Արտաշէս Աբեղեան

Արտաշէս Աբեղեան
Ծնած է	1 Յունուար 1878(1878-01-01)
Ծննդավայր	Աստապատ, Նախիջևանի գավառ, Երեւանի նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն
Մահացած է	13 Մարտ 1955(1955-03-13) (77 տարեկանին)
Մահուան վայր	Միւնիխ, Գերմանիա
Ուսումնավայր	Շուշիի Թեմական դպրոց, Ներսիսեան դպրոց և Գէորգեան Հոգեւոր Ճեմարան
Մասնագիտութիւն	պատմաբան, բանասէր, հանրային գործիչ, ուսուցիչ, ակտիվիստ, քաղաքական գործիչ և համալսարանի դասախօս
Աշխատավայր	Ներսիսեան դպրոց և Մարիամեան–Յովնանեան օրիորդաց դպրոց
Կուսակցութիւն	Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն

Աբեղեան Արտաշէս (1 Յունուար 1878(1878-01-01), Աստապատ, Նախիջևանի գավառ, Երեւանի նահանգ, Կովկասի Փոխարքայութիւն, Ռուսական Կայսրութիւն - 13 Մարտ 1955(1955-03-13), Միւնիխ, Գերմանիա), հայագէտ։ Հայերէնի դասախօս Պերլինի համալսարանի կից Արեւելեան Լեզուաց Ճեմարանին։

Կենսագրութիւն

Ծնած է 1 Յունուար 1878, Աստապատ (Նախիջեւան)։ Տարրական կրթութիւնը ստացած է հայրենի գիւղի ծխական (մինչեւ 1887) եւ ապա (1887-1890) Շուշիի թեմական դպրոցին մէջ, իսկ միջնակարգ եւ բարձր ուսումը՝ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցին (1890-1895) եւ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանին (1895-1899) մէջ։ 1899-1900-ին ուսուցիչ եղած է Շուշիի թեմական դպրոցին։

1900-1904-ին բարձրագոյն ուսմանց հետեւած է Գերմանիա (Մարպուրկ, Լայփցիկ, Պերլին)։ 1904 Դեկտեմբերին աւարտած է Մարպուրկի համալսարանը, փիլիսոփայութեան դոկտորի տիտղոսով։ 1905 Յունուարէն մինչեւ Օգոստոս աշխատած է Ս. Փեթերսպուրկ, փրոֆ. Ն. Մառի քով։ 1905-1919-ին ուսուցիչ, իսկ1909-1915՝ նաեւ փոխ տեսուչ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցին։ Պաշտօնավարած է Թիֆլիսի Յովնանեան օրիորդաց վարժարանին մէջ եւս (որպէս ուսուցիչ կամ հոգաբարձութեան փոխ-նախագահ)։ Անդամակցած է կովկասահայ շարք մը հանրային կազմակերպութեանց եւ ընկերութեանց վարչական մարմիններուն։ Խմբագրութեան անդամ եղած է «Նոր դպրոց» մանկավարժական ամսագրին (1908-1913), Թիֆլիս։ Աշխատակցած է տեղւոյն «Յառաջ» եւ յաջորդող թերթերուն (1905-1909), «Հորիզոն»ի (1909-1918) եւ հայ մամուլի այլ օրգաններու։

1919-1920-ին Հայաստանի խորհրդարանին անդամ եղած է։ Աշխատակցած է տեղւոյն «Յառաջ» օրաթերթին։ 1921-1922-ին ապրած է Կ. Պոլիս, ուր ուսուցիչ եղած է Էսայեան վարժարանին մէջ եւ աշխատակցած՝ «Ճակատամարտ» օրաթերթին։ 1922-ին բնակութիւն հաստատած է Պերլին։

Ի հետեւումն Աբեղեանի մէկ հիմնաւորեալ գրութեան Պրուսիոյ կրթական նախարարին, վերջինս 1926 թուականին հրամանագրած է հայերէնին ուսուցումը ընդգրկել Պերլինի համալսարանին կից Արեւելեան Լեզուներու Ճեմարանի (վերակազմուած՝ Արտասահմանագիտական Ճեմարան անունով) ծրագրին մէջ, զինք դասախօս նշանակելով։ Աբեղեանի ուրիշ դիմումի մը իբրեւ հետեւանք, ուղղուած Պերլինի քաղաքային վարչութեան, տեղւոյն նորաբաց փոքրիկ փողոցներէն մէկը 1928 թուականին Հայկական փողոց (Armenische Strasse) կոչուած է։ Աբեղեան անդամակցած է Գերմանիոյ Գրողներու Միութեան եւ փոխ-նախագահ եղած է Հայեւգերման Միութեան։ Աշխատակցած է գերման մամուլին, ինչպէս նաեւ արտասահմանի հայ թերթերու եւ հանդէսներու՝ «Հայրենիք» (օրաթերթ եւ ամսագիր, Պոսթոն), «Յուսաբեր» (Գահիրէ), «Յառաջ» (Փարիզ), «Վէմ» հանդէս (Փարիզ) եւ այլն։ Ստորագրած է բազմաթիւ յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ՝ նուիրուած հայ կեանքին եւ մշակոյթին։

Աշխատութիւններ

Լոյս տեսած են «Թլուատ Դաւիթ» (Թիֆլիս, 1902), «Քննութիւն Աստուածաշնչի հին հայերէն թարգմանութեան» (1906), «Քերովբէ Պատկանեան Դորպատի մէջ» (Վիեննա, 1949), «Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ» (Պուէնոս Այրես, 1954, «Արմենիա» տպարան) աշխատութիւնները։

Կազմած է բառարաններ՝

• «Ուղղագրական բառ-գրքոյկ» (Թիֆլիս, 1909, վերահրատարակութիւն՝ Թեհրան, 1962, 1999)
• «Ուղղագրական բառարան հայերէն լեզուի» (Շթութկարթ, 1947)

Հեղինակած է դասագիրքեր եւ ուղեցոյցներ՝

• «Աշխարհագրութեան դասագիրք» (մաս 1-3, Թիֆլիս, 1909-1910)
• «Հայրենագիտութեան ուսուցում» (Թիֆլիս, 1910) ուղեցոյց-ձեռնարկը
• «Հայ միջնադարեան առակները» (Երեւան, 1998) ժողովածուները

Հրատարակուած է նաեւ Աբեղեանի կողմէ խմբագրուած «Հայկականութիւն-արիականութիւն» (2001 թ., թարգմանութիւն՝ գերմաներէնէ) յօդուածներու ժողովածուն։

Թարգմանութիւններ

Ան թարգմանած է հետեւեալ գործերը.

1. Վեռնըր Զոմպարթ, «Բանուորական հարց» (1906 թ., Թիֆլիս, «Հերմէս» տպարան)։
2. Իվանով, «Ընդհանուր աշխարհագրութեան դասագիրք» (մաս 1 եւ 2, 1907 թ., 1908 թ., Թիֆլիս, Նուարդ Աղանեանցի տպարան)։
3. Կէօթէ, «Թատերգութիւնները» (հրատարակութիւն՝ Երեւան, 1995)։

Երկեր

• «Թլուատ Դաւիթ. Ժողովրդական վէպ», Արտաշէս Գ. Աբեղեան, Թիֆլիս, Կ. Մարտիրոսեանցի տպարան, 1902:
• «Թէ ինչու մեր օրերուն ամէնքը կը հետաքրքրուին տնտեսական եւ ընկերային-քաղաքական հարցերով», Վերնըր Զոմպարթ, թարգմ.՝ Արտաշէս Գ. Աբեղեան, Թիֆլիս, «Հերմէս» ելեկտրաշարժ տպարան, 1905:
• «Հայաստանի, Անդրկովկասի եւ Հիւսիսային Ատրպէյճանի քարտէս», Արտաշէս Գ. Աբեղեան, Թիֆլիս:

Բառարաններ եւ Ուղղագրական Ձեռնարկներ

• «Գրագէտ. Ուղղագրական ձեռագիր յօդուածներ» (Ա., Բ. եւ Գ. գրքոյկներ), Մանուկ Աբեղեան եւ Արտաշէս Աբեղեան, Թիֆլիս, «Էսփերանթօ» տպարան, 1912:
• «Ուղղագրական բառգրքոյկ» (Պարունակութիւնը՝ մօտ 10,000 բառ, ուղղագրական կանոններ), 2-րդ բարեփոխուած տպագրութիւն, Թիֆլիս, «Էսփերանթօ» տպարան, 1913:
• «Ուղղագրական բառարան հայերէն լեզուի. Դպրոցական եւ ժողովրդական գործածութեան համար», 4-րդ տպագրութիւն, Շթութկարթ, «Մաշտոց» տպարան, 1947:

Աշխարհագրութեան Դասագիրքեր

• «Աշխարհագրութեան դասագիրք (Ա. մաս)», Տարրական դասընթացք, 2-րդ բարեփոխուած տպագրութիւն, Թիֆլիս, Ն. Աղանեանի տպարան, 1909:
• «Աշխարհագրութեան դասագիրք (Բ. մաս). Ասիա, Ափրիկէ, Ամերիկա եւ Աւստրալիա», Իվանով Քրուպըր եւ Արտաշէս Աբեղեան, 2-րդ տպագրութիւն, Թիֆլիս, «Պրոկրէս» տպարան, 1910: (Նաեւ 4-րդ եւ 5-րդ տպագրութիւններ՝ 1916, 1920):
• «Աշխարհագրութեան դասագիրք (Գ. մաս). Եւրոպա», Իվանով Քրուպըր եւ Արտաշէս Աբեղեան, Թիֆլիս, 1910: (Նաեւ 4-րդ տպագրութիւն՝ 1920):
• «Դասագիրք աշխարհագրութեան. Միջին դասընթացք», Կ. Պոլիս, Սանճագճեան, 1921:
• «Դասագիրք աշխարհագրութեան (Գիրք Դ.). Բարձր դասընթացք - Հայաստանի աշխարհագրութիւն. Հայաստան, Կիլիկիա եւ դրացի երկիրներ», Կ. Պոլիս, Պ. Պալըքճեանի տպարան, 1922:

Պատմա-բանասիրական եւ Ուսանողական

• «Պաւղիկեանք Բիւզանդական կայսրութեան մէջ եւ մերձաւոր հերձուածային երեւոյթներ Հայաստանի մէջ», Կարապետ Եպս. Տէր-Մկրտչեան եւ Արտաշէս Աբեղեան, Երուսաղէմ, Սրբոց Յակոբեանց տպարան, 1938:
• «Դորպատի հայ ուսանողութիւնը», Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1942:
• «Քերովբէ Պատկանեան Դորպատի մէջ», Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1949:
• «Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ» (Դիւանական-վաւերական աղբիւրներու հիման վրայ), Պուէնոս Այրես, «Արմենիա» տպարան, 1954:

Աղբիւրներ

• Հայ Հանրագիտակ, Հայր Մկրտիչ Վարդապետ Պոտուրեան, 1913 Պուքրէշ, Ա. հատոր, էջ 15։
• ԱՐՏԱՇԷՍ ԱԲԵՂեԱՆ. ՄԵԾ ԲԱՆԱՍԷՐՆ ՈՒ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉԸ Archived 2021-01-18 at the Wayback Machine.։