Հայերէնի դասական ուղղագրութիւն

Հայերէնի դասական ուղղագրութիւնը, նաեւ ճանչցուած որպէս Մաշտոցեան ուղղագրութիւն, Հայկազեան ուղղագրութիւն, աւանդական ուղղագրութիւն, համազգային ուղղագրութիւն, իսկ նոր ուղղագրութեամբ՝ «հայերէնի դասական ուղղագրութիւն»։ Անուանումն է այն ուղղագրութեան, որ կիրարկուած էր թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ, արեւմտահայերէնի, արեւելահայերէնի, միջին հայերէնի եւ գրաբարի համար։

Այժմ, դասական ուղղագրութիւնը կը կիրարկուի գլխաւորապէս «Սփիւռք»ի մէջ արեւմտահայերու եւ պարսկահայերու կողմէ, որոնք կը մերժեն Մանուկ Աբեղեանի կողմէ մշակուած նոր ուղղագրութիւնը (կամ բարեփոխուած ուղղագրութիւնը), որ կիրարկուած է 1922-էն սկսեալ։ Նոր ուղղագրութիւնը ենթարկուած է որոշ ձեւափոխումներու 1940-ին, ուր վերականգնուած են որոշ Մաշտոցեան կանոններ։ Որոշ մասնագէտներ արմատական տարբերութիւններ կը տեսնեն նաեւ «դասական», «աւանդական», «մաշտոցեան» եւ այլ բնորոշումներու միջեւ։ Ըստ այդմ, դասական կը համարուի 12րդ-13րդ դարերէն ի վեր կիրարկուած ուղղագրութիւնը, որուն մէջ արդէն առկայ էին փոքրատառերը, «օ», «ֆ» օտար տառերը, տողադարձը եւ այլն։ Իսկ մաշտոցեան ուղղագրութիւնը Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէ համակարգուած եւ մինչեւ 12րդ-13րդ դար կիրարկուած ուղղագրութիւնն է։ Ինչ կը վերաբերի բուն բնորոշման՝ «դասական», ապա անիկա առաջ եկաւ հիմնականօրէն Սփիւռքի մէջ 1922-էն յետոյ, ուր մինչեւ այսօր կը մերժեն նոր ուղղագրութիւնը (ճիշդ ասոր համեմատութեամբ ալ հինը ստացած է «դասական» բնորոշումը)։

Հայերէնի դասական ուղղագրութիւնը կը կիրարկէ 38 տառ։ Անոնցմէ 36-ը ստեղծուած են Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէ 5-րդ դարուն, իսկ վերջին 2 տառերը (Օ եւ Ֆ) աւելցուած են Միջնադարուն՝ օտար բառերու արտասանութիւնը աւելի ճշգրիտ արտայայտելու համար։

Ստորեւ կը ներկայացնենք հայերէնի այբուբենը՝ իր գլխագիր (Majuscule) եւ փոքրատառ (Minuscule) ձեւերով, ինչպէս նաեւ անոնց թուային արժէքները, որոնք պատմականօրէն գործածուած են թուաբանութեան մէջ։

Հայոց Այբուբենը

Կարգ	Գլխագիր	Փոքրատառ	Անուն
1-10	Ա Բ Գ Դ Ե Զ Է Ը Թ Ժ	ա բ գ դ ե զ է ը թ ժ	Այբ, Բեն, Գիմ, Դա, Եչ, Զա, Է, Ըթ, Թո, Ժէ
11-20	Ի Լ Խ Ծ Կ Հ Ձ Ղ Ճ Մ	ի լ խ ծ կ հ ձ ղ ճ մ	Ինի, Լիւն, Խէ, Ծա, Կեն, Հօ, Ձա, Ղատ, Ճէ, Մեն
21-30	Յ Ն Շ Ո Չ Պ Ջ Ռ Ս Վ	յ ն շ ո չ պ ջ ռ ս վ	Յի, Նու, Շա, Ո, Չա, Պէ, Ջէ, Ռա, Սէ, Վեւ
31-38	Տ Ր Ց Ւ Փ Ք Օ Ֆ	տ ր ց ւ փ ք օ ֆ	Տիւն, Րէ, Ցօ, Հիւն, Փիւր, Քէ, Օ, Ֆէ

Հայերէնի դասական ուղղագրութիւնը կը կիրարկէ 38 տառ։ Անոնցմէ 36-ը ստեղծուած են Մեսրոպ Մաշտոցի կողմէ 5-րդ դարուն, իսկ վերջին 2 տառերը (Օ եւ Ֆ) աւելցուած են Միջնադարուն՝ օտար բառերու արտասանութիւնը աւելի ճշգրիտ արտայայտելու համար։

Ստորեւ կը ներկայացնենք հայերէնի այբուբենը՝ իր գլխագիր (Majuscule) եւ փոքրատառ (Minuscule) ձեւերով, ինչպէս նաեւ անոնց թուային արժէքները, որոնք պատմականօրէն գործածուած են թուաբանութեան մէջ։

Հայոց Այբուբենը

Կարգ	Գլխագիր	Փոքրատառ	Անուն
1-10	Ա Բ Գ Դ Ե Զ Է Ը Թ Ժ	ա բ գ դ ե զ է ը թ ժ	Այբ, Բեն, Գիմ, Դա, Եչ, Զա, Է, Ըթ, Թո, Ժէ
11-20	Ի Լ Խ Ծ Կ Հ Ձ Ղ Ճ Մ	ի լ խ ծ կ հ ձ ղ ճ մ	Ինի, Լիւն, Խէ, Ծա, Կեն, Հօ, Ձա, Ղատ, Ճէ, Մեն
21-30	Յ Ն Շ Ո Չ Պ Ջ Ռ Ս Վ	յ ն շ ո չ պ ջ ռ ս վ	Յի, Նու, Շա, Ո, Չա, Պէ, Ջէ, Ռա, Սէ, Վեւ
31-38	Տ Ր Ց Ւ Փ Ք Օ Ֆ	տ ր ց ւ փ ք օ ֆ	Տիւն, Րէ, Ցօ, Հիւն, Փիւր, Քէ, Օ, Ֆէ

Ուշագրաւ կէտեր

• «Ւ» (հիւն) տառը. Դասական ուղղագրութեան մէջ այս տառը առանձին հնչոյթ է, որ «ու» երկբարբառի մաս կը կազմէ։
• Թուային համակարգ. Իւրաքանչիւր տառ ունի իր թուային արժէքը։ Օրինակ՝ Ա=1, Ժ=10, Ճ=100, Ռ=1000։ Այս ձեւով հայկական թուագրութեամբ կարելի է գրել որեւէ թիւ մինչեւ 9999։

Ձայնաւորներու Աղիւսակ (Արեւմտահայերէն)

Այս հատուածը կը բացատրէ հայերէնի ձայնաւորներու համակարգը՝ ըստ դասական ուղղագրութեան եւ արեւմտահայերէնի արտասանութեան։ Հայերէնը ունի ութ պարզ ձայնաւորներ (մոնոֆթոնկներ), որոնք կը գրուին տասը տարբեր նշաններով կամ տառակապակցութիւններով։ Ստորեւ ներկայացուած է ձայնաւորներու դասաւորումը՝ ըստ բերանի խոռոչին մէջ լեզուի դիրքին (Առջեւի, Կեդրոնական, Ետեւի) եւ շրթունքներու ձեւին (Կլորցուած կամ Ոչ-կլորցուած)։

Դիրք	Առջեւի (Front)	Կեդրոնական (Central)	Ետեւի (Back)
Փակ (Close)	i ⟨ի⟩ / ʏ ⟨իւ⟩*		u ⟨ու⟩
Միջին (Mid)	ɛ ⟨է, ե⟩ / œ ⟨էօ⟩*	ə ⟨ը⟩	ɔ ⟨ո, օ⟩
Բաց (Open)			ɑ ⟨ա⟩

Արտաքին յղումներ

• Դասական ուղղագրութեան ներածութիւն Archived 2016-03-06 at the Wayback Machine.
• Յարութիւն՝ Մեսոպեան ուղղագրութեան վերականգնման մասին վաւերագրական շարժանկար
• Լուսինէ Աւետիսեան, Երբ յայտածուում է մաշտոցեան տրամաբանութիւնը, Ե. 2018