Գուրգէն Ալէմշահ
| Գուրգէն Ալէմշահ | |
|---|---|
| Ծնած է | 22 Մայիս 1907[1][2] |
| Ծննդավայր | Պարտիզակ (Քոճայելի)[1][2] |
| Մահացած է | 14 Դեկտեմբեր 1947[1][2] (40 տարեկանին) |
| Մահուան վայր | Տիթրոյթ, Միշիկըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ[1][2] |
| Քաղաքացիութիւն |
 Թուրքիա, .svg){kind=small} Իտալիա,  Ֆրանսա և _crowned.svg){kind=small} Իտալիոյ Թագաւորութիւն |
| Մայրենի լեզու | թրքերէն |
| Ուսումնավայր | Միլանի կոնսերվատորիա?[1][2] |
| Մասնագիտութիւն | երգահան և խմբավար |
| Աշխատավայր | Մուրատ-Ռափայէլեան Վարժարան[1] |
Գուրգէն Միքայէլի Ալէմշահ (22 Մայիս 1907[1][2], Պարտիզակ (Քոճայելի)[1][2] - 14 Դեկտեմբեր 1947[1][2], Տիթրոյթ, Միշիկըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ[1][2]), հայ երաժշտագէտ, խմբավար եւ նուագավար։
Կենսագրութիւն[3]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ալէմշահ ծնած է Պարտիզակ (այժմ՝ Պահչէճիք, Իզմիթի մօտ, Թուրքիա)։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է իր ծննդավայրին մէջ, սակայն Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն, ծնողքը պատանի տղան ուղարկած է Իտալիա՝ ուսումը շարունակելու Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին մէջ։ 1923-ին, երբ հոն իր ուսուցիչները նկատեցին անոր արտակարգ երաժշտական ձիրքը, զինք արձանագրեցին Միլանի երաժշտանոցը՝ երաժշտութիւն ուսանելու համար։
Ուսումնաւարտ ըլլալէ ետք, Ալէմշահ միացած է Փարիզի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանի դասախօսական կազմին, ուր կազմակերպած է «Կիլիկիա» երգչախումբը։ Դաշնամուրի ուսուցիչ ունեցած է փրոֆ. Ձիարտանը[4]։ Անոնք ելոյթներ ունեցած են ոչ միայն Փարիզի մէջ, այլեւ ճամբորդած են Վենետիկ, ուր Սուրբ Մարկոսի հրապարակին վրայ Ալէմշահ ղեկավարած է երգչախումբը՝ ամբողջութեամբ Կոմիտասեան յայտագիրով։ Ալէմշահ շարունակած է հայ երգը ներկայացնել երաժշտասէր հասարակութեան. ան բեմադրած է Տիգրան Չուխաճեանի ժողովրդական «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա» կատակերգական օփերան եւ «Հայկական հարսանիք»ը, որ կազմուած էր իր սեփական մեղեդիներու եւ ժողովրդական երգերու համադրութեամբ։
1933ականներուն, Ժան Վալդոն ծածկանունով, Ալէմշահն ստեղծած է եւրոպական ներշնչանքով բազում գործեր, առաւելաբար՝ երաժշտական զուգերգեր եւ եռեակներ, որոնք ժողովրդականութիւն գտած են[5]:
Կազմակերպած է «Կիլիկիա» երգչախումբը եւ դասաւանդած անոր եւ 1937 թուականին, ժողովուրդներու երաժշտութեան մրցահանդէսին իր «Հայկական հարսանիք» ստեղծագործութեամբ շահած է 2-րդ մրցանակը՝ միջազգային մրցոյթի մը ընթացքին, որուն կը մասնակցէին քսան երկիրներ։
Միեւնոյն ատեն, Ալէմշահ քանի մը առիթներով ղեկավարած է ՀՕԿ-ի «Ալագեազ» երգչախումբը՝ նախ նշելու համար Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումը, իսկ աւելի ուշ՝ ի նպաստ հայկական պատերազմական օգնութեան ջանքերուն։ 1939-ին ան նշանակուած է «Սիփան-Կոմիտաս» երգչախումբի[4] խմբավար։ Ան ղեկավարած է Արմէն Տիգրանեանի «Անոյշ» օփերան եւ հայկական Սուրբ Պատարագը հնչեցուցած է ֆրանսական շարք մը տաճարներու մէջ։
1947-ի աշնան, Ալէմշահ այցելած է Միացեալ Նահանգներ՝ շարք մը ելոյթներու համար։ Հոկտեմբերին, Նիւ Եորքի «Թաուն Հոլ» (Town Hall) սրահին մէջ ղեկավարած է համերգ մը՝ նուիրուած հայկական նուագախմբային եւ երգչախմբային երաժշտութեան։ 1947 Դեկտեմբեր 14-ին, քաղաքին մէջ նախատեսուած իր ելոյթէն ընդամէնը մէկ օր առաջ, ան սրտի կաթուածէ մահացած է Տիթրոյթի մէջ։
Ալէմշահ կը ստեղծագործէր ինքնատիպ ձայնով։ Անոր երաժշտութիւնը օժտուած է հոսուն ու նրբագեղ մեղեդիներով, բարձրակարգ զտուածութեամբ եւ հաւասարակշռութեամբ։ Բանաստեղծական մթնոլորտի հանդէպ անոր ունեցած զգացողութիւնը, ինչպէս նաեւ զայն փոխանցելու վարպետութիւնը, իր երգերուն կու տային հազուագիւտ երաժշտական բովանդակութիւն եւ զգացական խորութիւն։
Անոր ստեղծագործութիւններէն քանի մը հատը հրատարակուած են Փարիզի մէջ 1947-ին, իսկ ձեռագիրները կը պահուին Հայաստանի Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին մէջ։ Թողարկուած են Ալէմշահի ամբողջական մեներգերու ձայնասկաւառակը՝ Էլիզապէթ Փեհլիւանեանի կատարմամբ, ինչպէս նաեւ անոր երգչախմբային գործերէն կտորներ՝ «Կոմիտաս» կամերային (սենեկային) երգչախումբի մատուցմամբ։
Իբրեւ նուագավար եւ խմբավար հանդէս եկած է Ֆրանսայի, Իտալիոյ եւ ԱՄՆ-ու մէջ սիմֆոնիկ եւ խմբերգային համերգներով։ Կատարած է Կոմիտասի, Սպենդիարեանի, Չուխաճեանի, Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի, Արմէն Տիգրանեանի եւ այլ հեղինակներու ստեղծագործութիւնները։ Մահացած է 1947 թուականին ԱՄՆ-ի Տիթրոյիթ քաղաքին մէջ սրտի կաթուածէ[6]։
Ստեղծագործութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Երգեր
- Բուխարիկ
- Իմ երգը
- Ես սիրեցի
- Իմ եարը
- Աղուորներուն
- Նազերով
- Ծաղիկ էի
- Իղձ
- Սիրելիս
- Պճինկօ
Խմբերգեր
- Իմ հեռաւոր հայրենիք
- Հայաստան
- Անուշիկ եար ջան
- Մեր պարտէզում
- Հունձք
- Պլպուլն Աւարայրի
Գործիքային ստեղծագործութիւններ
- Հայկական ժողովրդական պարեր (ջութակի եւ դաշնամուրի համար)
Սիմֆոնիկ նուագախումբի համար
- Արեւելեան գիշերներ (1931)
- Հեքիաթ
- Երկու պատմուածք հազար ու մէկ գիշերներէն
Վոկալ սիմֆոնիկ երկ
- Աւարայրի պատերազմը (1934).
Մէկ գործողութեամբ երաժշտական պատկերներ
- Վարդավառ (1932)
- Ծովինար
Ձայնագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Եղիսաբէթ Փեհլիւանեան - Երգեր դաշնամուրի նուագակցութեամբ
- Փոքր Ասիայի հայ կոմպոզիտորները - Երգչախմբային ստեղծագործութիւններ
- Կոմիտաս
- Աւարայրի պատերազմը
Գրականութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Ցիցիլիա Բրուտեան (1968). Սփիւռքի հայ երաժիշտները. «Հայաստան» հրատարակչութիւն, Երեւան. էջ. 55–60
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Հայկական սովետական հանրագիտարան / խմբ. Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2000.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ով ով է. հայեր / խմբ. Հ. Այվազյան — Երևան: Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2005. — հատոր 1. — է. 45.
- ↑ (անգլերեն) Kurken Alemshah, 2026-04-15, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurken_Alemshah&oldid=1349069040, վերցված է 2026-05-20
- 1 2 «Գուրգէն Ալէմշահ. Հայկական երաժշտութեան հմայքն ու ջերմութիւնը»։ lurer.com
- ↑ «Գուրգէն Ալեմշահ (1907-1947) - «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ»։ www.alikonline.ir (hy-am)
- ↑ Ewen, David (1948). The Year in American Music. Allen, Towne & Heath (անգլերէն)