Սեւ Յունուար

Jump to navigation Jump to search
Սեւ Յունուար
Ազրպէյճանի խորհրդայնացում
The tragedy of January 20.jpg
'
Թուական 20 յունուար, 1990
Վայր Կաղապար:Դրոշավորում, Պաքու
Արդիւնք ազրպէյճանցի յեղափոխականներու պարտութիւն
Հակառակորդներ
Կաղապար:Դրոշավորում/Ազրպէյճան ազրպէյճանի ծայրահեղականներ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն խորհրդային կարմիր բանակ
Հրամանատարներ
Կորուստներ
131-170 զոհ
700-800 տուժած


Սեւ յունուար (ազրպ.՝ Qara Yanvar), կամ Արիւնոտ յունուար (ազրպ.՝ Qanlı Yanvar), խորհրդային կարմիր բանակի կողմէն ազրպէյճանական քաղաքական ընդդիմութիւններու ճնշում, որուն իբրեւ արդիւնք զոհուեցաւ 131-170 մարդ, որոնց մեծամասնութիւնը ազրպէյճանցիներ էին[1]:

Նաեւ վիրաւորուած էին աւելի քան 700 հոգի։ ա Գործողութիւնները տեղի ունեցած են Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան մայրաքաղաք Պաքուի մէջ[1]:

Նախապատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ազրպէյճանական արիւնոտ յունուարը տեղի ունեցաւ խորհրդային իշխանութիւններու վերակառուցման դարաշրջանին՝ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան կարգաւորման հիմքին վրայ։

1989 թուականին Ազրպէյճանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան մէջ է ժողովրդական ճակատի քաղաքական կազմակերպութիւն կը կազմուի, որ իր հերթին Ազրպէյճանի ազգային շարժման ղեկավար դարձաւ[2]:

Ազրպէյճանի ազգային շարժման հիմնական պատճառը Ղարաբաղեան հարցը դարձաւ, որուն պատճառով ալ Ազրպէյճանական ազգայնական, ծայրահեղականներու շարժումը ստեղծուեցաւ։

Ազրւէյճանի ԽՍՀ պաշտօնեայ Այազ Մութալիբովին 25 Դեկտեմբեր 1989-ին Ազրպէյճանի ԽՍՀ-ի առաջին քարտուղար Արբուրահման Վեզիրովին կոչ ըրած է օգնութիւն խնդրել Խորհրդային Միութեան կենտկոմէն՝ Մոսկուայէն։

Այսկէ ետք, դեկտեմբեր 1989-ին լարուած իրավիճակ ստեղծուեցաւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան մէջ՝ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու Միութեան եւ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան սահմանի վրայ։ 4-19 դեկտեմբերին ինկած ժամանակահատուածին մէջ խորհրդային բանակը ձեռնամուխ եղաւ սահմանամերձ ազրպէյճանական բնակավայրերէն բնակչութեան տեղահանման։

Խորհրդային իշխանութիւնները կ՛ըսէին, որ ռազմական գործողութիւնները կը դադրեցուին իրադրութեան հանդարտմանը զուգընթաց։ Սակայն ազրպէյճանական լրատուամիջոցները սկսան սպառնալիք ներկայացնել ռուսական կառավարութեամբ։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

31 Դեկտեմբեր-ին ազրպէյճանական ուժերը խախտեցին Իրանի հետ կնքաուած պայմանագիրը եւ սկսան Արաքս գետը անցնիլ։ Լրատուամիջոցներու հաւաստմամբ, Իրանի անկարգութիւններուն ներկայ գտնուած են մօտ 800 մարդ։

10 յունուար 1990-ին տեղի կ՛ունենայ ԽՍՀՄ գերագոյն խորհուրդի նախագահական ընտրութիւններ, որմէ ետք բանաձեւ մը կը սահմանուի։ Ըստ բանաձեւերու, խորհրդային իշխանութիւնները հետեւողական պէտք է ըլլան ԽՍՀՄ սահմաններուն մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն եւ հատկապէս Նախիջեւանի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններու մասին։

Խորհրդային իշխանութիւնները նաեւ կը նշեն, որ խստօրէն կը դատապարտուին Իրանի հետ սահմանին վրայ տեղի ունեցած միջադէպը։

Խորհրդային իշխանութիւններու մշտական քննադատութիւնները ազրպէյճանական պաշտօնեաներու զայրոյթի առիթ կու տայ։ Ազրպէյճանի մէջ ծայրահեղական խումբեր կը կազմուին՝ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրի լուծման համար։

Անոնց առաքելութիւնը նաեւ Ազրպէյճանի անկախ պետութեան ստեղծումն էր։ Ազրպէյճանը հատկակապէս ոգեշնչուած էր այն միջադէպքով, որ միաւորուած էին Գերմանիոյ Ընկերվարական Հանրապետութիւնը եւ Ֆեդերատիւ Հանրապետութիւնը եւ քանդուած էր Պեռլինի պատը։

Երբ ջարդերը սկսան, ծայրահեղականներու ձեռքը ինկան հայերու, ռուսերու եւ խառն ընտանիքներու բնակութեան ճշգրիտ հասցէներ։ Ջարդարարներու ձեռքին էին ոչ միայն հասցէները, այլեւ Պաքու քաղաքի քարտէսը, որուն մէջ խաչերով նշուած էին հայահոծ վայրերը' զանգուածային սպանութիւններու եւ բռնութիւններու ուղեցոյցը։

Նոյն ամանակահատուածին մէջ Մոսկուա կ՛որոշէ Ազրպէյճանը պատժելու հարցը եւ որոշում կայացուեցաւ Խորհրդային 2-րդ բաժինի բանակը Պաքու մտցնել՝ Ազրպէյճանի ԽՍՀ-ի մայրաքաղաք։

Խորհրդային բանակը ժամանեց Պաքու, այն ժամանակ, երբ քաղաքի հայ բնակչութիւնը իսպառ վերացած էր եւ մասսայական արիւնահեղութիւններ կատարուած էին։

Ռուս շատ զինուորներ, առանց հրամանի փրկած են սարսափելի վիճակին մէջ գտնուող Պաքուի հայութեանը եւ ռուսերուն։ Մէկ մասը սպասած է հրամանին, որ շատ ուշացաւ։

20 յունուար 1990-ին Խորհրդային կարմիր բանակը Ազրպէյճանի ժողովրդական ճակատը գրոհեց։ Երկրին մէջ ծայրահեղ ծանր իրավիճակ ստեղծուեցաւ։

Ռուսական զօրքերը Պաքուն շրջապատեցին երեք կողմերէն։ Խորհրդային պաշտպանութեան նախարար Տմիթրի Յազովն կ՛ըսէ, որ խորհրդային զօրքերու թիւը 40 հազարի կը հասնէր։

Խորհրդային բանակը կ՛րցաւ մէկ օրուայ ընթացքին լուրջ վնասներ հասցնել Պաքուի կեդրոնախոյզ իշխանութիւններուն եւ վնասազերծել ազրպէյճանցի ցուցարարներուն։

Ռուսական բանակը կրակ բացաւ նաեւ ոստիկաններու ուղղութեամբ։ 20 յունուար 1920-ին Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան մէջ զոհուեաւ մօտ 131-170 մարդ, իսկ մօտ 800-ը աղետի զոհ դարձան։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 Том де Ваал (08 июля 2005 г.)։ «Глава 6. 1988-1990 г.г. Азербайджанская трагедия» (ռուսերեն)։ Русская служба Би-би-си 
  2. ВДВ в конце 80-х — начале 90-х годов. (часть III)

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Чёрный январь. Баку — 1990: Документы и материалы. — Баку: Азернешр, 1990. — 288 с.
  • Qulu Kəngərli. Qara Yanvar Şəhidləri. — Bakı: Gənclik, 1992. — 155 с.

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կատեգորիա:Ազրպէյճանական ԽՍՀ