Կոբաղդ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Կոբաղդ (Կաղապար:Լեզու la)՝ քիմիական տարր է, որուն նշանն է Co, կարգահամար՝ 27, հիւլէական զանգուածը՝ 58,9332: Կոբաղդը վարդագոյն երանգով արծաթափայլ, ծանր մետաղ մըն է։ Ունի մեկ կայուն իզոտոպ՝ 59Co (տարածուածությամբ 100[1] %), արհեստական ռատիոաշխոյժ իզոտոպներէն արժէքաւոր է 60Co-ը (T1/2= = 5.27 տարի)։

Միարժէք եւ քառարժէք կոբաղդի համար ստացուած են միայն քիչ թիւով համալիր միացութիւններ։ Սովորական ջերմաստիճանին հոծ կոբաղդը կայուն է ջուրի եւ օդի ազդեցութեան նկատմամբ։ α-Co-ը ունի վեցանկիւն բիւրեղացանցի կառուցուածք, β-Co-ի բիւրեղացանցը խորանարդ է, α↔β ջերմաստիճանային անցումը 427 °C է:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Kobalt 13g.jpg

Հին Եգիպտոսին, Բաբելոնին եւ Չինաստանին մէջ կոբաղդի օքսիտը կը կիրառուեր ապակին եւ արծնը կապոյտ ներկելու համար։ Նոյն նպատակով ԺԶ դարուն Արեւմտեան Եւրոպային մէջ կ'օգտագործուէր քրքումաներկը, որը կը ստանային «քոպոլտ» կոչուող հանքանիւթերու ջերմային մշակմամբ, որուն ընթացքին կ'անջատուէր մեծ քանակութեամբ թունաւոր ծուխ, իսկ ջերմային մշակման նիւթերէն չհաջողեր մետաղ ձուլել։

Միջնադարեան հանքափորներն ու մետաղագործներն պյդ երեւոյթը կը համարէին առասպելական էակներու՝ քոպոլտներու (գերմաներէն՝ Kobold՝ տան ոգի) արարքներ։ 1735 թուականին շուէտացի, քիմիագէտ Կեօրկ Պրանտթը (Կաղապար:Լեզու sv, 1694-1768) քրքումաներկի, ածուխի եւ ֆլիւսի խառնուրդը հնոցին մէջ տաքացնելով ստացաւ մետաղ եւ անուանեցաւ «քոպոլտի ձուլահատիկ»: Ան եղած է առաջին անձը, որ բացայայտեցաւ անտիկ ժամանակներէն յայտնի մետաղը:

Հետագային ան վերանուանուեցաւ «քոպողդ», ապա՝ «կոբաղդ»: ՝

Բնութեան Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երկրակեղեւին կոբաղդի պարունակութիւնն ըստ զանգուածի հաւասար է 4•10−3 %։ Յայտնի է կոբաղդ պարունակող շուրջ 30 հանքանիւթ, որոնցմէ են՝ քոպալթինը CoAsS, լինեիտը Co3S4, սմալտինը CoAs2 եւ այլն։ Ծովու ջուրին մէջ պարունակութիւնը մօտ (1,7)•10−10 % է։ Կոբաղդի ամէնահարուստ հանքերը կը գտնուեն Քոնկոյի Տեմոքրաթական Հանրապետութեան մէջ[2]։

Կիրառութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Կոբաղդի կապոյտ» գոյնի անօթ։
  • Հնագոյն ժամանակներէն կոբաղդէն ստեղծուած գունանիւթերը (կոբաղդի կապոյտ) օգտագործուած են զարդէղենի արտադրութեան մէջ եւ ապակիներ գունաւորելու համար։
  • Կոբաղդն կ'օգտագործուէ պողպատի լեկիրացման համար, ինչի շնորհիւ կը մեծնայ վերջինիս ջերմակայունութիւնը, կը բարելաւուեն մշակային յատկութիւնները։ Կոբաղդ պարունակող համաձուլուածքներէն կը պատրաստեն մշակող գործիքներ՝ շաղափներ, կտրիչներ եւ այլն։
  • Քիմիական փոխազդեցութիւններուն մէջ կ'օգտագործուէ որպէս խթանիչ։
  • Ղիթիոնի կոբաղդիտը կուտակիչներու արտադրութեան ժամանակ կ'օգտագործուէ որպէս բարձր արդյունաւետութեան դրական ելեկտրոտ։
  • Բժշկութեան մէջ ռատիոաաշխոյժ 60Co-ը, որի կիսատրոհման պարբերութիւնը 5 271 տարի է, կ'օգտագործուէ կամմա-արատադիտում կատարելու ժամանակ։

Կենսաբանական Դեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կոբաղդը բոլոր կենդանիներու եւ բոյսերու համար ունի էական նշանակութիւն եւ անոնց բոլոր հիւսուածքներուն մէջ կը մասնակցէ նիւթափոխանակութեան գործընթացքներուն։ Ան քոպալամինի հիմնական բաղկացուցիչն է, որը յայտնի է նաեւ որպես B12 կենսամին։[3][4] Կոբաղդը կը մասնակցէ արյունաստեղծմանը, նեարդային համակարգի եւ լեարդի գործունէութեանը։ Մարդու օրական կոբաղդի պահանջը 0.007-0.015 մկ է։ Մարդու մարմինը կը պարունակէ իր քաշի իւրաքանչւր քիլոկրամի հաշւարկով 0.2 մկ կոբաղդ։
20րդ դարու սկիզբին Նոր Զելանտայի հիւսիսին անասնապահութեան զարգացման ժամանակ անասունները կը տուժէին «թուփերի հիւանդութիւն» անունը ստացած տկարութիւնէ, որուն պատճառը հրաբխային ապարներուն մէջ անասուններուն սնունդի համար անհրաժեշտ կոբաղդի պակասն էր եղած:[5][6]

Քիմիական Յատկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պարբերական համակարգի 8րդ խումբի առաջին եռեակի քիմիական տարր է: Կաղապար:Սեղմ Պարբերական Աղիւսակ

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Կաղապար:Справочник:Nubase2003
  2. Мировая добыча кобальта по странам
  3. Yamada Kazuhiro (2013)։ «Chapter 9. Cobalt: Its Role in Health and Disease»։ in Astrid Sigel, Helmut Sigel, Roland K. O. Sigel։ Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases։ Metal Ions in Life Sciences 13։ Springer։ էջեր 295–320։ doi:10.1007/978-94-007-7500-8_9 
  4. Cracan Valentin, Banerjee Ruma (2013)։ «Chapter 10 Cobalt and Corrinoid Transport and Biochemistry»։ in Banci Lucia։ Metallomics and the Cell։ Metal Ions in Life Sciences 12։ Springer։ ISBN 978-94-007-5560-4։ doi:10.1007/978-94-007-5561-10_10  electronic-book 978-94-007-5561-1
  5. «Soils»։ Waikato University։ Վերցված է 2012-01-16 
  6. McDowell Lee Russell (2008)։ Vitamins in Animal and Human Nutrition. (2nd ed.)։ Hoboken: John Wiley & Sons։ էջ 525։ ISBN 9780470376683