Սասնայ ծռեր

Jump to navigation Jump to search

«Սասնայ ծռեր» կամ «Սասունցի Դաւիթ», հայ ժողովրդական հերոսավէպը կամ էպոս։ Վիպասացներու եւ բանահաւաքներու կողմէ կոչուած է նաեւ «Սասնայ փահլեւաններ», «Սասնայ տուն», «Ջոջանց տուն», «Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ», «Դաւիթ եւ Մհեր», «Դաւիթի պատմութիւն», «Դաւիթի հեքիաթ» եւ այլն։ «Սասնայ ծռերը»՝ հայ ազգային դիւցազնավէպը, ստեղծուած է միջնադարուն՝ արաբական արշաւանքներու ժամանակ։ Էպոսի գաղափարական ոգին հայ ժողովուրդի հերոսական մաքառումն է թշնամիներու դէմ՝ յանուն ժողովուրդի ազատութեան եւ անկախութեան, հայրենիքի եւ պետականութեան պահպանման։

Ոչ նիւթական՝ մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան կառավարութիւնը միջկառավարական կոմիտէի 7-րդ նստաշրջանը 2012 թուականի դեկտեմբերի 5-ին «Սասնայ ծռեր կամ Սասունցի Դաւիթ էպոսի կատարողական դրսեւորումները» ընդգրկեց ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Մարդկութեան ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ներկայացուցչական ցանկի մէջ։

Բովանդակութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Սասնայ ծռերը» բաղկացած է վիպական 4 մասերէ կամ ճիւղերէ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կոչուի հերոսներու մէկ սերունդի անունով՝ «Սանասար եւ Պաղտասար», «Մեծ Մհեր», «Սասունցի Դաւիթ» եւ «Փոքր Մհեր»։

«Սանասար եւ Պաղտասար»։ Հայոց Գագիկ թագաւորը հարկատու էր Պաղտատի կռապաշտ խալիֆային։ Վերջինս, լսելով արքայադստեր՝ Ծովինարի գեղեցկութեան մասին, կ'ուզէ կնութեան առնել անոր, բայց կը մերժուի։ Կատղած խալիֆան կը սկսի աւերել Հայոց երկիրը։ Ծովինարը կ'որոշէ յօժարակամ դառնալ կռապաշտի կինը, որպէսզի հայրենիքը փրկուի աւերումէն։ Հայրենի լեռներուն մէջ շրջելով ան կը ծարաւնայ է եւ Աստուծմէ ջուր կ'աղերսէ։ Յանկարծակի բխած Կաթնաղբիւրէն Ծովինարը բուռ մը ջուր կը խմէ ու կը յղիանայ։ Յետոյ ան կը մեկնի Պաղտատ։ Որոշ ժամանակ անց կը ծնին Սանասարն ու Պաղտասարը, որոնք օրէ օր կը մեծնան ու կը հզօրանան։ Խալիֆան կ'ուզէ սպաննել եղբայրներուն, բայց անոնք կը սպաննեն խալիֆան եւ իրենց մօր հետ կը փախչին կու գան հայրենիք, կը հիմնեն իրենց բերդը՝ Սասունը, կը հզօրացնոեն ու կը շէնցնեն այն։ Սանասարը կ'ամուսնանայ Դեղձուն-Ծամի հետ։ Կ'ունենայ 3 զաւակ՝ Մհերը, Ձենով Օհանը եւ Վերգոն։

«Մեծ Մհեր»- Սանասարին կը յաջորդէ որդիներէն ամենաքաջը՝ Մհերը։ Այդ տարիներուն Սասունը հարկատու էր Մըսրայ Մելիքին։ Չափահաս դառնալով՝ Մհերը երկրին տիրութիւնը ու ժողովրդին. հացի ճանապարհը փակող հսկայ առիւծի երախը պատռելով՝ երկու կէս է կը ստանցնէ, որուն համար անոր կ'անուանեն Առիւծաձեւ Մհեր, Սպիտակ Դեւէն կ'ազատէ գեղեցկուհի Արմաղանին ու անոր ամուսնանոյն, մենամարտին կը յաղթէ Մըսրայ Մելիքին եւ Սասունը կ'ազատէ հարկերէն, կը հիմնէ Մարութայ Բարձրիկ Աստուածածինը, Ծովասարը կը դարձնէ իր որսատեղին, կը շինէ բերդեր ու կամուրջներ։ Մըսրի մէջ կը մեռնի Մելիքը։ Անոր կինը՝ Իսմիլ Խաթունը, կը խնդրէ Մհերին գալ եւ տէր կանգնել իր երկրին՝ գաղտնի մտադրութիւն ունենալով ժառանգ ունենալ անկէ։ Կը ծնի արու զաւակ մը, որուն Իսմիլ Խաթունը կը կոչէ Մելիք՝ ի յիշատակ մեռած ամուսնոյն։ 7 տարի ան Մհերին կը պահէ իր մօտ՝ արբեցնելով թունդ գինիով։ Ի վերջոյ սթափելով եւ զգալով իր սխալը՝ Մհերը կը վերադառայ Սասուն։ Արմաղանը դժուարութեամբ կը ներէ անոր։ Մհերը դարձեալ կը շէնցնէ Սասունը։ Որոշ ժամանակ անց Արմաղանը կը ծնի տղայ մը, որուն կ'անուանեն Դաւիթ։ Երեխայի ծնուելուն պէս Մհերն ու Արմաղանը, պայմանի համաձայն, կը մեռնին։

«Սասունցի Դաւիթ»- Որբացած նորածին Դաւիթին կ'ուղարկեն Մըսր՝ Իսմիլ Խաթունի մօտ, ուր քաջազունը կը մեծնայ ժամ առ ժամ։ Մըսրայ Մելիքը կը փորձէ խորամանկութեամբ սպաննել Դաւիթին, բայց պատանի դիւցազնը կը յաղթահարէ բոլոր փորձութիւնները եւ կը վերադառնայ Սասուն։ Ձէնով Օհանը Դաւիթին կը կարգէ գառնարած, ապա՝ նախրապան, որսորդ։ Դաւիթը կը սպաննէ Սասունը կողոպտած դեւերուն եւ երկրի ամբարները կը լեցուին բարիքներով, միայնակ կը կոտորէ Մըսրայ Մելիքի զօրքը, կը վտարէ նաեւ հարկահաւաք Կոզբադինին։ Մելիքը բազմահազար զօրքով կ' արշաւէ Սասուն։ Դաւիթը սուրի մէկ հարուածով երկու կէսի կը վերածէ խոր հորի մէջ թաքնուած Մըսրայ Մելիքին։ Սասունը ազատագրելէն յետոյ Դաւիթը կը նշանուի Չմշկիկ Սուլթանի հետ, բայց լսելով Կապուտկողի արքայադուստր Խանդութի գեղեցկութեան մասին՝ կարգ մը քաջագործութիւններէ յետոյ կ'ամուսնանայ անոր հետ։ Ապա կ'երթայ Գիւրջիստան եւ 7 տարի կը մնայ այնտեղ։ Խանդութը կը ծնի արու զաւակ եւ անունը կը դնէ Մհեր։ Չափահաս դառնալով՝ ան կ'որոշէ երթալ եւ գտնել հօրը։ Ճանապարհին հայր ու որդի կը հանդիպին, եւ իրարու չճանաչնալով, կը մենամարտին։ Դաւիթը Մհերի բազկապանէն կը ճանաչնայ որդւոյն, չի ներեր, որ ան յանդգնած է մենամարտիլ իրեն հետ եւ կ'անիծէ. «Անմա՜հ ըլլաս, անժառա՜նգ»։ Դաւիթը կ'սպաննուի Չմշկիկ Սուլթանի աղջկայ թունաւոր նետէն, իսկ ամուսնոյն հաւատարիմ Խանդութը կը նետուի բերդէն վար։

«Փոքր Մհեր»- Դաւիթին փոխարինած Փոքր Մհերը կը պատերազմի թշնամիներուն դէմ եւ կը յաղթէ, կը սպանն է Չմշկիկ Սուլթանին՝ լուծելով հօր վրէժը։ Ապա կ'ամուսնանայ գեղեցկուհի Գոհարի հետ։ Բայց կը կատարուի հօր անէծքը. Մհերը կը մնայ անժառանգ։ Կը մեռնի Գոհարը։ Հողը այլեւս չի դիմանար Մհերի ոտքերու տակ։ Սասնայ վերջին քաջազունը կը փակէ Ագռաւաքար ժայռի մէջ՝ պատգամելով.

Քանի աշխարք չար է,
Հողն ալ ղալբցեր (ծուլացեր) է,
Մէջ աշխարհքին ես չեմ մնար։
Որ աշխարհք աւերուի, մէկ ալ շինուի,
Երբ որ ցորեն եղաւ քանց մասուր մի,
Ու գարին էղաւ քանց ընկոյզ մի,
Էն ժամանակ հրամանք կայ,
որ ելլնենք այդտեղէն։

Քանի որ էպոսին մէջ հզօր ժառանգի թեման ունի յօրինուածքային կարեւոր արժէք, որով պայմանաւորուած են վիպական սերնդափոխութիւնը, ճիւղերու փոխադարձ կապը եւ յաջորդականութիւնը, ապա Փոքր Մհերի անժառանգ մնալով կ'աւարտի նաեւ հերոսավէպը։ «Սասնայ ծռերու» վիպական համակարգի մէջ միաձուլուած են, վերամշակուած ու փոխակերպուած հնագոյն առասպելները, աւանդական վիպական սիւժեները, հեթանոսական պաշտամունքային տարրերը (ջուր, արեգակ), պատմական երգ-զրոյցները։ Այդուհանդերձ, էպոսի վիպական զարգացումը, ճիւղերու յստակեցումը, վերամշակումը կատարուած են միջնադարին՝ VII–XIII դդ., նախ՝ Պաղտատի արաբական խալիֆայութեան, ապա՝ Եգիպտոսի (Մըսրայ) Էյուբեան արաբ տիրակալներու դէմ XII–XIII դարերուն հայ ժողովուրդի մղած ազատագրական պայքարի ազդեցութեամբ։ Էպոսի հերոսներէն (նաեւ բացասական) շատերն ունին իրենց պատմական նախատիպերը։ «Սասնայ ծռերու» ամենաբնորոշ գիծը հայ դիւցազուններու անպարտելիութեան ոգին է՝ պայմանաւորուած էպոսի նախահիմքի մէջ ընկած առասպելական հերոսներու սխրանքներով, եւ ոսոխներու՝ յատկապէս արաբական բռնակալութեան դէմ հայ ժողովուրդի մղած դարաւոր պայքարով։ Իր սիրելի հերոսներուն ժողովուրդը անուանած է «ծռեր», այսինքն՝ խենթ քաջեր։ Անոնք ակնյայտ կը դառնան գեղեցկութեամբ, դիւցազնական ուժով ու զօրութեամբ, որ կը ստանան մայր բնութենէն հայրենի հողէն ու ջուրէն։ Սանասարը զօրութիւն կը ստանայ Վանայ ծովէն, այնտեղէն կը հանէ իր ձին՝ Քուռկիկ-Ջալալին, զէնքն ու զրահը՝ Թուր Կայծակին, Թամքը սադաֆին, Կապան ղադիֆէն եւ Խաչ Պատերազմին եւ այլն, որոնք կը փոխանցուին սերունդէ սերունդ։

Էպոսի առասպելական հերոսները օժտուած են մարդկային վեհ յատկանիշներով՝ պատուասիրութեամբ, մարդասիրութեամբ, ազատասիրութեամբ, ունին նաեւ թուլութիւններ՝ պարզամտութիւն, դիւրահաւատութիւն։ Սասնայ քաջերը վեհանձն են ու շիտակ, անոնք կառուցող-շինարարներ են, հմուտ որսորդներ, անվեհեր մարտիկներ՝ պատրաստ մեռնելու իրենց հողի ու ժողովուրդի համար։ Սասնայ հերոսները որքան կ'ատեն բռնութիւնն ու ստրկութիւնը, այնքան ցասումով կը կռուին թշնամիներուն դէմ, բայց ամէնեւին դաժան ու անհոգի չեն։ Սասնայ ծռերու առաքինութիւնները կատարելութեան են հասցուած Դաւիթի կերպարի մէջ, որուն ժողովուրդը դարձուցած է իր իտէալ հերոսը։ Էպոսի գլխաւոր հերոսուհիներուն նոյնպէս ժողովուրդը օժտած է առանձնայատուկ գիծերով. անոնք գեղեցիկ են, խոհեմ, զգայուն, պարկեշտ ու միշտ պատրաստ են իրենց կեանքը զոհելու հայրենիքի եւ ընտանիքի համար։ Վիպերգի կանայք նաեւ խիզախ են ու մարտնչող («Ինչպէս որ Դաւիթ՝ քաջ, խորոտ մարդ էր, Խանդութ՝ թե՜ խորոտ էր, թե՜ քաջ էր»)։ Հայ ժողովուրդը չի ստորադասեր կնոջը տղամարդուց. «Առիւծն՝ առիւծ է, էղնի էգ, թէ որձ»։ Էպոսում գլխաւոր հերոսներու կողքին կը տեսնենք ժողովուրդի իմաստնութիւնը մարմնաւորող Քեռի Թորոսին, Ձէնով Օհանին, արտատէր պառաւին, արաբ ծերունիին եւ այլ տարեց մարդկանց, որոնք իրենց խրատներով կ'օգնեն Սասնայ քաջերուն։ «Սասնայ ծռեր» վիպերգը բանասացներու միջոցով տարբեր պատումներով (տարբերակներ) անցած է սերունդէ սերունդ եւ հասած է մեզի։ Անոր մասին առաջին անգամ յիշատակուած են XVI դ. պորտուգալացի ճանապարհորդներ Անթոնիօ Տենրէյնոն եւ Ալֆոնսօն։ Էպոսի պատումներից մէկը առաջին անգամ 1873 թուականին գրի առած է Գարեգին Սրուանձտեանցը տարօնցի երեսփոխան Կրպոյէն եւ 1874 թուականին հրատարակած «Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ» վերնագրով։

Մէկ այլ տարբերակ՝ «Դաւիթ ու Մհեր», 1889 թուականին հրատարակած է Մանուկ Աբեղեանը (ասացող՝ մոկացի Նախոյ քեռի)։ Այսօր յայտնաբերուած եւ գրառուած է շուրջ 160 պատում՝ «Սասունցի Դաւիթ», «Սասնայ փահլեւաններ», «Սասնայ տուն», «Ջոջանց տուն», «Թլոլ Դաւիթ», «Դաւիթի պատմութիւն», «Դաւիթի հեքիաթ» եւ այլ վերնագրերով։ Անոնք գրառուած են XIX–XX դդ. եւ կառուցուածքով, լեզուաբարբառային ու վիպական ներքին յատկանիշներով կը բաժանուին տիպաբանական-տեղագրական 3 մեծ խումբերու՝ Սասնայ, Մշոյ եւ Մոկաց։ Կ'ենթադրուի, որ նախնական պարզ ու կուռ տիպը եղած է Սասնայ խումբը, որուն տարածումէն ու տեղական մշակումներէն ալ առաջացած են միւսները։ «Սասնայ ծռերը» ժանրային առումով խօսքային-երաժշտական վիպերգ է։ Էպոսի եղանակաւոր հատուածներէն յայտնի են Կոմիտասի, Սպիրիդոն Մելիքեանի, Արամ Քոչարեանի եւ ուրիշներու՝ գլխաւորապէս Մոկաց խմբի պատումներէն գրառուած 30-էն աւելի կտորներ (կան նոյն երգի տարբերակներ), որոնք կարեւոր են նաեւ ազգային մոնոդիկ (միաձայն երգեցողութիւն կամ գործիքային նուագ) երաժշտութեան ձեւաւորման ու զարգացման պատմութեան ուսումնասիրման համար։ «Սասնայ ծռերը», դարեր շարունակ աւանդուելով բանաւոր, ներառել եւ գեղարուեստականօրէն համադրած է հայ ժողովուրդի տարբեր դարաշրջաններու նիւթական ու հոգեւոր կեանքի կարեւոր իրողութիւնները, դարձած պատմամշակութային արժէքաւոր յուշարձան։

1939 թուականին վիպերգի ստեղծման 1000-ամեակի առթիւ 60 պատումներու հիման վրայ կազմուած է միասնական, համահաւաք բնագիր (հեղինակներ՝ Մանուկ Աբեղեան, Գեւորգ Աբով, Արամ Ղանալանեան), որն ամբողջական եւ յստակ պատկերացում կու տայ էպոսի մասին։ Էպոսի համահաւաք տեքստը թարգմանուած է ռուսերէն, վրացերէն, ատրպէյճաներէն, պելոռուսերէն, չինարէն, անգլերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, պարսկերէն, լեհերէն եւ այլ լեզուներով։ «Սասնայ ծռերն» ունեցած է բազմաթիւ գրական մշակումներ, որոնցմէ լաւագոյնը Յովհաննէս Թումանեանի «Սասունցի Դաւիթ» (1903 թուական) անաւարտ բոյեմն է։ «Սասնայ ծռերն» ամբողջական կամ մասնակի մշակած են նաեւ Աւետիք Իսահակեանը, Եղիշէ Չարենցը, Սողոմոն Տարօնցին, Վիգէն Խեչումեանը, Հմայեակ Սիրասը, Մկրտիչ Խերանեանը, Նայիրի Զարեանը եւ ուրիշներ։ Էպոսին բազմիցս անդրադարձել են կերպարուեստում (Յակոբ Կոջոյեան, Երուանդ Քոչար, Մհեր Աբեղեան, Էտուարտ Իսաբեկեան, Արտաշէս Յովսէփեան եւ ուրիշներ), երաժշտութեան մէջ (Գէորգ Պուդաղեանի «Խանդութ» երաժշտական կոմպոզիցիան՝ ըստ Ալեքսանդր Սպենդիարեանի երաժշտութեան, Էտկար Յովհաննիսեանի «Սասունցի Դաւիթ» բալետ-օբերան եւ այլն), կինոարուեստի մէջ («Սասնայ ծռեր», Արման Մանարեան, 2010 թուական, մուլտֆիլմ), թատրոնի մէջ։ Երկրորդ աշխարհամարտի (1939–1945 թուականներ) տարիներուն սփիւռքահայերու հանգանականութեամբ ստեղծուած է «Սասունցի Դաւիթ» տանկային շարասիւնը, Ղարաբաղեան պատերազմի տարիներուն կազմաւորուած են «Սասնայ ծռեր» եւ «Սասունցի Դաւիթ» կամաւորական ջոկատները։ ՀՀ-ի մէջ էպոսի հերոսներու անուններով կոչուած են տեղանուններ, մէտրոպոլիտենի կայարան՝ «Սասունցի Դաւիթ»՝ Երեւանի մէջ։

Նախնական յիշատակութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էպոսի հերոսներէն Սանասարի եւ Պաղտասարի մասին հնագոյն գրաւոր աւանդութիւնը պահպանուած է Աստուածաշունչի մէջ (Թագաւորաց չորրորդ, ԺԹ.), յետագային Մովսէս Խորենացիի (գիրք Ա, ԻԳ) եւ Թովմայ Արծրունիի(Թովմայ Արծրունի եւ Անանուն, Պատմութիւն Արծրունեաց տան) երկերու մէջ։ Իսկ Դաւիթի եւ Խանդութի մասին զրոյցներու, Սասունի մէջ եղած իրեղէն ապացոյցներու յիշատակութիւններ կան 16-րդ դարու փորթուգալացի ճանապարհորդներու (Ա.Տենրեյրոյ, Մ.Աֆոնսոյ) ուղեգրական նօթերու մէջ։ Ուշ հայկական աղբիւրներու թռուցիկ յիշատակութիւնները կը վերաբերին 19-րդ դարուն հանդիպող վէպի հերոսներու անուններով տեղավայրերուն(Խանդութի ձոր, Խանդութի բերդ, Դաւթի թշնամիներու գերեզմանները Խլաթի մօտակայքի մէջ)։

Գրառումներն ու հրատարակութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Սասնայ ծռերը» որպէս էպոս իր 4 ճիւղերով հանդերձ, ստեղծուած ու զարգացած է հնագոյն շրջանէն եւ իր վերջնական եւ աւարտուն տեսքը ստացած՝ VIII դ.։ Էպոսի Սասունցի Դաւիթ ճիւղը իր մէջ պահած է արաբական ազատագրական պայքարի մէջ աչքի ինկած ապստամբութիւններէն մէկուն՝ Տարօնի ապստամբներու կատարած սխրագործութիւնները, միայն այն տարբերութեամբ, որ արաբ ոստիկանին սպաննողը ոչ թէ Դաւիթ Արքայիկն էր, այլ Խութեցի Յովնանը։ Էպոսի մնացած երեք ճիւղերուն մէջ մենք կարող ենք գտնել հայ առասպելաբանութեան, հասարակութեան դասակարգերու, հնագոյն դիցարանի մասին տեղեկութիւններ, որոնք պէտք է օգտագործուին անցնելով խորաքննին ուսուսումնասիրութիւններէն յետոյ միայն։ Եւրոպային էպոսը յայտնի դարձած է XVI դ. պորտուգալացի ճանապարհորդներ՝ Մեստրէ Աֆոնսոյի եւ Անթօնիոյ Տենրեյրոյի շնորհիւ։

«Սասնայ ծռերը» յայտնաբերած եւ ամբողջութեամբ գրառած է Գարեգին Սրուանձտեանը 1873 թվականին, Մշոյ Առնիստ գիւղի մէջ, երեսփոխան Կրպոյի կողմէ եւ հրատարակել Կոստանդնուպոլիսոյ մէջ («Գրոց ու բրոց եւ Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ», 1874 թուական)։ Երկրորդ տարբերակը 1886 թուականին Էջմիածնի մէջ գրի է առած է Մանուկ Աբեղեանը՝ Նախոյ քեռի Մոկացիի կողմէ եւ հրատարակել Շուշիի մէջ(«Դաւիթ եւ Մհեր», 1889 թ.)։ Նորանոր տարբերակներ գրառուած են Գ.Յովսէփեանը, Խ.Դադեանը, Ս.Հայկունին, Ա.Աբեղեանը, Ե.Լալայեանը, Կ.Մելիք–Օհանջանեանը, Ա.Ղանալանեանը եւ ուրիշներ։ 1938-1939 թուականներուն «Սասնայ ծռերու» 1000-ամեայ յօբելեանի առթիւ մինչ այդ գրառուած 60-էն աւելի պատումներու հիման վրայ, Մ.Աբեղեանի, Գ.Աբովի, Ա.Ղանալանեանի խմբագրութեամբ հիւսուած-կազմուած է մէկ միասնական համահաւաք բնագիր («Սասունցի Դաւիթ», 1939 թ.)։ Վէպի մէկ այլ համահաւաք բնագիր կազմած է Տ.Չիթունին Փարիզի մէջ («Սասունական», 1942 թ.)։

Վիպասացներու հայրենիքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էպոսի վիպասացներու բուն հայրենիքը Վանայ լիճի աւազանն ու անկէ հարաւ-արեւմուտք եւ հիւսիս-արեւելք ինկած գաւառներն են՝ Սասուն, Մուշ, Բաղէշ, Մոկք, Շատախ, Վան, Հայոց ձոր, Խլաթ, Արճէշ, Մանազկերտ, Ալաշկերտ, Պայազէտ։ XIX-XX դդ. գաւառներէն պանդխտացած եւ գաղթած վիպասացներու ու անոնց սերունդներու միջոցով։ «Սասնայ ծռերն» անցած է Արեւելեան Հայաստան, մասամբ պարսկահայերու մէջ եւ Թիֆլիս։ Անոնց լեզուն հիմնականի մէջ արեւմտահայ բարբառներն ու ենթաբարբառներն են, երբեմն նկատելի է նաեւ արեւելահայ բարբառներու ազդեցութիւնը։ «Սասնայ ծռերը» աւանդուած է բանաւոր եւ անոր բնագրերը XIX-XX դդ. տարբեր վիպասաններէ գրառուած տարբերակներ են, որոնք կառուցուածքով, լեզուաբարբառային եւ վիպական ներքին յատկանիշներով կը բաժանուին տիպաբանական–տեղագրական երեք մեծ խումբի՝ Սասնայ, Մշոյ եւ Մոկաց։ Ասկէ բացի, կան նաեւ խառն։ Նախնական պարզ ու կուռ տիպը, հաւանաբար, եղած է Սասունինը, որուն տարածումէն ալ ստեղծուած են միւս տարբերակները։

Կառուցուածքն ու գլխաւոր հերոսները[խմբագրել] Էպոսում գործում է վիպական հերոսներու չորս հիմնական սերունդ. Սանասար եւ Պաղտասար, Մեծ կամ Ջոջ Մհեր (երբեմն՝ Առիւծաձեւ Մհեր), Դաւիթ (Թլոլ, Թլոր, Թլուատ, Թառլան մականուններով) եւ Փոքր կամ Պզտիկ Մհեր։ Հերոսներու այս չորս սերունդը իրարու հետ կապուած են ազգակցական կապերով։ «Սասնայ ծռերու» ամենաբնորոշ գիծը հերոսական անպարտելի ոգին է՝ պայմանաւորուած անոր նախահիմքի մէջ ինկած առասպելական դիւցազուններու սխրանքներով եւ հայ ժողովուրդի՝ իր ոսոխներու, յատկապէս արաբական բռնակալութեան դէմ մղած դարաւոր պայքարով։

Գրական մշակումներն ու թարգմանութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Սասնայ ծռերու» գրական մշակումները սկսած են թերեւս 1890-ական թուականներէն, սակայն Դաւիթի ճիւղի լաւագոյն մշակումը կը համարուի Յովհաննէս Թումանեանինը («Սասունցի Դաւիթ», 1903 թ.)։ Փոքր Մհերի ճիւղը բանասետղծական մշակման ենթարկուած են ռուս բանաստեղծ Ա.Կուլեբեակինը («Մհերի դուռ», Թիֆլիս, 1916 թ.) եւ Աւետիք Իսահակեանը («Սասման Մհեր», 1922 թ.)։ Դաւիթի ճիւղը մշակած է նաեւ Եղիշէ Չարենցը («Սասունցի Դաւիթը», 1933 թ.) եւ ուրիշներ։ Էպոսի ամբողջական, մշակուած տարբերակը 1939 թուականին թարգմանուած է ռուսերէն։ Համահաւաք բնագիրը թարգմանուած է ֆրանսերէն, չինարէն, անգլերէն (թարգմանիչ՝ Լեւոն Զաւէն Սիւրմէլեան), գերմաներէն, վրացերէն, Ազրպէյճաներէն եւ այլ լեզուներով։