Ամասիա

Jump to navigation Jump to search
Քաղաք
Ամասիա
թրք.՝ Amasya
Amasya ve şehrin içinden geçen Yeşilırmak.jpg
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Տարածաշրջան Սեւծովեան տարածաշրջան
Մայրաքաղաքն է՝ Ամասիայի նահանգ, Rûm Eyalet եւ Պոնտոսի թագավորություն
Նահանգ (իլ) Ամասիայ
Տարածութիւն 1.730 քմ²
ԲԾՄ 411 մեթր
Բնակչութիւն 149 084 մարդ (2018)
Խտութիւն 74 մարդ/քմ²
Ժամային գօտի UTC+03:00
Պաշտօնական կայքէջ amasya.bel.tr

Ամասիա (թրք.՝ Amasya, յունարէն՝ Ἀμάσεια), քաղաք եւ շրջան ներկայիս Թուրքիայի հիւսիսային մասին մէջ, Սեւ ծովը թափուող Իրիս (այժմ՝ Եշիլ-իրմակ) գետի վրայ, որը քաղաքը կը բաժնէ երկու մասի։ Ամասիայ նահանգի վարչական կենդրոնն է։ Պատմական առումով կը գտնուի Արեւմտեան Հայաստանի մէջ՝ Փոքր Հայքի մէջ։ Հիմնադրման օրէն մինչեւ հիմա Ամասիան համարուած է քաղաք։ Քաղաքը աւելի քան 2500 տարի է, ինչ պահպանած է Ամասիայ անունը։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամասիան ոմանք ենթադրաբար կը նոյնացնեն խեթական Կարախանայ բնակավայրի հետ։

Հին ժամանակ կը մտնէր Փոքր Հայքի Առաջին Հայք շրջանը, իսկ Յուստինիանոս կայսեր (527 - 565) վարչական վերափոխութիւնիէն յետոյ՝ Երկրորդ Հայքի մէջ։ Այժմ Ամասիայ գաւառի (սանջակ) եւ գաւառակի (կ'ազայ) կենդրոնն է, որոնք կը պատկանին Սեբաստիայի (Սվազի) նահանգին։ Երկարաձիգ ու հարուստ պատմութիւն ունի Ամասիան։ Պատմագիրները անոր հիմնադրումը վերագրում են Ալեքսանդր Մակեդոնացիի ժամանակներուն (մ.թ.այ. IV դ.)։ Անոնք կը հաղորդեն, որ քաղաքը կառուցուած է Ալեքսանդր Մակեդոնացիի հրամանով` անոր հօրեղբայր Ամասիայի կողմէն, իսկ յետագային ընդարձակած ու վերակառուցած էր միհրդատ Պոնտացին (մ.թ.այ. I դ.), դարձնելով իր մայրաքաղաքը: Այդ ժամանակներուն Ամասիան Փոքր Հայքի ամենանշանաւոր քաղաքներէն էր եւ բանուկ ճանապարհներով կապուած էր Եւդոկիայյի, Սեբաստիայյի ու Խարբերդի հետ: Ստրաբոնը գրած է, որ իր հայրենի քաղաք Ամասիան ամուր քաղաք էր, շրջափակուած ամրակուռ պարիսպներու մէջ, իսկ Յովհաննէս Դրասխանակերտցին կը վկայէ, որ քաղաքը կը գրաւէր հսկայական տարածութիւն, «տիեզերասահման քաղաք» էր։ Այստեղ կառուցած էին արքունի պալատներ, կերտած Վանի ուրարտական կառոյցներու նման ձեռակերտեր, ստեղծած վիմափոր դամբարաններ։ Ամասիան, որ իր ընդհանուր համայնապատկերով նման էր հսկայական ամֆիթատրոնի մը, հին աշխարհի ամենագեղեցիկ քաղաքներէն մէկն էր, Կոստանդին Ծիրանածինի յիշատակած Հայկական բանակաթեմի 7 նշանաւոր քաղաքներէն մէկը։ Յետագայ ժամանակներուն նոյնպէս Ամասիան խոշոր ու ծաղկուն քաղաք էր։ Արաբական հեղինակ Իբն-բաթուտան գրած է, որ Ամասիան «մեծ ու գեղեցիկ քաղաք է. ունի գետէր, պարտէզներ, ծառեր եւ շատ պտուղներ: Գետերու վրայ կան անիւներ, պարտէզները ջրելու եւ խմելու համար: Ունի լայն փողոցնէր ու շուկաներ: Իբրեւ ծաղկուն քաղաք, Ամասիան իր վրայ կը գրաւէր շատ նուաճողներու ուշադրութիւնը: Այն իշխած են հռոմէացիները, բիւզանդացիները, սելճուկները, մոնկոլները: Լենկթեմուրը 7 ամիս շարունակ պաշարած է այդ քաղաքը, բայց չէ յաջողած այն գրաւել: Ամասիան թուրքերու կողմէն նուաճուած է Պայազիտ Սսուլթանի օրօվ, 1392 թուականին: Երբ այդ ժամանակներէն ալ սկսած է վայրէջք ապրել վաղեմի շէն ու ծաղկուն քաղաքը, XVIII-XIX դարերուն վերածուելով սովորական գաւառական անշուք կենդրոնի: Այն կարող է պարծենալ միայն իր անցեալի փառքով եւ յուշարձաններու ու հնութիւններու մնացորդներով, որոնց մասին յիշատակութիւններ ունին եւրոպական ճանապարհորդները` Տաւերնիեն, Տուրնեֆորը, Մորիերը, Համիլտօնը եւ ուրիշներ։ Ամասիայի մէջ կնքուած է սուլթանական Թուրքիայի եւ շահական Իրանի միջեւ 1555 թուականի հաշտութիւնը, որով Հայաստանն առաջին անգամ բաժանուած է այդ երկու գիշատիչ պետութիւններու միջեւ։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

XIX դարի 70-ական թուականներուն քաղաքն ունէր աւելի քան 16 հազար հայ, թուրք եւ յոյն բնակիչ[1]: XX դարու սկիզբին անոր բնակչութեան թիւը կը հասնէր մօտ 30 հազար մարդու, որու աւելի քան 35%-ը կը կազմէին հայերը։ Այստեղի հայերը երկու անգամ՝ 1895-1896 թթ. եւ 1915 թ. ենթարկուեցան բնաջնջման ու տեղահանման։ 1895-1896 թթ. կոտորածներու ժամանակ զոհ գացին աւելի քան 1000 հայեր, իսկ մնացածը Մեծ եղեռնի ժամանակ տեղահան եղան եւ ցրիւ եկան տարբեր կողմեր։ Ըստ 1929 թուականի վիճակագրական տւեալների, Ամասիային մէջ կային միայն 400 հայ բնակիչ, իսկ 1971 թուականին՝ 300:

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նոր ժամանակներուն Ամասիայի բնակչութեան զբաղմունքները կը կազմէին արհեստները, տնայնագործութիւնն ու մանուֆակտուրային արտադրութիւնը, առեւտուրը, երկրագործութիւնն ու այգեգործութիւնը։ Հայերն այստեղ ունէին երկաթագործական, ատաղձագործական, կօշկակարական, կարի, մանածագործական, թիթեղագործական 95 արհեստանոց-խանութներ։

Պատմամշակութային կոթողները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թէպէտ Ամասիան շատ տուժած է 1734 եւ 1825 թթ. տեղի ունեցած աւերիչ երկրաշարժերէն, այնուամենայնիւ, այստեղ տարբեր վիճակի մէջ պահպանուած են հին եւ միջնադարեան յուշարձաններ, տարբեր կառոյցներու աւերակներ, զանազան հնութիւններ։ Հնադարեան բերդի աւերակները գտնւում են քաղաքի դիմաց վեր խոյացող մերկ, անձրեւներէն լուացուած 200 մ բարձրութեամբ ժայռի վրայ, որու «կատարը պսակուած է հսկայական, դղեակի խարխլուած պարիսպներովէ` հին արքունական պալատի աւերակներով, իսկ բերդի ոտքերու տակ փռուած էր երբեմն հռչակուած բուն քաղաքը։ Բերդի պատերուն վրայ կան շատ մակագրութիւններ եւ արձանագրութիւններ։ Ենթադրւում է, որ Միհրդատ 6–րդը այստեղ կը պահէր իր գանձերը։ Պատմաճարտարապետական առումով յատկապէս յիշատակութեան արժանի են հնադարեան ժայռակերտ քարայր–դամբարանները, որոնք կը գտնւուին բերդակիր լեռան լանջին եւ կը վերաբերին հելլէնիստական ժամանակներուն։ Ատոնցմէ ամենաշքեղները Միհրդատի վիմափոր դամբարաններն են (թուրքերու կողմէն Այնալը-մաղարայ կոչուած քարայրները), որոնք թիւով 3 հատ են, մեծութեամբ սենեակի չափ, իրարմէ անջատուած միջանցքներով եւ իրար հետ կապուած քարեղէն սանդուղքներով։ Իրենց հնութեամբ ու ճարտարապետութեամբ քաղաքի յայտնի կառոյցներէն էին հայկական 4 եկեղեցիները՝ Ս.Աստուածածինը, որ կը համարւուէր քաղաքի մայր եկեղեցին, Ս.Նիկողայոսը՝ կառուցուած 1218 թ., Ս. Յակոբը՝ կառուցուած 1255 թ. եւ Ս.Գէւորգը։ Քաղաքին մէջ եւ անոր շրջակայքին մէջ կային մի քանի ուխտավայրեր եւ երկու վանք։ Մզկիթներէն յայտնին սուլթան Պայազիտի ջամին էր՝ երկու մինարէով, մարմարեայ սիւներով, արաբական նկարներով ու քանդակներով շէնք մը, որ ընդգծուած էր քաղաքի ընդհանուր համայնապատկերուն մէջ։ Իբրեւ գաւառի (իսկ այժմ վիլայեթի) կենդրոն, Ամասիայի մէջ կառուցուած են վարչական զանազան շէնքեր, որոնք իրենց մեծութեամբ ու յարմարանքներով կը տարբերւուէին սովորական բնակելի տներէն։ Ամասիայում, Իրիս (Եշիլիրման) գետի վրայ կառուցուած էին 5 կամուրջ, որոնք իրար հետ կը միացնէին քաղաքի երկու մասերը եւ որոնց վրայէն կ'անցնէին դէպի Եւդոկիայ ու Սեբաստիայ տանող ճանապարհները։ Այդ կամուրջներէն մէկուն հիմքն ունի աւելի քան 2000 տարուայ հնութիւն։

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամասիան հայկական մշակոյթի նշանակալի կենդրոն էր։ Այստեղ XIX դարի երկրորդ կէսին եւ XX դարի սկզբներուն կը գործէին հայկական 7 դպրոցնէր, որոնցմէ 3–ը եկեղեցիներուն կից էին, 5 մանկապարտէզ, Ազգային հիւանդանոց, կանանց կար ու ձեւի ուսումնարան, «իրիսէ թատերական ընկերութիւնը, մշակութային եւ կրթական բազմաթիւ ընկերութիւններ` Պարթեւական, Ներսիսեան, Կանանց կրթասիրաց եւ այլն, որոնք նպաստում էին քաղաքի մշակութային կեանքի առաջադիմութեանը։

Ականաւոր ամասիացիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ստրաբոն (մ.թ.ա. 63 թ.-մ.թ. 21/25 թ.) - յոյն յայտնի հեղինակ, աշխարհագրագէտ
  • Ամիրդօվլաթ Ամասիացի (1420/25-1496) - միջնադարեան հայ ականաւոր բժիշկ, մատենագիր ու բառարանագիր
  • Գալուստ Ամասիացին - բժիշկ, որը 1669 թ Պոլսոյ մէջ հրատարակած է իր բժշկարանը

կ'ենթադրուի, որ այստեղ ծնած է նաեւ Պոնտոսի թագաւոր Միհրդատ VI Եւպատորը (մ.թ.այ. 132-63 թթ.)։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «արաքսէ, Պետերբուրգ, 1890, գիրք 2, էջ 17:

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Թ.Խ. Յակոբեան (1987)։ Պատմական Հայաստանի քաղաքները։ Երեւան։ «հայաստանէ, էջ 35-39: