Գագիկ Բ․

Jump to navigation Jump to search

Գագիկ Բ (մօտ 1024-1079), Հայոց թագաւոր 1042-1045 թուականներուն։ Բագրատունիներու հարստութենէ։

Գագիկ Բ-ի գահակալութեան նախորդած իրավիճակը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1020 թուականին վախճանեցաւ Հայոց Գագիկ Ա թագաւորը՝ ձգելով երկու որդի, որոնցմէ աւագը՝ Յովհաննէս-Սմբատը թուլակամ, ռազմական գործին անտեղեակ անձնաւորութիւն ունէր, իսկ Աշոտը (Աշոտ Դ), հակառակը, քաջ, մարտերու կոփուած եւ համառ բնաւորութեան տէր երիտասարդ էր: Աւագութեան իրաւունքով գահը պիտի ժառանգէր Յովհաննէս-Սմբատը, սակայն Հայոց իշխաններէն շատերը, գիտակցելով այդ խառնակ ժամանակներու թուլակամ ու անհեռատէս արքայ ունենալու կործանարար հետեւանքները, կը ձգտէին Հայոց գահը հանձնել Աշոտ Դ-ին: Բայց իր ազդեցիկ կողմնակիցները ունէր նաեւ Յովհաննէս-Սմբատը, որոնցմէ մէկն էր նաեւ կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը: Երկրին մէջ ծայր կ՛առնէ թունդ հակամարտութիւն եւ եղբայրասպան պատերազմ, որ շուտով հնարաւոր եղաւ հարթել իշխաններու եւ կաթողիկոսի ջանքերով, որուն համար որոշուեցաւ Անի մայրաքաղաքը իր շրջակայքով հանձնել Յովհաննէս-Սմբատին, իսկ մնացած մասը՝ Աշոտ Դ-ին: Հաշտութեան պայմաններէն մէկն ալ այն էր, որ Յովհաննէս-Սմբատի մահէն ետք Հայոց գահը ամբողջութեամբ պիտի անցնէր Աշոտ Դ-ին, կամ, եթէ ան եւս մահացած ըլլայ, անոր որդիին: Աշոտի որդի Գագիկ Բ-ը ծնաւ մօտ 1024 թուականին: Սակայն երկրին մէջ հաստատուած այս անդորրը կարճ տեւեց: 1022 թուականին Վրաց թագաւորութիւն կ՛արշաւէ Բիւզանդիոյ կայսր Վասիլ Բ Պուլղարասպանը, եւ քանի որ այդ պատերազմին Հայքը սատարած էր Վիրքին, կայսրը կը որոշէ պատժիչ արշաւանք ձեռնարկել նաեւ դէպի Բագրատունեանց թագաւորութիւն: Հայոց արքայ Յովհաննէս-Սմբատը, ահաբեկուած անոնցմէ, կը որոշէ կաթողիկոս Պետրոս Ա-ին ուղարկել բանակցութիւններո եւ հաշտութիւն կնքելու՝ անգամ ամենավատ պայմաններով, միայն թէ իրենցմէ հեռացնէ պատերազմը: 1023 թուականին Պետրոս Ա կը մեկնի Տրապիզոն, ուր կը գտնուի Վասիլ Բ-ը՝ իր զորքով: Բանակցութիւնները կայսերուն հետ կ՛աւարտեն խայտառակ պայմանագրի մը կնքմամբ, ըստ որուն Յովհաննէս-Սմբատի մահէն ետք Անին իր շրջակայքով ժառանգութիւն պիտի մնար Բիւզանդական կայսրութեան: Այս պայմանագիրը մեծ զայրոյթ եւ դժգոհութիւն կ՛առաջացանայ Անիի մէջ եւ իշխաններուն շրջանին, որու պատճառով Պետրոս Ա որոշ ժամանակ չի վերադառնար հայրենիք, այլ կը հաստատուի Սեբաստիոյ մէջ: Այսպիսով, Հայքի մէջ որոշ ժամանակ կը տիրէ խաղաղութիւն: 1041 թուականին կը մահանայ արքան, ապա անոր եղբայրը՝ Աշոտը: Այս շատերը համարեցին Բիւզանդական կայսրութեան խարդավանքներու արդիւնք՝ արագացնելու համար Տրապիզոնի պայմանագրի կատարումը: Պահը նպաստաւոր համարելով՝ Բիւզանդական 100 հազարանոց զորաբանակ մը ներխուժեց Հայոց թագաւորութիւն՝ գրաւելու Յովհաննէս-Սմբատի կտակած հողերը՝ Անին՝ իր շրջակայքով: Հոռոմները հասան որոշ յաջողութեան՝ գրաւելով շարք մը հայկական տարածքներ: Իսկ հայկական զորքերը, որ շուրջ 30 հազար էին, կը համախմբուին սպարապետ Վահրամ Պահլաւունիի շուրջ: Հայ ռազմիկներուն միացաւ նաեւ բնակչութիւնը, եւ միասին դուրս գալով Անիի Ծաղկոց կոչւող դարպասէն, հարձակեցին քաղաքը պաշարման մէջ առած Բիւզանդացի զորքին վրայ: Հայերը կրցան քաղաքի պարիսպներու տակ ջախջախել Բիւզանդական զորքերուն եւ խայտառակ փախուստի մատնել: Անոնցմէ քիչերը միայն ողջ մնացին ու գերի ինկան եւ հայերը կը ցանկանային հաշուեհարդար տեսնել անոնց հետ: Սակայն սպարապետի (Վահրամ Պահլաւունի) միջամտութեամբ գերիները ազատ արձակուեցան: Այս պարտութենէ ետք կայսրութիւնը այլեւս տեւական ժամանակ մոռացաւ Տրապիզոնի պայմանագիրը:

Գագիկ Բ-ի օծումը եւ թագավորութեան առաջին տարիները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յաղթանակէն ետք Պետրոս Գետադարձը Անիի մէջ արքայ օծեց Աշոտի պատանի որդիին՝ 18-ամեա Գագիկ Բ-ին: 12-րդ դարու ժամանակագիր Մատթէոս Ուռհայեցին Գագիկին կը բնութագրէ որպէս խոհեմ եւ Աստուածասէր պատանի: Ուռհայեցին կը հաղորդէ, որ Գագիկ իր զինւորներուն օգնութեամբ կը ձեռբակալէ իշխան Սարգիսին, եւ կը տիրանայ իր հայրենի բերդերուն, գաւառներուն ու ողջ գանձատան, որ հափշտակած էր իշխանը: Գագիկ արքայի թագաւորութեան առաջին երկու տարիները անցան խաղաղութեան պայմաններուն տակ երկրի շենացմամբ:

Դաւադրութիւն Գագիկ Բ-ի եւ Հայոց թագաւորութեան դէմ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1043 թուականին Բիւզանդիոյ գահ կը բարձրանայ Կոստանդին Մոնոմախը: Վեստ Սարգիսը, որ քէն պահած էր Գագիկ արքայի դէմ, խորհուրդ կու տայ կայսրին՝ խաբեութեամբ իր մօտ հրաւիրել Հայոց արքային եւ բանտարկել՝ խոստանալով աջակցիլ անոր: Մոնոմախը բազի մէջ երդումներով կը խոստանայ ապահովել Գագիկի անձի անւտանգութիւնը եւ կը հրաւիրէ Կոստանդնուպոլիս՝ իբրեւեւ թէ բանակցելու: Հայոց արքան չի ցանկանար մեկնիլ կայսրութեան մայրաքաղաք, եւ այդ կը խորդորէր նաեւ Հայոց իշխաններէն շատերը: Գագիկի մեկնելուն դէմ էր հատկապէս սպարապետ Վահրամ Պահլաւունին: Սակայն ուրիշ իշխաններ՝ Վեստ Սարգիսի գլխաւորութեամբ եւ կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը եւս կը համոզեն անոր անպայման մեկնիլ:

Գագիկ Բ հնազանդութիւն կը յայտնէ Կոստանդին IX Մոնոմախ կայսերը. մանրանկար՝ Յովհաննէս Սկիլիցեսի Մատրիտեան ձեռագրէն:

Բագրատունեանց թագաւիրութեան վերջին շառաւիղը կը մեկնի Կոստանդնուպոլիս, որու ժողովուրդը ճանապարհ կը դնէ մեծ շուքով: Կայսերական մայրաքաղաքին մէջ Հայոց արքային նախ կը դիմաւորեն մեծ պատիւով, Մոնոմախ անձամբ մ քանի մը օր մեծարեց զայն՝ ընծաներով ու արքայավայել ճաշկերոյթով: Սակայն օրեր ետք Վեստ Սարգիսը ու կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը կայսերը կ՛ուղարկեն Անիի բանալիները ու գրութիւն մը, թէ Անի քաղաքը ու ողջ Արեւելքը քու սեփականութիւնը դարձան: Մոնոմախը իր մօտ կանչեց Գագիկին եւ անոր առջեւ դրաւ բանալիները ու նամակը: Տեսնելով այդ, Հայոց արքան, ինչպէս կը մէջբերէ Մատթէոս Ուռհայեցին, հառաչացուց եւ ըսաւ. «Դատ արասցէ Քրիստոս ընդ իս եւ ընդ նենգաւորսն իմ: Տէր եւ թագաւորն ես եմ տանն Հայոց. ահա ես ոչ տաց զՀայք ի ձեռս քո, զի դու զիս խաբեութեամբ ածէր ի Կոստանդնուպօլիս»:

Ան այդպէս անսասան կը մնայ մէկ ամիս, բայց ի վերջոյ, ելք չգտնելով, համաձայնեցաւ Անին հանձնել կայսրութեան, որուն դիմաց Մոնոմախը, արգելելով Գագիկին Անի վերադառնալ, որպէս կալուածք անոր հանձնեց Կապադովկիոյ Կալոն Պելատ եւ Պիզու քաղաքները, կարգադրելով Բիւզանդիա բերել նաեւ արքային ընտանիքը: Ասկէ ետք Բիւզանդական զորքերը չորրորդ անգամ կը պաշարեն Անին, որ պաշտպանելու ելած Հայոց բանակը ու ժողովուրդը այս անգամ պարտութիւն կը կրեն, որով ալ վերջ կը դրուի Բագրատունեանց թագաւորութեան 1045 թուականին:

Յոյն մետրոպոլիտի «Արմեն» անունով շունը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այսպիսով, Գագիկ Բ-ը պանդուխտ կը մնայ Բիւզանդիոյ մէջ, սակայն փորձանք կը դառնայ յոյն իշխաններէն շատերուն համար, որոնք չէին թաքցներ իրենց արհամարհանքը հայերու եւ անոնց գահընկեց արքայի հանդէպ: Անգամ մը, իմանալով, որ Կեսարիոյ մետրոպոլիտ Մարկոսը այնքան ամբարտաւան դարձած է, որ իր շան անունը Արմեն դրած է, կը որոշէ պատժել անոր: Դարձեալ Մատթէոս Ուռհայեցին կը պատմէ, որ իր շքախմբով անցնելով Մարկոսի կալվածքներով, մարդ կ՛ուղարկէ անոր մօտ, թէ կը ցանկանայ իջեւանիլ անոր տունը: Մարկոսը կը հրամայէ իր տունը զարդարել եւ ընդունելութեան պատրաստուիլ, իսկ ինքը ընդառաջ կ՛երթայ Գագիկ Բ-ին, անոր կը բերեն տուն եւ մեծ ճաշկերոյթ կու տայ: Ճաշելով, երբ Գագիկ Բ-ը փոքր-քիչ գինովցած էր, կը դիմէ Մարկոսին, թէ իմացած է, որ ամեհի շուն մը ունի եւ կը ցանկանայ տեսնել զայն: Յոյն մետրոպոլիտը թէեւ գլխի կ՛իյնայ, թէ ինչ է անոր պատճառը, բայց կը սկսի կանչել շան: Սակայն, քանի որ կը վախնար անունով կանչել, կենդանին մօտ չէր գար: Հայոց երբեմնի արքան կը պահանջէ անունով կանչել, եւ Մարկոս ակամայ, նոյնպէս գինովի ազդեցութեան տակ, կը կանչէ շան՝ երկու անգամ տալով անոր Արմեն անունը: Երբ զայրացած Գագիկը կը հարցնէ, թէ ինչո՞ւ շան անունը Արմեն դրած է, մետրոպոլիտ Մարկոսը, խիստ անհարմար զգալով, կը պատասխանէ, թէ շատ անուախ եւ ուժեղ շուն է, անոր համար: Այնժամ Գագիկ Բ-ի ազդանշանով թիկնապահները կը շրջապատեն շան եւ կը գլորեն մեծ պարկի մը մէջ, որ պատրաստած էին վաղօրոք: Մետրոպոլիտը կը սկսի բղաւել անոնց վրայ, սակայն Գագիկը կ՛ըսէ . «Հիմա կտեսնենք, թէ ով աւելի ուժեղ է՝ հոռո՞մը, թէ շունը, որ անոնցմէ Արմեն անունը ստացած է»: Արքայի թիկնապահները Մարկոսին եւս կը գլորեն պարկի մէջ, բերանը կապուած եւ կը սկսին շան ձաղկել, որ, ցաւէն սաստիկ գազազելով կը հոշոտէ տիրոջը:

Բագրատունեանց թագաւորութեան վերջին շառաւիղի դաւադրաբար սպաննութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1079 թուականին Գագիկ Բ իր զորքով կ՛երթայ Կիզիստրա (կամ Կնդռոսկաւիս) բերդը, որ կը պատկանէր երեք յոյն իշխաններու՝ Մանդալէի որդիներուն: Գագիկը իր զինւորներէն առաջ անցնելով, ձիով, երեք հոգիի ուղեկցութեամբ կը մօտենայ իրեն դիմաւորելու եկած եղբայրներուն, որոնք նախօրոք դարանակալ զորք կը պատրաստէին: Անոնք մօտեցան Գագիկին, երկրպագեցին եւ երբ մօտեցան ողջագուրուելու, հանկարծ երեքով փաթթեցին արքայի վզին եւ քաշելով ցած գլորեցին: Դուրս նետեցին դարանակալած զինւորները, իսկ Գագիկի ուղեկիցները փախան՝ լուրը տանելով անոր զորքին: Ասոնք լուրը առնելով ցրուեցան՝ արքային մինակ ձգելով: Իսկ եղբայրները անոր տարին իրենց բերդը: Ութ օր անց հայոց իշխաններէն շատերը, որոնք Բիւզանդիոն էին, դուրս եկան Կիզիստրա բերդի դէմ, սակայն անոր անառիկութեան պատճառով յաջողութիւն չունեցան, իսկ յոյները Բագրատունեանց թագաւորութեան վերջին շառաւիղ Գագիկ Բ-ին աղեղի լարով խեղդամահեցին եւ մարմինը մէկ օր կախեցին պարիսպէն, ապա թաղեցին պարիսպի արտաքին կողմը: Արքայի մտերիմները գիշերով անոր մարմինը կը տանին Պիզու քաղաքը եւ կը թաղեն վանքին մէջ: Գագիկի մահուան վրէժը կը լուծէ Ռուբինիաններու տոհմէն Թորոս Ա իշխանը՝ սպանելով երեք եղբայրներուն եւ իրենց հետ վերցնելով Գագիկի թագն ու այլ արքայական հարստութիւնները։