Մաշտոց (ծիսարան)
Մաշտոց, (Մաշտոց ծիսարան կամ Ծիսարան), Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ ծիսական գիրքը։ Կը պարունակէ քրիստոնէական ծիսակարգի կանոններ, ինչպէս նաեւ յատուկ աղօթքներ ու օրհնութիւններ[1]։
Անուանում[2]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Անուան ծագումը կը կապուի կա՛մ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի, կա՛մ՝ ըստ Կիրակոս Գանձակեցիի՝ Մաշտոց Ա. Եղիվարդեցի կաթողիկոսին անուան հետ (հայագիտութեան մէջ աւելի հաւանական կը համարուի երկրորդ վկայութիւնը)։
Հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ ծիսական արարողակարգերու կանոնակարգումով զբաղած է Սահակ Պարթեւ կաթողիկոսը, եւ ոչ թե Մեսրոպ Մաշտոցը՝ ուսումնասիրողներու մէկ մասը կը կարծէ, որ Մաշտոց կաթողիկոսն է, որ կարգաւորած է նախորդ հայրապետներուն կողմէ (Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչէն սկսեալ) տարբեր ժամանակներու մէջ Հայ Եկեղեցւոյ ծիսական համակարգ ներմուծուած կանոնները եւ զանոնք ամփոփած է մէկ ժողովածուի մէջ։ Այդ պատճառով ալ ժողովածուն անոր անունով կոչուած է «Մաշտոց»։
Պատմութիւն[3]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Մաշտոցը ձեւաւորուած է Դ.-Ե. դարերէն սկսեալ՝ պահպանելով հեթանոսական Հայաստանի մէջ տարածուած շարք մը հնագոյն ծէսերու հետքեր։ Ասոնք նուիրուած են կեանքի հիմնական հանգրուաններուն (մկրտութիւն, պսակ, թաղում), ջուրի պաշտամունքին (ջրօրհնէք, խաչալուայ, ոտնլուայ, ջրհորի օրհնութիւն), բուսականութեան ու պտղաբերութեան (սերմի, կալի, հնձանի եւ այլն), ինչպէս նաեւ ընտանեկան կեանքի (տան, սեղանի, աղի եւ այլն) օրհնութիւններուն։ Անիկա կը բովանդակէ նաեւ ծէսեր, որոնք սկզբնապէս կապուած են հմայական ու ոգեկոչման գործողութիւններու հետ (դիւահարի, լուսնոտի, մատաղի, հացի օրհնութիւններ եւ այլն)։
Ժողովածուի կազմաւորման ու հարստացման մասնակցած են Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը, Սուրբ Սահակ Պարթեւը, Յովհաննէս Ա. Մանդակունին, Մաշտոց Ա. Եղիվարդեցին, Գրիգոր Բ. Վկայասէրը, Ներսէս Շնորհալին, Գրիգոր Տաթեւացին եւ ուրիշներ։ Ծիսարան ներմուծուած են նաեւ Բարսեղ Կեսարացիի, Գրիգոր Նազիանզացիի, Եփրեմ Ասորիի, Կիւրեղ Երուսաղեմացիի ամբողջական կանոններու, որոշ քարոզներու ու աղօթքներու թարգմանութիւններ, ինչպէս նաեւ հայ հեղինակներու ինքնուրոյն ծիսական նիւթեր։
Տեսակներ եւ Բովանդակութիւն[4]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Մաշտոց ծիսագիրքի երեք տեսակ գոյութիւն ունի.
Ձեռաց Մաշտոց
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Կը կոչուի նաեւ Հասարակ կամ Փոքր Մաշտոց եւ կը բովանդակէ քահանային կողմէ կատարուող խորհուրդներն ու օրհնութիւնները.
- Տաճար ընծայման կանոն (մկրտութենէն առաջ)
- Կենդանարար Սուրբ Մկրտութեան կանոն
- Դրոշմ կատարելու կանոն
- Քառասնօրէքի կարգ (քառասուն օրուան գալուստի ծէս)
- Նշան օրհնելու կանոն (նշանտուք)
- Կուսական պսակի կանոն
- Երկրորդ պսակի կանոն
- Աշխարհական ննջեցեալներու թաղման կանոն.
- Տան կարգ
- Եկեղեցւոյ կարգ
- Գերեզմանի կարգ
- Վերջին աղօթք ննջեցեալին տան մէջ
- Մեծի այգուց կատարելու կանոն (յուղարկաւորութեան յաջորդ առտուան ծէս)
- Եօթնօրէքի, քառասնօրէքի կամ տարեմուտի կատարման կանոն
- Մանուկներու թաղման (տղայաթաղ) կանոն.
- Տան կարգ
- Եկեղեցւոյ կարգ
- Գերեզմանի կարգ
- Վերջին աղօթք տան մէջ
- Մանուկի այգուցի կանոն
- Մանուկի եօթնօրէքի, քառասնօրէքի կամ տարեմուտի կանոն
- Աղ օրհնելու կանոն
- Մատաղի օրհնութեան կանոն
- Եկեղեցական զգեստ եւ այլ սպասներ օրհնելու կանոն
- Նոր գիրք օրհնելու կանոն
- Սկիհ եւ մաղզմայ օրհնելու կանոն
- Ջրհոր օրհնելու կանոն
- Արտեր, սերմեր, արմտիք (բերք) եւ հնձան օրհնելու կանոն
- Աղօթք երաշտի ժամանակ
- Նորակերտ բնակարան եւ տուն օրհնելու կանոն
- Պատանիի մազերը առաջին անգամ խուզելու (սափրելու) կանոն
- Խաչալուայ ընելու կանոն (որ կը կոչուի Խաչահանգիստ)
- Դժուարածին յղի կնոջ կանոն
- Գիշերային ժամու աղօթքներու կանոն
- Այսահարներու եւ լուսնոտներու համար կանոն՝ քաղուած Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի «Աղօթամատոյց»էն (Բան ՂԱ)
- Բժշկութեան Աւետարաններ
- Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի աղօթքը բժշկութեան համար (Բան ԺԸ)
- Տնօրհնէք Սուրբ Ծննդեան
- Տնօրհնէք Սուրբ Զատկի
Ձեռաց Մաշտոցի տպագրութիւնը յաճախակիօրէն կատարուած է, որպէսզի քահանայ հայրեր զայն միշտ իրենց տրամադրութեան տակ ունենան:
Մայր Մաշտոց
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Կը բովանդակէ այն խորհուրդները, որոնք կը կատարուին եպիսկոպոսին կողմէ.
- Ձեռնադրութիւն
- Գաւազանի տուչութիւն (իշխանութեան նշանի յանձնում)
- Եկեղեցւոյ օծում
- Քահանայաթաղ (քահանաներու յուղարկաւորութեան եւ թաղման կարգ)
Մայր Մաշտոցը միայն մէկ անգամ տպագրուած է Սուրբ Էջմիածնի մէջ 1807–ին։ Բայց, գործնականութեան համար Մայր Մաշտոցէն առանձնակի հատորով մը տպագրուած է ձեռնադրութեան բաժինը, թէ՛ Սուրբ Էջմիածնի եւ թէ Անթիլիասի մէջ։ Իսկ քահանայաթաղը՝ Երուսաղէմի մէջ:
Հայր Մաշտոց
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Կը բովանդակէ.
- Կաթողիկոսի օծում
- Միւռոնօրհնէք (Սուրբ Միւռոնի օրհնութիւն)
Հայր Մաշտոցէն զանազան բաժիններ առանձնակի, սահմանափակ տպաքանակով հրատարակուած են, որոնցմէ հազուագիւտ օրինակներ կը պահուին Սուրբ Էջմիածնի եւ Անթիլիասի մէջ, վերեւ նշուած օծումներու ատեն գործածուելու համար։
Աղբիւր[5]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Ծիսական Գիտելիքներ, Սուրէն Արք. Գաթարոյեան, էջ՝ 151, 152, 153։
- Մաշտոց, Էջմիածին, 2001։
- Մ. արք. Օրմանեան, Ծիսական բառարան, Մոնթրէալ, 2001։
Գրականութիւն[6]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Պողարեան Ն., Ծիսագիտութիւն, Նիւ Եորք, 1990։
- Արեւշատեան Ա., «Մաշտոց» ժողովածուն որպէս հայ միջնադարեան երաժշտական մշակոյթի յուշարձան, Երեւան, 1991։
- Conybeare Fr., Rituale Armenorum, Oxford, 1905.
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ (հայերեն) Մաշտոց ծիսարան, 2025-02-21, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&oldid=10234075, վերցված է 2026-04-22
- ↑ (հայերեն) Մաշտոց ծիսարան, 2025-02-21, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&oldid=10234075, վերցված է 2026-04-22
- ↑ (հայերեն) Մաշտոց ծիսարան, 2025-02-21, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&oldid=10234075, վերցված է 2026-04-22
- ↑ (հայերեն) Մաշտոց ծիսարան, 2025-02-21, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&oldid=10234075, վերցված է 2026-04-22
- ↑ (հայերեն) Մաշտոց ծիսարան, 2025-02-21, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&oldid=10234075, վերցված է 2026-04-22
- ↑ (հայերեն) Մաշտոց ծիսարան, 2025-02-21, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%81_%D5%AE%D5%AB%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&oldid=10234075, վերցված է 2026-04-22