Իպոլա (ժահրային հիւանդութիւն)
| Իպոլա | |
|---|---|
 |
Իպոլա հիւանդութիւն (Ebola[1]), ժահրային հազուագիւտ եւ մահացու հիւանդութիւն մըն է: Յաճախ ան կը կոչուի Իպոլա արիւնահոսութեան հիւանդութիւն, որովհետեւ անոր յատկանշական ախտանշաններէն կարեւորագոյնը անսպասելի արիւնահոսութիւնն է: Այս ժահրը կը պատկանի «Filoriridae» ժահրերու խմբաւորումին:
Այս հիւանդութեան ժահրը Իպոլա ժահրն է, որ առաջին անգամ յայտնուած է 1976-ին, Սուտանի մէջ եւ Քոնկոյի Իպոլա գետին շրջակայքը: Այս երկու երկիրներուն մէջ Իպոլա հիւանդութիւնը շուտով տարածուած է եւ վերածուած համաճարակի:
Իպոլա հիւանդութիւնը երկրորդ անգամ յայտնուած է 2012-ին Ուկանտայի եւ դարձեալ Քոնկոյի մէջ:
Իպոլա ժահրը վարակուող անձի մարմնին մէջ մտնելէ ետք կը տկարացնէ անոր ախտամերժութեան (immunity) համակարգը եւ կը հարուածէ մարմնի զանազան օրկանները: Վարակուողներուն 50-90 տոկոսը կը մահանայ: Չմահացողները կը կրեն իպոլա ժահր եւ կրնան փոխանցել զայն ուրիշներու` սերմնահեղուկի միջոցաւ:
2014-ի համաճարակը երրորդն է, որ աւելի ահազանգային եւ բարդ էր: Ըստ Միջազգային Առողջապահական Կազմակերպութեան՝ 2014-ի համաճարակը տարածուած է մասնաւորապէս Կինիի, Սիէրա Լիոնի եւ Լիպերիոյ մէջ: Մինչեւ 2014 Իպոլան խլած է 3 400-է աւելի մարդոց կեանքը: Յայտնաբերուած են 7 500 պարագաներ:
Հիւանդութեան ախտանշանները
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Իպոլա հիւանդութեան ախտանշանները կը նմանին ճահճատենդի (malaria) եւ ընդերային տենդի (typhoid) ախտանշաններուն, հետեւաբար իպոլան պէտք է զատորոշել այս երկուքէն:
Իպոլա հիւանդութեան ախտանշաններն են` բարձր ջերմ, մարմնական տկարութիւն եւ յոգնածութիւն, մկանային ցաւ, սաստիկ գլխացաւ, փորի ցաւ, նողկանք, փսխունք, փորհարութիւն, հազ, կրծքացաւ, կոկորդի կարմրութիւն, մորթի դեղնութիւն-դեղնախտ (jaundice), անսպասելի արիւնահոսութիւն, աւշագեղձերու ծաւալում (lymph node hypertrophy), զառանցանք (delirium), անզգայութիւն (stupor) եւ հաւանական մահաքուն (coma)[2]:
Ընկերութիւն եւ մշակոյթ[3]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Զինամթերքի վերածում
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հիւանդութիւններու վերահսկման եւ կանխարգիլման կեդրոններուն (CDC) կողմէ իպոլա ժանտախտը (Ebolavirus) դասակարգուած է իբրեւ կենսապահովութեան 4-րդ մակարդակի գործօն, ինչպէս նաեւ «Ա» կարգի կենսա-ահաբեկչական գործօն։ Անիկա կենսաբանական պատերազմի մէջ իբրեւ զէնք օգտագործուելու ներուժն ունի. «Պիոբրեբարադ» (Biopreparat) հիմնարկը հետազօտած է զայն նման նպատակով, սակայն զանգուածային բնաջնջման զէնքի պատրաստութիւնը կրնայ դժուար ըլլալ, որովհետեւ ժանտախտը բաց օդին մէջ արագօրէն կը կորսնցնէ իր ազդեցութիւնը։ 2014-ին, Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութեան (ԱՀԿ) կամ Մեքսիքայի կառավարութեան անունով կեղծ նամակներ (e-mails) տարածուած են՝ համակարգչային վնասակար ծրագիրներ (malware) փոխանցելու նպատակով։ 2015-ին BBC-ն հաղորդեց, թէ «Հիւսիսային Քորէայի պետական լրատուամիջոցները ակնարկած են, որ հիւանդութիւնը ստեղծուած է ԱՄՆ-ի բանակին կողմէ՝ իբրեւ կենսաբանական զէնք»[4]։
Տեղահանութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]2014-2015 թուականներու իպոլայի համաճարակի վերլուծութիւնը ցոյց տուաւ, որ բռնկումները կրնան տեղահանութիւններու պատճառ դառնալ։ Վարակման վախը, մեկուսացման (քարանթին) միջոցառումները, հիմնական պիտոյքներու պակասը, խարանը (stigma) եւ բժշկական միջամտութիւններուն շուրջ ստեղծուած բռնութիւնները կրնան ստիպել անհատներուն եւ նոյնիսկ ամբողջական համայնքներուն՝ լքելու իրենց տուները[5]։
Գրականութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Ռիչըրտ Փրեսթընի 1995-ի մեծայարգ «Տաք գօտին» (The Hot Zone) գիրքը թատերականացուցած է Վիրճինիա նահանգի Ռեսթըն քաղաքին մէջ իպոլայի բռնկումը։
- Ուիլիըմ Քլոզի 1995-ի «իպոլա. վաւերագրական վէպ իր առաջին պայթիւնին մասին» (Ebola: A Documentary Novel of Its First Explosion) եւ 2002-ի «իպոլա. մարդոց աչքերով» (Ebola: Through the Eyes of the People) գործերը կը կեդրոնանան 1976-ին Զայիիրի մէջ իպոլայի բռնկման հանդէպ անհատներու հակազդեցութիւններուն վրայ։
- Թոմ Քլենսիի 1996-ի «Գործադիր հրամաններ» (Executive Orders) վէպը կը նկարագրէ Միջին Արեւելքի ահաբեկիչներու յարձակումը ԱՄՆ-ի վրայ՝ օգտագործելով «իպոլա Մայինկա» կոչուող մահացու շտամի օդակաթիլային տարբերակը[6][7]։
2014-ին Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ իպոլայի համաճարակի տարածման զուգահեռ, հրապարակուեցան բազմաթիւ ինքնահրատարակուած կամ վերանայուած գիրքեր, որոնք կը պարունակէին սենսացիոնալ եւ մոլորեցնող տեղեկութիւններ հիւանդութեան մասին։ Նման գիրքերու որոշ հեղինակներ խոստովանեցան, որ չունին բժշկական վկայականներ եւ արհեստավարժօրէն որակեալ չեն բժշկական խորհուրդներ տալու համար։ Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը յայտարարեցին, որ նման ապատեղեկատուութիւնը նպաստած է հիւանդութեան տարածման։
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ «Ebola virus disease»։ www.who.int (անգլերեն)։ արտագրուած է՝ 2020-10-01
- ↑ «Իպոլա Կամ Իպոլա Հիւանդութիւն - Ebola - Aztag Daily» (en-US)։ արտագրուած է՝ 2021-10-18
- ↑ (անգլերեն) Ebola, 2026-04-08, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ebola&oldid=1347760427, վերցված է 2026-04-17
- ↑ McGregor Andrew (2015-04)։ Wilkinson, Bud (23 April 1916–09 February 1994)։ American National Biography Online։ Oxford University Press
- ↑ "Displaced by disease: 5 displacement patterns emerging from the Ebola epidemic". IDMC - Internal Displacement Monitoring Centre. 20 November 2014. Retrieved 4 December 2025.
- ↑ Clancy Tom (1996)։ Executive orders։ New York: Putnam։ ISBN 978-0-399-14218-5
- ↑ «CBS News/New York Times Monthly Poll #1, September 1996»։ ICPSR Data Holdings։ 1998-04-20։ արտագրուած է՝ 2026-04-17