Թութք
Թութքը նախաղիի վեջաւորութեան հանգուցաւոր եւ ընդլայնած երակներ են, որոնք կուտակուած կ'ըլլան արիւնով[1]: Թութքը բնականօրէն կը պատահի բոլոր մարդոց մօտ, բայց ոչ անպայման ախտանշաններով: Հոս պիտի խօսինք հիւանդագին թութքի մասին եւ պիտի գործածենք «թութք» անուանումը միայն:
Թութքը կը դառնայ հիւանդագին, երբ ան զգալիօրէն կը կուտակուի արիւնով եւ կը ծաւալի, յառաջացնելով որոշ ախտանշաններ:
Թութքը տեսնուած երեւոյթ է բոլոր ժողովուրդներու մէջ 4-5 տոկոսի համեմատութեամբ: Ան կը պատահի ամէն տարիքի, առանց սեռի խտրութեան, համահաւասար համեմատութեամբ երկու սեռերուն մօտ եւ առաւելաբար 45-65 տարիքի մէջ։ Ան կը գոյանայ նախաղիի ներքնապատի վերջաւորութեան:
Պատմութիւն[2]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Այս հիւանդութեան մասին առաջին յիշատակութիւնը կը հանդիպի Ք.Ա. 1700 թուականի եգիպտական պապիրուսի մը մէջ, ուր կը յանձնարարուի. «Պէտք է տաս դեղագիր մը՝ մեծ պաշտպանութիւն ընձեռող քսուք մը. աքասիայի տերեւներ՝ աղացած, փոշիացած եւ միասին եփուած: Ատով օծէ՛ նուրբ քաթանէ շերտ մը եւ զետեղէ՛ յետանցքին մէջ, որպէսզի հիւանդը անմիջապէս ապաքինի»: Ք.Ա. 460-ին, Հիփոքրաթեան ժողովածուն (Hippocratic corpus) կը քննարկէ ժամանակակից ռետինէ կապի (rubber band ligation) նմանող բուժում մը. «Եւ թութքը նոյն ձեւով կրնաք բուժել՝ զայն ծակելով ասեղով եւ կապելով շատ հաստ ու բրդեայ թելով, իսկ յետոյ չամոքել (չտաքցնել) մինչեւ որ անոնք ինկնան՝ միշտ մէկ հատ թողելով ետին. երբ հիւանդը ապաքինի, թող անցնի Հելեպորի (Hellebore) բուժման ընթացքի մը»: Թութքը հաւանաբար նկարագրուած է նաեւ Աստուածաշունչի մէջ. անգլերէն հին թարգմանութիւնները կը գործածէին այժմ հնացած «emerods» ուղղագրութիւնը:
Սելսուսը (Ք.Ա. 25 – Ք.Ե. 14) նկարագրած է կապման եւ հեռացման գործողութիւնները ու քննարկած հաւանական բարդութիւնները: Գալենը կողմնակից էր զարկերակներու եւ երակներու միջեւ կապի կտրման՝ պնդելով, որ ատիկա կը նուազեցնէ թէ՛ ցաւը եւ թէ՛ փտախտի (gangrene) տարածումը: «Սուսրութա Սամհիթա»-ն (Ք.Ա. 4-րդէն 5-րդ դար) նման է Հիփոքրաթի խօսքերուն, բայց կը շեշտէ վէրքի մաքրութիւնը: 12-րդ դարուն, հրեայ բժիշկ եւ փիլիսոփայ Մայմոնիտը նոյնպէս շարադրեց թութքի մասին աշխատութիւն մը՝ «Fī al-Bawāsīr» խորագրով, որ իր բժշկական գրութիւններու շարքին մէկ մասն է: 13-րդ դարուն, եւրոպացի վիրաբոյժներ, ինչպէս՝ Լանֆրանք Միլանցին, Կի տը Շոլիաքը, Անրի տը Մոնտեւիլը եւ Ճոն Արտենցին, մեծ յառաջընթաց արձանագրեցին վիրահատական հնարքներու զարգացման մէջ:
Միջնադարուն, թութքը յայտնի էր նաեւ որպէս «Սուրբ Ֆիաքրի անէծք», անունը առած 6-րդ դարու սուրբէ մը, որ հողը մշակելէ ետք տառապած էր այս հիւանդութենէն: Անգլերէնի մէջ «hemorrhoid» բառի առաջին գործածութիւնը տեղի ունեցած է 1398-ին՝ յառաջանալով հին ֆրանսերէն «emorroides» բառէն, որն ալ եկած է լատիներէն «hæmorrhoida» ձեւէն: Վերջինս իր հերթին ծագած է յունարէն «αἱμοրրոΐς» (haimorrhois) բառէն, որ կը նշանակէ «արիւնահոսութեան հակում ունեցող»՝ կազմուած «αἷμα» (haima - արիւն) եւ «ῥόος» (rhoos - հոսանք, ընթացք) արմատներէն, որոնք ալ սերած են «ῥέω» (rheo - հոսիլ) բայէն[3]:
Ազդակներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թութքի յառաջացման կը նպաստեն զանազան ազդակներ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝
- Անկանոն կղկղանցումի (defication) սովորութիւն.
- Երկարատեւ փորի պնդութիւն.
- Մնայուն փորհարութիւն.
- Անկանոն եւ յոռի սննդառութիւն (malnutrition).
- Կղկղանցումի ընթացքին երկարատեւ եւ ուժգին ճնշում.
- Յղութիւն, որուն պատճառով տեղի կ'ունենայ փորի պնդութիւն.
- Աղիքներու ծուլութիւն եւ պրկումներու տկարացում, որոնց պատճառներն են՝
- Տարիքի յառաջացում.
- Նստակեաց կեանք եւ անշարժութիւն.
- Ներաղիքային հիւանդութիւններ.
- Գիրութիւն-ճարպակալում.
- Երկար ժամեր ոտքի կանգնած աշխատանք.
- Լեարդի աշխատանքի մնայուն տկարացում եւ լեարդի փճացում (liver cirrhosis).
Ձեւեր
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թութքը կը յայտնուի երկու ձեւերով՝ ներքին եւ արտաքին.
Ներքին թութք[4]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ներքին թութքը սովորաբար կը յայտնուի անցաւ, վառ կարմիր ուղղաղիքային արիւնահոսութեամբ՝ աղիքներու դատարկման (bowel movement) ընթացքին կամ անկէ ետք: Արիւնը սովորաբար կը պատէ կղկղանքը, կ'ըլլայ զուգարանի թուղթին վրայ կամ կը կաթի զուգարանակոնքին մէջ: Բուն կղկղանքը սովորաբար կ'ունենայ բնական գոյն: Կղկղանքին խառնուած արիւնը սովորաբար աղիքային համակարգի այլ տեսակի արիւնահոսութեան հետեւանք է:
Այլ ախտանիշներ կրնան ներառել լորձային արտադրութիւնը, յետանցքի շուրջ գոյացութիւնը (եթէ անոնք արտանկումի՝ prolapse-ի պատճառով դուրս ելած են յետանցքէն), քերուըտը եւ կղկղանքի անպահութիւնը (fecal incontinence): Ներքին թութքը սովորաբար ցաւոտ կ'ըլլայ միայն այն պարագային, երբ ենթարկուի մակարդման (thrombosed) կամ մեռուկացման (necrotic):
Արտաքին թութք[5]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Եթէ մակարդուկ (thrombosis) չէ յառաջացած, արտաքին թութքը կրնայ քիչ խնդիրներ պատճառել: Սակայն, մակարդուկի գոյացման պարագային, թութքը կրնայ չափազանց ցաւոտ դառնալ: Այդուհանդերձ, այս ցաւը սովորաբար կը մեղմանայ երկու-երեք օրուայ ընթացքին: Իսկ ուռուցքի անհետացումը կրնայ քանի մը շաբաթ տեւել: Ապաքինումէն ետք հնարաւոր է, որ մաշկային աւելցուկ (skin tag) մնայ: Եթէ թութքի հանգոյցները մեծ են եւ հիգիենայի հետ կապուած դժուարութիւններ կը յառաջացնեն, անոնք կրնան գրգռել շրջակայ մաշկը՝ պատճառ դառնալով յետանցքի շուրջ քերուըտի (itchiness)[6]:
Ախտանշաններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թութքի հիմնական ախտանշաններն են՝ արիւնահոսում եւ սրբանի ու յետոյքի քերուըտուք:
Ախտաճանաչում
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թութքի ախտաճանաչումը պարզ եւ դիւրին է: Ինչպէս յիշուեցաւ նախապէս՝ արտաքին թութքը տեսանելի է պարզ աչքով: Ներքին թութքը տեսանելի կ'ըլլայ նախաղիի դիտակումով (colonoscopy):
Դարմանում
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Թութքի դարմանումը հիմնականօրէն կը կատարուի վիրաբուժական գործողութեամբ: Սակայն կան այլ միջոցառումներ, որոնք կը մեղմացնեն թութքի ծաւալումը եւ անոր յառաջացուցած այլ ախտանշանները:
Այս միջոցառումներէն յիշատակութեան արժանի են՝
- Հետեւիլ կանոնաւոր կղկղանցումի սովորութեան.
- Գործածել փորի պնդութեան դէմ դեղեր.
- Գործածել կղկղանքը կակուղցնող դեղեր.
- Կղկղանցումէ ետք 10 վայրկեան տաք ջուրի մէջ նստիլ եւ լուացուիլ.
- Գործածել զգայազրկիչ (anas-thetic) եւ ցաւաբեկ օծաններ (ointment) եւ ներդրիչներ (suppository).
- Հետեւիլ առողջապահական սննդականոնի.
- Չգիրնալ եւ ընդհակառակը՝ նիհարնալ.
- Հետեւիլ օրինաւոր եւ ամէնօրեայ մարմնամարզանքի.
- Չաշխատիլ երկար ժամեր ոտքի կանգնած.
- Ներաղիքային հիւանդութիւներու գոյութեան պարագային կանխարգիլել եւ կամ դարմանել զանոնք:
Թութքի վիրաբուժական գործողութիւնը պէտք է կատարուի մասնագէտ վիրաբուժի մը ձեռամբ:
Թութքը կրնայ վերայայտնուիլ վիրաբուժական գործողութենէն որոշ ժամանակաշրջան մը ետք: Հետեւաբար կանխազգուշական միջոցառումները խիստ կարեւոր են:
Տե'ս Նաեւ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ name=World09>Schubert MC, Sridhar S, Schade RR, Wexner SD (July 2009)։ «What every gastroenterologist needs to know about common anorectal disorders»։ World J Gastroenterol 15 (26): 3201–9։ ISSN 1007-9327։ PMC 2710774։ PMID 19598294։ doi:10.3748/wjg.15.3201
- ↑ (անգլերեն) Hemorrhoid, 2026-03-19, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemorrhoid&oldid=1344276169, վերցված է 2026-04-21
- ↑ 2011-06-05 at the Wayback Machine, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library
- ↑ (անգլերեն) Hemorrhoid, 2026-03-19, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemorrhoid&oldid=1344276169, վերցված է 2026-04-21
- ↑ (անգլերեն) Hemorrhoid, 2026-03-19, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hemorrhoid&oldid=1344276169, վերցված է 2026-04-21
- ↑ Lawrence Peter F., Bell Richard M., Dayton Merril T., խմբգրնր․ (2006)։ Essentials of general surgery (4th ed հրտրկթն․)։ Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins։ ISBN 978-0-7817-5003-5
Աղբիւրներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, 9 Սեպտեմբեր, 2011: