Մատաթիա Գարագաշեան

Jump to navigation Jump to search
Մատաթիա Գարագաշեան
Anton Garagashyan.jpg
Ծնած է 11 Փետրուար 1818(1818-02-11)
Ծննդավայր Իսթանպուլ, Օսմանեան Կայսրութիւն
Մահացած է 26 Նոյեմբեր 1903(1903-11-26) (85 տարեկանին)
Մահուան վայր Իսթանպուլ, Օսմանեան Կայսրութիւն[1]
Ազգութիւն հայ
Մասնագիտութիւն պատմաբան, բանասէր, կրոնական ծառայող, լեզուաբան, փիլիսոփայ

Մատաթիա-Անտոն Գարագաշեան (Պոլիս, 11 Փետրուար 1818- 19 Նոյեմբերի 1903)[2]: Հայ Մտքի տեսադաշտը արդիականացնող իւրօրինակ հսկան: Մինչեւ չափահաս 38 տարեկանը, ապրեցաւ ու գործեց իբրեւ հայ կաթողիկէ կուսակրօն քահանայ, իսկ այնուհետեւ արմատական շրջադարձ կատարեց դէպի անաստուածութիւն քարոզող իմաստասէր։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մատաթիա Գարագաշեան մանուկ տարիքին ղրկուեցաւ Վիեննա, Մխիթարեաններու մօտ ուսում ստանալու համար։ Փայլուն արդիւնքով աւարտեց նաեւ Վիեննայի համալսարանը։

1836ին միացաւ Վիեննայի Մխիթարեան Միաբանութեան, իսկ 1844ին ձեռնադրուեցաւ կուսակրօն քահանայ։ 12 տարի կրօնական ծառայութեան մէջ մնալէ ետք, 1856ին պաշտօնապէս հրաժարեցաւ հոգեւորական իր կոչումէն եւ ընդգրկեց անաստուածութիւնն ու Նիւթապաշտական (Materialist) աշխարհայեացքը։

Վիեննայէն վերադարձին, քանի մը տարի Զմիւռնիայի մէջ պաշտօնավարելէ յետոյ, ան վերջնականապէս հաստատուեցաւ Կ. Պոլիս, ուր հրաժարելով հանդերձ հոգեւորականի կոչումէն՝ Գարագաշեան ամբողջութեամբ նուիրուեցաւ գիտական-ուսումնասիրական աշխատանքի՝ հասարակական գործունէութեան առումով «Արեւելեան Թատրոն»ի հիմնադիրներէն եւ կազմակերպիչներէն մէկը դառնալով։

Սկիզբները «Պայպըլ Հաուզ» աստուածաշնչային ընկերութեան մօտ պաշտօն ստանձնեց իբրեւ թարգմանութիւններու վերստուգող՝ միաժամանակ գրաբար դասաւանդելով Պոլսոյ հայկական դպրոցներուն մէջ:

Իսկ 1890ականներու սկիզբէն սկսաւ պաշտօնավարել Պոլսոյ Կեդրոնական վարժարանին մէջ, իբրեւ գրաբարի դասատու:

Հրատարկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գիտական-բանասիրական իր բեղուն գործունէութիւնը Մատաթիա Գարագաշեան սկսաւ 1840ականներէն, Վիեննայի մէջ հրատարակելով «Արուեստ ճարտասանութեան» (1844) եւ «Նկարագիր ուսմանց» (1845) գիրքերը: Լոյս ընծայեց պատմաբանասիրական, լեզուագիտական, աշխարհագրական եւ փիլիսոփայական բազմաթիւ գործեր:

Տակաւին կաթողիկէ քահանայ՝ 1845ին, ան աւարտեց «Նկարագիր Ուսմանց» աշխատասիրութիւնը, ուր մշակուած են քննական պատմագրութեան իր սկզբունքները։ Գարագաշեան մերժեց ժողովրդային առասպելներու վրայ հիմնուած պատմագրութիւնը եւ շեշտեց գիտական մօտեցման հրամայականը։

Անոր քերականական ձեռնարկներէն ոմանք, ինչպէս «Դպրութիւն կամ նոր քերականութիւն հայերէնի», «Համառօտ նոր քերականութիւն» եւ այլն, 1860-90ականներուն արժանացան 8էն 10 տպագրութեան:

Փիլիսոփայական իր հռչակաւոր աշխատութիւններէն են «Համառօտ պատմութիւն փիլիսոփայութեան» (Կ. Պոլիս, 1868), «Համառօտ փիլիսոփայութիւն», «Սկզբունք տրամաբանութեան» եւ այլն:

1890ականներուն Մատաթիա-Անտոն Գարագաշեան հրատարակեց աշխարհագրական դասագիրքերու ամբողջ շարք մը, ինչպէս «Աշխարհագրութիւն համառօտ քաղաքական», «Աշխարհագրութիւն ուսումնական» եւ այլն:

1887ին, Յակոբ Գուրգէնի հետ, լոյս ընծայեց «Ճաշակ ոսկեղէն դպրութեան» պարբերաթերթը՝ 5րդ դարու գրաբարով:

1895ին Թիֆլիսի մէջ լոյս տեսաւ անոր «Քննական պատմութիւն հայոց» քառահատոր երկասիրութիւնը, որ առաջին փորձը կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդին պատմութիւնը ներկայացնելու քննական ոգիով, սերտ յարակցութեամբ տուեալ ժամանակաշրջանի քաղաքական եւ հասարակական յարաբերութեանց հետ:

Գիտական աշխատասիրութեանց առաջին ուղղութիւնը «Քննական Պատմութիւն Հայոց» կոթողական գործը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շուրջ քառասուն տարուան իր ժրաջան աշխատանքին՝ հետազօտութեանց եւ բաղդատական ուսումնասիրութեանց արգասիքը եղաւ 1880էն 1895 չորս հատորներով լոյս տեսած Մ. Գարագաշեանի «Քննական Պատմութիւն Հայոց» կոթողական գործը, որ ուղի բացաւ հետագայ պատմագիրներու առջեւ։ Մատաթիա Գարագաշեանի մշակած հայ ժողովուրդի քննական պատմութիւնը կը հասնի մինչեւ Ք.Ե. 5րդ դարու հայ ազգային-ազատագրական շարժումները։

Հայոց պատմութիւնը կը բաժնէ գլխաւոր երկու շրջանի՝ «Նախնական» եւ «Պատմական»։ «Նախնական»ը կը սկսի անյիշատակ ժամանակներէն եւ կը հասնի մինչեւ Տիգրան Մեծ։ Իսկ «Պատմական»ը կը ներառնէ Տիգրան Մեծէն մինչեւ 5րդ դար երկարած ժամանակաշրջանը։

Գիտական աշխատասիրութեանց երկրորդ ուղղութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մատաթիա Գարագաշեանի գիտական աշխատասիրութեանց երկրորդ ուղղութիւնը եղաւ հայկական իմաստասիրութեան արդիականացումը։ Յատկապէս «Սկզբունք Տրամաբանութեան» իր գործով, որ լոյս տեսաւ 1864ին, Գարագաշեան ի մի բերաւ Նիւթապաշտական աշխարհայեացքի իր տեսութիւնները, որոնց առանցքը բնական գիտութեանց եւ հասարակագիտական մտքի հիման վրայ փիլիսոփայական բարդ խնդիրներու լուծում գտնելու մօտեցումը եղաւ։

Գիտական աշխատասիրութեանց երրորդ ուղղութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մատաթիա Գարագաշեանի վաստակին երրորդ բնագաւառը եղաւ հայագիտութիւնը, յատկապէս հայերէն լեզուի ծագման, զարգացման եւ արդիականացման հոլովոյթին քննական ուսումնասիրութիւնը։ Գրաբարի եւ աշխարհաբարի միջեւ «դասական հայերէն»ի սեփական պատկերացումը մշակեց եւ իր աշխատասիրութեանց մէջ կիրարկեց։

Կարեւոր ներդրում ունեցաւ ուղղագրութեան եւ քերականութեան կանոններու ուսումնասիրութեան եւ զարգացման մէջ։ Բայց այս մարզէն ներս եւս ծայրայեղական յայտնագործումներէ զերծ չմնաց ան. ամէնէն ցայտուն եւ անընդունելի յայտնագործումներէն մէկը եղաւ, օրինակի համար, Մ. Գարագաշեանի այն պնդումը, թէ հայերէնը մոնկոլական ծագում ունէր։

Հայերէնագիտութեան մարզին մէջ իր գլուխ-գործոցը կը հանդիսանայ 1862ին հրատարակուած «Դպրութիւն կամ Քերականութիւն Հայերէնի» դասագիրքերու շարքը։

Աշխատութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Գերմանիոյ Ազգային Գրադարան, Պերլինի Պետական Գրադարան, Պաւարիոյ Պետական Գրադարան եւ ուրիշներ Record #1049521196 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. Մատաթիա Անտոն Գարագաշեան (18181903). Հայ Մտքի տեսադաշտը արդիականացնող իւրօրինակ հսկան Նազարէթ Պէրպէրեան

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]