Գրիգոր Պալեան

Jump to navigation Jump to search

Գրիգոր Պալեան (1764 - 1823 թթ.), հայ ճարտարապետ։

Հայազգի ընտանիք Օսմանեան կայսրութութեան շամանակաշրջանին։ Անոնց շառաւիղները (18-19 դդ.)՝ եղած են օսմանեան արքունի ճարտարապետներ։ Պալեան գերդաստանը շատ հին ծագում ունի, միշտ նշանաւոր դիրք մը գրաւած, կարելի չէ եղած կատարեալ տոհմագրութիւն մը կատարել, բայց 17-րդ դարէն ասդին քիչ շատ վաւերական տեղեկութիւններ մնացած են։ Այն ատենները Մարաշի եւ Սիսի մէջտեղ Պալի անունով գիւղ մը կը գտնուէր (արդի Պէլէն Քէօյը), որուն իբր նահապետ կ՝ իշխէին Պալեանները։ Սէն-Մարդէն իր Հայոց պատմութեան մէջ կը հաստատէ, թէ՝ 13-րդ դարու կիսուն Պալեանները իրենց անունը տուին այդ գիւղին, զոր ապահովաբար իրենք հիմնած էին։ Այս թուականէն մինչեւ 1683 Պալեան անունը չէ յիշուած Պոլսոյ պատմութեան մէջ։ Ճիշդ այդ թուականին երբ Մեծ-Եպարքա Գարա-Մուսթաֆա փաշա իր յաղթական բանակով Վիեննա կը հասնէր, Պալի Պալեան Պէլէն քէօյի մխթարը կը միանայ Սուլթան Մեհմետ Գ․ի ճարտարապետին, զոր Հայ մըն էր եւ կ՝ ամուսնանայ անոր աղջկանը հետ։ Պալի Պալեանի աները քիչ ետք կը մեռնի առանց արու ժառանգորդի եւ արքունի ճարտարապետութեան պաշտօնը կը վիճակի Պալիի, որ կը կառուցէ բազմաթիւ շէնքեր ու եկեղեցիներ։ 46 տարի ծառայելէ վերջ կը մեռնի եւ իրեն կը յաջորդէ իր Մինաս զաւակը, որ իբր արքունի ճարտարապետ կը ծառայէ Սուլթան Ահմէտ Գ․ի եւ Մահմուտ Ա․ի ու կը մեռնի 1703-ին արքունի ճարտարապետութիւնը փոխանցելով իր զաւկին Մակարի։ Ան Պալեաններուն մէջ առաջին նշանաւոր հանդիսացողը եղած է։ Յանդուգն, գործունեայ եւ խելացի ըլլալով, Մակար քիչ ատենուան մէջ արտակարգ փայլ կու տայ արքունի ճարտարապետութեան պաշտօնին եւ երկրին ամէնէն նախանձելի պաշտօնեան կը դառնայ։ Բաւական ատեն այդ դիրքը կը պահէ մեծ ծառայութիւններ մատուցանելով։ Բայց իր Թշնամիները քսութիւններ եւ ղրպաութիւններ ընելով կը յաջողին Սուլթան Մահմուտ Ա.ի վստահութիւնը խախտել եւ աքսորման հրամանագիր մը ձեռք բերելով Մակարը կը քշեն Բաբերդ։

Արքունի ճարտարապետութիւնը կ՝ անցնի իրենց ազգականներէն մէկուն, մինչեւ որ Սուլթանին անկեղծ խորհուրդատուները կը յաջողին աքսորի հրամանը ետ առնել տալ։ Երբ Սուլթանին նոր իրատէն կը հասնէր, Մակար հաստատուած էր Բաբերդի Լուսաք գիւղը, ուր իր զաւակին Գրիգորի կը սորվեցնէր ճարտարապետական արուեստը։ Մակար մեծ պատիւներով կ՝ առաջնորդուի Պոլիս եւ անմիջապէս կը հաստատուի իր նախորդ պաշտօնին մէջ։ Կը հաւաստեն, թէ՝ շատ կարեւոր շէնքեր շինած է, մասնաւորաբար մզկիթներ, թէեւ որոշապէս յայտնի չէ թէ որոնք են իր ձեռակերտները։ Ծերութեան ատեն գործէ կը քաշուի եւ արքունի ճարտարապետութիւնը իր զաւակին կը ձգէ, երթալով Բաբերդ, զոր շատ սիրած էր, հոն կը մեռնի խոր ծերութեան մէջ։

Գրիգոր Պալեան ճարտարապետութեան արքունի հրովարտակը կը ստանայ Սուլթան Համիտ Ա.էն։ Իրմէ կը սկսի Պալեաններուն անունին կապուած հսկայ շէնքերու կառուցումը։ Ինք գիտակից արուեստագէտ մըն էր եւ միանգամայն մտերիմը Սուլթան Մահմուտ Բ.-ի։ Ան մեծապէս տիրացած էր Աուլթանին վստահութեան եւ այն աստիճան մեծ դիրք բռնած էր պալատին մէջ, որ եւրոպական տէրութիւններու դեսպանները՝ միջազգային խնդիրներու կարգադրման համար, իր գրասենակը դեսպանական գումարանց վայր մը դարձուցած էին։ Եէնիչէրիներու խիստ ժամանակին եւ երկու Սուլթաններուն յաջորդաբար գահընկեց եղած եւ սպաննուած ատեն, կրցաւ իր դիրքը անխախտ պահել, մի միայն իր խելացութեամբ։ Ինք Սուլթան Սելիմ Գ.-ի Խոհրդատու եղած էր եւ բարենորոգման ծրագիրներու պատրաստութեան մէջ լայն բաժին մը ունեցած, որուն շնորհիւ Թուրքիա աւելի յառաջդիմած պիտի ըլլար, եթէ Եէնիչերիներու շարժումը չտապալէր Սուլթանը եւ զայն սպաննելով անոր հետ մէկտեղ չխեղդէր սկսուած գեղեցիկ գործը։

Ինքն է, որ Սուլթան Մահմուտի ներկայացուցած է Գազէզ Արթինը եւ երբ այս վերջինը կ՝ աքսորուի Կեսարիա, քիչ ժամանակ ետք Ամիրայի բարեխօսութեամբ, կրկին Պոլիս կը կանչուի եւ աւելի մեծ պատիւով կը հաստատուի իր պաշտօնին մէջ։ Մեծ դեր խաղցած է նաեւ Ազգային շրջանակներուն մէջ, մասնաւորաբար Հայ-Հռոմէականներու հետ միութեան գործը յաջողցնելու համար։ Դերկոմս Տը Քասիթօն կը հաւաստէ, թէ՝ Սարգիս պէյի Բերայի տան մէջ տեսած է Սուլթան Մահմուտ Բ.-ի գահակալութեան երկրորդ տարւոյն մէջ տրուած իրատէ մը, որ Գրիգոր խալֆան կ՝ արտօնէր ձիով պտըտելու եւ իբր հետեւորդ երկու սպասաւոր ունենալու, նաեւ երկզուգանի կառք մը պահելու, մօրուք ձգելու եւ վայրերու այն կարգի շարք մը անձնաշնորհումներ, որոնք այն ատեն Քրիստոնեաներուն համար ազնուականութեան տիտղոսներ էին եւ շատ դժուարաւ ձեռք կը բերուէին։ Գրիգոր Ամիրա շինած է շատ մը պալատներ ու շէնքեր, որոնցմէ կարեւորներն են․

  1. Սարայ Պրունի պալատը (այրած 1875-ին):
  2. Պէշիկթաշի հին պալատը (արդի Տոլմա պաղչէն):
  3. Պէյլէր Պէյի հին պալատը, որ յետոյ այրեցաւ Եէնիչէրիներու ձեռքով։
  4. Արնաւուտ քէօյի Սուլթանուհիներու պալատը։
  5. Տէֆթէրտարի պալատը։
  6. Թօփհանէի մզկիթը։
  7. Սկիւտար Սէլիմիյէ զօրանոցը։
  8. Զարպհանէն։
  9. Տաուտ փաշայի զօրանոցը։
  10. Պոլոյ հրդեհի աշտարակը։
  11. Այնալը քաղաքի քէօշքը։
  12. Սուլթան Մահմուտի համբաւաւոր «պէնտերը»:

Գրիգոր Պալեան կը մեռնի 1823-ին, ծառայելով չորս վեհապետներու, որոնք են՝ Համիտ Ա., Սելիմ Գ., Մուսթաֆա Դ. եւ Մահմուտ Բ.։ Իր մահէն ետք օտարազգիներ սկսան հետամուտ ըլլալ այդ բարձր պաշտօնին, բայց Պէզճեան Յարութիւն ամիրա՝ Գրիգոր Պալեանի քաջարուեստ ճարտարապետին մահէն քանի մը օր ետք, կը մտնէ Սուլթանին սենեակը եւ ոտքերուն իյնալով կը յիշեցնէ երկարատեւ եւ հաւատարիմ գործունէութիւնը հանգուցեալին, որ իր բոլոր գործերուն մէջ խելացի էր եւ ուղիղ ու միշտ վեհափառ Սուլթանին անձնուէր, յետոյ կ՝ ըսէ․ «Փոխարէն իր հարազատ աշխատութեան, ով գթասիրտ տէր, մեծ շնորհն մը պիտի ընես ազգիս, եթէ հրամայես յաջորդել իր զաւակներուն իրենց հօր պաշտօնին մէջ», եւ ուրիշ այս տեսակի աղաչողական խօսքերով Արքային գութը կը շարժէ, զոր կը հրամայէ կայսերական ճարտարապետութեան պաշտօնը տալ Գրիգոր ամիրայի որդւոյն՝ Կարապետին եւ փեսային՝ Յովհաննէս Ամիրա Սէրվէրեանին։