Նոամ Չոմսքի

Նոամ Չոմսքի; անգլերէն՝ Noam Chomsky
Ծննդեան անուն	անգլերէն՝ Avram Noam Chomsky
Ծնած է	7 Դեկտեմբեր 1928[…] (97 տարեկան)
Ծննդավայր	East Oak Lane, Ֆիլատելֆիա, Փենսիլվանիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ և Ֆիլատելֆիա, Փենսիլվանիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Քաղաքացիութիւն	Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Ազգութիւն	աշկենազի?
Մայրենի լեզու	ամերիկեան անգլերէն և անգլերէն
Կրօնք	Անգիտականութիւն (փիլիսոփայութիւն)
Ուսումնավայր	Հարուըրտ Համալսարան, Central High School?, Մասաչուսեթսի արհեստագիտական հիմնարկ, Oak Lane Day School?, Փենսիլվանիոյ Համալսարան և Փենսիլվանիոյ Համալսարան
Երկեր/Գլխաւոր գործ	Շարահյուսական կառույցներ?, World Orders Old and New?, Aspects of the Theory of Syntax?, Manufacturing Consent?, The Chomsky Reader?, Class Warfare?, Necessary Illusions: Thought Control in Democratic Societies?, Ilusionistas?, Deterring Democracy?, Making the Future?, Conditions on Transformations?, Middle East Illusions?, Knowledge of Language?, Cartesian Linguistics?, The Sound Pattern of English?, 9-11?, Interventions?, Imperial Ambitions?, Occupy?, Objectivity and Liberal Scholarship?, The Prosperous Few and the Restless Many?, Gaza in Crisis?, Current Issues in Linguistic Theory?, American Power and the New Mandarins?, Propaganda and the Public Mind?, The Fateful Triangle?, Understanding Power: The Indispensable Chomsky?, Hegemony or Survival: America’s Quest for Global Dominance?, Lectures on Government and Binding?, The Political Economy of Human Rights?, Profit over People?, Failed States?, Counter-Revolutionary Violence: Bloodbaths in Fact & Propaganda?, Why Only Us: Language and Evolution?, What Kind of Creatures Are We??, Rogue States: The Rule of Force in World Affairs?, Chomsky hierarchy?, Requiem for the American Dream? և How the World Works?
Մասնագիտութիւն	փիլիսոփայ, լեզուաբան, Քաղաքական հրապարակախօս, համալսարանի դասախօս, հոգեբան, մարդաբան, իրաւապաշտպան, դաստիարակ, ԶԼՄ-ների քննադատ, գրագէտ, հրապարակախօս, համակարգչային գիտնական, պատմաբան և բանասէր
Աշխատավայր	Մասաչուսեթսի արհեստագիտական հիմնարկ
Վարած պաշտօններ	փրոֆեսոր
Անդամութիւն	Գերմանական գիտութեան կաճառ՝ Լէօփոլտինա, Սերպեան գիտութիւններու եւ արուեստներու կաճառ, ԱՄՆ-ի Գիտութիւններու ազգային կաճառ, Արուեստներու եւ գիտութիւններու ամերիկեան կաճառ, Կանադայի թագավորական ընկերություն?, Ամերիկեան Փիլիսոփայական Ընկերութիւն, Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա? և Եւրոպական կաճառ
Ամուսին	Քերոլ Չոմսկի? և Valeria Wasserman Chomsky?
Ծնողներ	հայր՝ Վիլյամ Չոմսկի?
Երեխաներ	Ավիվա Չոմսկի?
Կայքէջ	chomsky.info(անգլերէն)
	Ստորագրութիւն;

Նոամ Չոմսքի (անգլերէն՝ Avram Noam Chomsky, 7 Դեկտեմբեր 1928(1928-12-07)^[1]^[2]^[3]^[…], East Oak Lane, Ֆիլատելֆիա, Փենսիլվանիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ^[4] և Ֆիլատելֆիա, Փենսիլվանիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ^[5]), ամերիկացի լեզուաբան, պատմաբան, փիլիսոփայ, հրապարակախօս եւ դասախօս^[15]։

Ծնած է Ֆիլատելֆիա։ Չոմսքին բնութագրուած է իբրեւ «Ժամանակակից լեզուաբանութեան հայր»ը։ Ան ճանաչողական գիտութեան հիմնադիրներէն է:

Աւելի քան 100 գիրքերու հեղինակ է՝ լեզուաբանութիւն, պատերազմ, քաղաքականութիւն եւ զանգուածային լրատուութիւն: Գաղափարապէս ան ազատական ընկերվարական է:

Ան կը հանդիսանայ նաեւ Մասաչուսեցի արհեստագիտական հիմնարկի (MIT), ինչպէս նաեւ Արիզոնայի համալսարանի պատուաւոր փրոֆէսոր:

Անուն^[16]

Անգլերէնի մէջ անունը կը գրուի Avram Noam Chomsky, ուր Avram (אברם) եւ Noam (נועם) հրէական անուններ են, իսկ Chomsky-ն ծագմամբ սլաւոնական ազգանուն է (ch լեհերէն եւ գերմաներէն լեզուներուն մէջ կ'արտաբերուի որպէս «խ»)։ Անգլիախօսները, ինչպէս նաեւ ինքը Խոմսկին, կ'արտաբերէ իր անունն անգլերէնի հնչիւնաբանութեան կանոններուն համաձայն՝ Էվրեմ Նոում Չոմսքի։

Աշխատութիւններ^[17]

Չոմսքին կը համարուի «Ժամանակակից լեզուաբանութեան հայրը» եւ վերլուծական փիլիսոփայութեան գլխաւոր ներկայացուցիչը։ Անոր աշխատանքները ազդած են այնպիսի ոլորտներու վրայ, ինչպիսիք են համակարգչային գիտութիւնը, մաթեմատիկան եւ հոգեբանութիւնը։ Ան կը համարուի Չոմսքեան հիերարխիայի՝ որպէս համաշխարհային քերականական տեսութեան հիմնադիրը կամ համահիմնադիրը։

Լեզուաբանութեան ոլորտին մէջ իր առաջին գիրքի հրապարակումէն յետոյ, Չոմսքին դարձաւ Վիեթնամական պատերազմի առաջատար քննադատներէն մէկը եւ սկսաւ հրապարակել քաղաքական աշխատութիւններ։ Ան սկսաւ հանդէս գալ որպէս ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականութեան, պետական գաբիթալիզմի եւ գլխաւոր լրատուական մետիաներու քննադատ։ Մասնաւորապէս Չոմսքին առաջ քաշած է մետիա խարդախութիւններու 10 հիմնական ռազմավարութիւններ, որոնք կ'օգտագործուին մետիա ոլորտին կողմէ հանրութիւնը վերահսկելու համար։

Իր առաջին գիրքին մէջ Չոմսքին կը մեկնի ձեւական չափանիշներէն։ Ուսումնասիրութեան առանցքը միջուկային նախադասութիւններու գաղափարն է, որոնցմէ զանազան փոխակերպումներով (տեղաշրջում, յաւելում եւ բացառում) կը ստացուին միւս նախադասութիւնները («Տղան նամակ է գրում»- «Ո՜վ է նամակ գրում» կամ «Նամակը կը գրուի տղուն կողմէ» եւ այլն)։ Ըստ Չոմսքիի, լեզուն ստեղծագործական բնոյթ ունի (կրնայ անթի նախադասութիւններ սերիլ), իսկ քերականութիւնը կը նկարագրէ տուեալ լեզուով խօսող բոլոր անձանց համար ընդհանուր հիմնական գիտելիքները։ Ողջ քերականութիւնը բաղկացած է նախադասութեան կառուցուածքի (անմիջական բաղադրիչներու) փոխակերպական եւ ձեւահնչութաբանական կանոններէն։

Երկրորդ աշխատութեան մեջ Չոմսքիի սկզբունքները նշանակալի փոխուած են. տեղ կը տրուի իմաստային բաղադրիչին եւ միջուկային նախադասութիւններ հասկացութեան փոխարէն առաջ կը քշուի խորքային եւ մակերեսային կառուցուածքներու գաղափարը։ Խորքային կառուցուածքը կը սերի նախադասութեան իմաստը, իսկ մակերեսայինը անոր կու տայ հնչիւնական տեսք։ Ամբողջ քերականութիւնն արդէն բաղկացած է իմաստային, շարահիւսական (հիմքային ու փոխակերպական կանոններ) եւ հնչութաբանական բաղադրիչներէ։

Մեթոտաբանական հարցերուն մէջ («Քարտեզեան լեզուաբանութիւն», 1966, «Լեզու եւ միտք», 1967) Չոմսքին կը դիրքորոշուի դէպի տեքարթեան ռացիոնալիստական փիլիսոփայութիւնը։ Ան կը կարծէ, որ մարդն ի ծնէ օժտուած է որոշակի տրամաբանական յատկութիւններով, որոնք յետագային զարգացնելով՝ կը ստեղծէ գիտակցութիւն եւ լեզու։ Այդ յատկութիւնները եւ զարգացուցած օրէնքները համընդհանուր են։ Մ. Հալլէի հետ գրած «Անգլերէնի հնչիւնական կաղապարները» (1968) աշխատութիւնը նուիրուած է հնչութային բաղադրիչին, ուր սահմանուած են սերող հնչութաբանութեան հիմնական օրէնքներն ու դրոյթները։

«Arts and Humanities Citation Index»-ի հրապարակած տեղեկութեան համաձայն, 1980-1992 թուականներու ընթացքին, Չոմսքին համարուած է ամէնէն մէջբերուող գիտնականներէն մէկը։

Ծանօթագրութիւններ

1 2 Хомский Ноам // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
1 2 Person Profile // Internet Movie Database — 1990.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>
1 2 http://www.nytimes.com/2013/11/22/movies/is-the-man-who-is-tall-happy-a-michel-gondry-documentary.html
1 2 Хомский Ноам // Хомский Ноам — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
1 2 3 Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>
↑ Conversation with Noam Chomsky, cover page
↑ https://www.unav.edu/web/ciencia-razon-y-fe/chomsky-la-naturaleza-humana-el-lenguaje-y-las-limitaciones-de-la-ciencia#:~:text=Chomsky%20es%20agn%C3%B3stico%20pero%20no,el%20mundo%20lo%20hacen%20movidos
1 2 https://web.archive.org/web/20200804235511/https://www.bostonmagazine.com/news/2017/08/29/noam-chomsky-mit-arizona/
↑ www.nasonline.org
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213150'></a>
↑ https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/electionIndex1950-1999.pdf
1 2 Notable Names Database — 2002.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>
↑ https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chomsky&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced
↑ (unspecified title)
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213897'></a>
↑ http://archive.boston.com/news/education/higher/articles/2008/12/20/carol_chomsky_at_78_harvard_language_professor_was_wife_of_mit_linguist/ — 1995.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4947705'></a>
↑ «World-Renowned Linguist Noam Chomsky Joins UA Faculty»։ University of Arizona News (անգլերէն)։ 2017-08-17։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2022-05-07-ին։ արտագրուած է՝ 2022-03-20
↑ (հայերեն) Նոամ Չոմսկի, 2024-04-07, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%86%D5%B8%D5%A1%D5%B4_%D5%89%D5%B8%D5%B4%D5%BD%D5%AF%D5%AB&oldid=9784583, վերցված է 2025-11-10
↑ (հայերեն) Նոամ Չոմսկի, 2024-04-07, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%86%D5%B8%D5%A1%D5%B4_%D5%89%D5%B8%D5%B4%D5%BD%D5%AF%D5%AB&oldid=9784583, վերցված է 2025-11-14

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q3331189"_data-entity-id="Q17378135">Хомский_Ноам_//_[[:ru:Большая_советская_энциклопедия_(третье_издание)|Большая_советская_энциклопедия]]:_[в_30_т.]<span_class="wef_low_priority_links">_—_3-е_изд._—_<span_title="Москва"_style="border-bottom:_1px_dotted;_cursor:_help;_white-space:_nowrap">М.</span>:_[[:ru:Большая_российская_энциклопедия_(издательство)|Советская_энциклопедия]],_1969.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135"></a></div>-1] 1 2 Хомский Ноам // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q3491832_citetype_Q55341040_citetype_Q847959_citetype_Q84863712_citetype_Q24579448_citetype_Q130735522_citetype_Q783794"_data-entity-id="Q37312">[http://www.imdb.com/name/nm0159008/_Person_Profile]_//_Internet_Movie_Database<span_class="wef_low_priority_links">_—_1990.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312"></a></div>-2] 1 2 Person Profile // Internet Movie Database — 1990.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q37312'></a>

[[http://www.nytimes.com/2013/11/22/movies/is-the-man-who-is-tall-happy-a-michel-gondry-documentary.html_http://www.nytimes.com/2013/11/22/movies/is-the-man-who-is-tall-happy-a-michel-gondry-documentary.html]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-3] 1 2 http://www.nytimes.com/2013/11/22/movies/is-the-man-who-is-tall-happy-a-michel-gondry-documentary.html

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q3331189"_data-entity-id="Q17378135">Хомский_Ноам_//_Хомский_Ноам<span_class="wef_low_priority_links">_—_3-е_изд._—_<span_title="Москва"_style="border-bottom:_1px_dotted;_cursor:_help;_white-space:_nowrap">М.</span>:_[[:ru:Большая_российская_энциклопедия_(издательство)|Советская_энциклопедия]],_1969.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135"></a></div>-4] 1 2 Хомский Ноам // Хомский Ноам — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q856638_citetype_Q1982918"_data-entity-id="Q23833686">Գերմանիայի_ազգային_գրադարանի_կատալոգ<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686"></a></div>-5] 1 2 3 Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>

[[https://globetrotter.berkeley.edu/people2/Chomsky/chomsky-con0.html_Conversation_with_Noam_Chomsky,_cover_page]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-6] Conversation with Noam Chomsky, cover page

[[https://www.unav.edu/web/ciencia-razon-y-fe/chomsky-la-naturaleza-humana-el-lenguaje-y-las-limitaciones-de-la-ciencia#:~:text=Chomsky%20es%20agn%C3%B3stico%20pero%20no,el%20mundo%20lo%20hacen%20movidos_https://www.unav.edu/web/ciencia-razon-y-fe/chomsky-la-naturaleza-humana-el-lenguaje-y-las-limitaciones-de-la-ciencia#:~:text=Chomsky%20es%20agn%C3%B3stico%20pero%20no,el%20mundo%20lo%20hacen%20movidos]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-7] ttps://www.unav.edu/web/ciencia-razon-y-fe/chomsky-la-naturaleza-humana-el-lenguaje-y-las-limitaciones-de-la-ciencia#:~:text=Chomsky%20es%20agn%C3%B3stico%20pero%20no,el%20mundo%20lo%20hacen%20movidos

[[https://web.archive.org/web/20200804235511/https://www.bostonmagazine.com/news/2017/08/29/noam-chomsky-mit-arizona/_https://web.archive.org/web/20200804235511/https://www.bostonmagazine.com/news/2017/08/29/noam-chomsky-mit-arizona/]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-8] 1 2 https://web.archive.org/web/20200804235511/https://www.bostonmagazine.com/news/2017/08/29/noam-chomsky-mit-arizona/

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q35127"_data-entity-id="Q107213150">[http://www.nasonline.org/member-directory/member-search-results.html?election_year=1972_www.nasonline.org]<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213150"></a></div>-9] www.nasonline.org
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213150'></a>

[[https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/electionIndex1950-1999.pdf_https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/electionIndex1950-1999.pdf]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-10] ttps://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/electionIndex1950-1999.pdf

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q7094076_citetype_Q35127_citetype_Q36524_citetype_Q43229"_data-entity-id="Q1373513">Notable_Names_Database<span_class="wef_low_priority_links">_—_2002.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513"></a></div>-11] 1 2 Notable Names Database — 2002.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>

[[https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chomsky&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced_https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chomsky&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-12] ttps://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chomsky&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q35127"_data-entity-id="Q107213897">''(unspecified_title)''<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213897"></a></div>-13] (unspecified title)
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q107213897'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q35127"_data-entity-id="Q4947705">[http://archive.boston.com/news/education/higher/articles/2008/12/20/carol_chomsky_at_78_harvard_language_professor_was_wife_of_mit_linguist/_http://archive.boston.com/news/education/higher/articles/2008/12/20/carol_chomsky_at_78_harvard_language_professor_was_wife_of_mit_linguist/]<span_class="wef_low_priority_links">_—_1995.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q4947705"></a></div>-14] ttp://archive.boston.com/news/education/higher/articles/2008/12/20/carol_chomsky_at_78_harvard_language_professor_was_wife_of_mit_linguist/ — 1995.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4947705'></a>

[15] «World-Renowned Linguist Noam Chomsky Joins UA Faculty»։ University of Arizona News (անգլերէն)։ 2017-08-17։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2022-05-07-ին։ արտագրուած է՝ 2022-03-20

[16] (հայերեն) Նոամ Չոմսկի, 2024-04-07, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%86%D5%B8%D5%A1%D5%B4_%D5%89%D5%B8%D5%B4%D5%BD%D5%AF%D5%AB&oldid=9784583, վերցված է 2025-11-10

[17] (հայերեն) Նոամ Չոմսկի, 2024-04-07, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%86%D5%B8%D5%A1%D5%B4_%D5%89%D5%B8%D5%B4%D5%BD%D5%AF%D5%AB&oldid=9784583, վերցված է 2025-11-14

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

Անուն[16]

Աշխատութիւններ[17]

Ծանօթագրութիւններ

Անուն^[16]

Աշխատութիւններ^[17]