն կ'ընդունէր Թեսլայի գաղափարները եւ բացահայտօրէն կ'արտահայտէր իր բացասական կարծիքը։ 1885-ին գարնան Էտիսոնը Թեսլային խոստացած էր 50.000 տոլար (այն ժամանակ այդ համարժեք էր 1 միլիոն տոլարի), եթէ ան կարող էր բարելաւել հաստատուն հոսանքով աշխատող ելեկտրական մեքենաները, որ հայտնագործած էր Էտիսոնը[6][7]։ Նիքոլան անցած էր գործի. շուտով ան ներկայացուցած էր Էտիսոնի մեքենաներու 24 տարատեսակ՝ բաւական կատարելագործուած։ Գուաբանելով անոնք Էտիսոնը Թեսլայի՝ պարգեւատրման մասին հարցին պատասխանած էր, որ պանդուխտը լաւ չէր հասկնար ամերիկեան բնաւորութիւնը։ յուսախաբ Թեսլան ազատուած է աշխատանքէն[8]։

Նիւ Եորքի տարրալուծարան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թեսլայի փոխակարգութեան թելադրութեան շարժիչը

Էտիսոնի ընկերութեան մէջ ընդամէնը մէկ տարի աշխատելով՝ Թեսլան ձեռք բերաւ գործարար աշխարհին մէջ։ Իմանալով աշխատանքէն ազատման մասին՝ ելեկտրատեխնիկներու խումբ մը Թեսլային առաջարկեցին հիմնել սեփական ընկերութիւն՝ մը կապուած ելեկտրական լուսաւորման հետ։ Թեսլայի՝ փոփոխական հոսանք օգտագործելու գաղափարը անոնց չէր ոգեւոր էր. անոնք սահմանափակուած են միայն փողոցային լուսաւորութեան համար նախատեսուած ելեկտրական աղեղով լապտերներու մշակմամբ։ Մէկ տարի ետք ծրագիրը պատրաստ էր։ Գումարի փոխարեն՝ գործարարները գիւտարարին առաջարկած են բաժնետոմսերու մասը մը այն ընկերութեան, որ պիտի զբաղուեր լամպտերներու իրացմամբ։ Այս առաջարկը գիւտարարին չի հրապուրեց, ընկերութիւնն ալ իր հերթին փորձած է ազատուիլ Թեսլայէն՝ զրպարտելով ու վատաբանելով անոր[4]։

1886-ին աշունէն մինչեւ յաջորդ գարուն գիւտարարը ստիպուած էր կատարել տարբեր աշխատանքներ։ Ան փորած էր առուներ։ Այս ընթացքին ան մտերմացած է մեքենագէտ Պրաունին, որ կարողացած էր համոզել քանի մը ծանոթներու, որ ֆինանսական օգնութիւն տրամադրեն Թեսլային։ Ապրիլ 1887-ին այդ գումարներով հիմնադրուած «Թեսլա արթ լայթ քոմփանի» (Tesla Art Light Company) ընկերութիւնը սկսած է նոր լամպտերները օգտագործել փողոցային լուսավորութեան մէջ։ Շուտով ընկերութեան հեռանկարային ըլլալով ապացուցուած է պատուերներու մեծ քանակով։ Սակայն Թեսլայի համար ընկերութեան դրամական եկամուտները միայն միջոց էին ցանկալի նպատակին հասնելու համար[4]։

Շուտով Թեսլան Նիւ Եորքի Հինգերորդ պողոտաի մէջ (անգլերէն՝ Fifth Avenue) գրասենեակի համար տուն վարձեց ոչ հեռու այն շենքէն, ուր Էտիսոնի հանրահայտ ընկերութիւնն էր։ Երկու ընկերություններու միջեւ անհաշտ պայքար սկսած է, որ ԱՄՆ-ի մէջ (ԱՄՆ-Ամերիկայի Միացեալ Նահանք) յայտնի է «հոսանքներու պատերազմ» (War of Currents) անունով։

Յուլիս 1888-ին ամերիկեան նշանաւոր գործարար Ճորճ Ուեսթինկհաուսը Թեսլայէն գնած է մօտ 40 արտոնագիր՝ իւրաքանչիւրի համար վճարելով մօտաւոր 25.000 տոլար։ Գործարարը խորհրդատուի պաշտօնով հրավիրած է Թեսլային Փիթսպուրկի իր գործարանը, ուր մշակուած էին փոփոխական հոսանքով աշխատող մեքենաներու նմուշներ։ Աշխատանքը, սակայն, գիւտարարին չի բաւարարուիր, խանգարուած է նոր գաղափարներով զբաղուելէն։ Չնայած Ուեսթինկհաուսի հորդորներուն՝ մէկ տարի ետք Թեսլան վերադառցած է Նիւ Եորքի իր տարրալուծարանը։

Վերադարձէն ետք Թեսլան մեկնեցաւ է Եւրոպա, ուր եղած է Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդեսը (1889), այցելած է մօրը եւ քրոջը[4]։

Թեսլան դասախոսութիւնը կարդալու ժամանակ, մայիս, 1891

1888-1895 թվականներուն Թեսլան իր տարրալուծարանին մէջ զբաղուած էր բարձր յաճախականութեան մագնիսական դաշտերու հետազոտմամբ։ Այս տարիները շատ բեղմնաւոր էին. ան ստացած է շարք մը հայտնագործութիւններու արտոնագրեր։ Թեսլան իր աշխատանքներու մասին դասախոսութիւն կարդալու հրաւէր ստացած է ամերիկեան հաստատութենէն (American Institute of Electrical Engineers)։ Մայիս 20 1892-ին գիտնականը դասախոսութիւն կը կարդայ, որու արժանացած է մեծ յաջողութեան։

Մարտ 13 1895-ին Հինգերորդ պողոտայի իր տարալուծարանը այրեցաւ ։ Շենքը ամբողջութեամբ այրեցաւ, ոչնչացաւ գիւտարարի վերջին հայտնագործութիւնները՝ մեքենական ծածանիչը, ելեկտրական լուսաւորութեան նոր լամտպերներու վայրը, անլար հեռայաղորդակցման սարքաւորման մանրակերտը, ելեկտրականութեան բնոյթը եւ ուսումնասիրող սարքը։ Սակայն Թեսլան հայտարարած է, որ յիշողութեամբ կարող է վերականգնել իր բոլոր հայտնագործութիւնները։

Տուժած գիւտարարին ֆինանսապէս օգնած է «Նիակարայի ջրվեժներու ընկերութիւնը»։ Էտուարտ Ատամզի շնորհիւ՝ Թեսլան 100.000 տոլարով կահաւորած է նոր տարրալուծարան։ Արդեն աշնան հետազոտութիւնները սկսած են նոր հասցէին մէջ՝ Հաուսթոն փողոց 46։ 1896-ին Թեսլան յաջողութեան հասած է շողարձակ հեռաւոր տարածութիւն հաղորդելու ճարտարարուեստը. այն հաղորդած էր 30 մղոն (48կմ) տարածութենէն։

Կոլորադո Սպրինգս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մայիս 1899-ին տեղական ելեկտրական ընկերութեան հրաւրէրով Թեսլան տեղափոխուեցաւ է Գոլորատո նահանգի Գոլորատո Սբրինկզ առողջարանային փոքրիկ քաղաքը։ Քաղաքը գտնուած էր 2.000մ բարձրութեան վրայ։ Այստեղ հաճախ եղած էր ուժգին փոթորիկներ[4]։ Քաղաքին մէջ Թեսլան բացած է ոչ մեծ տարալուծարան, որու հովանաւորն էր «Ուոլտորֆ Աստորիա» հիւրանոցի սեփականատէրը.

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Тесла - по-сербски и на многих славянских языках - плотник
  2. Dommermuth-Costa, Carol, Nikola Tesla: A Spark of Genius, pp. 11-12. 1994. - ISBN 0-8225-4920-4.
  3. Margaret Cheney, Robert Uth, and Jim Glenn. Tesla, Master of Lightning. - Barnes & Noble Publishing, 1999. - ISBN 0-7607-1005-8.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Ржонсницкий Б. Н. Никола Тесла. - Կաղապար:М.: «Молодая гвардия». 1959. - См. список литературы
  5. «Master of Lightning» by Public Broadcasting Service. Website.
  6. $50 000 (1885 г.) = $1 082 008 (2006 г.) The Inflation Calculator (անգլ.)
  7. Cheney, Margaret [1979] (2001). Tesla: Man Out of Time. Simon and Schuster. ISBN 0-7432-1536-2.
  8. «Tesla Says Edison was an Empiricist. Electrical Technician Declares Persistent Trials Attested Inventor’s Vigor. 'His Method Inefficient' A Little Theory Would Have Saved Him 90 % of Labor, Ex-Aide Asserts. Praises His Great Genius.», New York Times, October 19, 1931. «Nikola Tesla, one of the world’s outstanding electrical technicians, who came to America in 1884 to work with Thomas A. Edison, specifically in the designing of motors and generators, recounted yesterday some of …»