Եղունգ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Ձեռքի եղունգներ

Եղունգը կը ծածկէ ոտքի եւ ձեռքի մատներուն ծայրամասի ոսկրիկները (phalanx): Անոր կազմաւորումը շարունակական է մինչեւ անհատին մահը: Եղունգը իր կազմաւորման եւ աճման հետեւանքով որոշ չափով կ'երկարի եւ կը ստանայ ձեւ ու տեսք[1]:

Ձեռքի մատներու եղունգները աւելի արագ կ'աճին քան ոտքի մատներու եղունգները: Եղունգի աճը պայմանաւորուած է անհատի տարիքէն, սեռէն, տարուան եղանակէն, սնունդէն, մարզանքէն եւ ժառանգականութենէն: Եղունգներու աճը կ'աշխուժանայ ամրան եղանակին եւ առաւելաբար անչափահասներու մօտ: Ան կ'աճի մօտաւորապէս 3 մմ. ամէն ամիս: Մատի եղունգի ամբողջական աճը կը տեւէ 3-6 ամիս, իսկ ոտքի մատներունը՝ 12-18 ամիս:

Բաժիններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղունգը կազմուած է հետեւեալ բաժիններէն.

Եղունգի արմատ՝ եղնգաբուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղնգաբունը (nail root, matrix)[2] կամ եղունգի արմատը եղջերային կազմուածքով (keratogenic)[3] թաղանթ մըն է, որ կը գտնուի մատի մորթին վերջաւորութեան տակը: Անկէ կը ծնին եղջերանիւթէ (keratin) կազմուած եղնգամարմինի բջիջները: Այս բջիջները կը քալեն դէպի առջեւ՝ կազմելու համար եղնգամարմինը: Եղնգաբունին մեծ մասը անտեսանելի է: Անոր յառաջամասի պզտիկ մէկ բաժինը միայն տեսանելի է, որ կը յայտնուի ճերմակ կէս լուսնի ձեւով եւ կը կոչուի լուսնակ: Բոլոր մատներուն եղունգները կը յայտնուին լուսնակով, բացի ճկոյտ մատի եղունգէն: Բթամատի եղունգին լուսնակը ամէնէն խոշորն է: Եղնգաբունը կ'ապրի այնքա'ն ատեն որ անիկա սնունդ կը ստանայ եւ կը մնայ առողջ վիճակի մէջ:

Եղնգամարմին՝ բուն եղունգ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղնգամարմինը (nail body, plate)[4] կազմուած է եղջերանիւթէ եւ եղունգի տեսանելի բաժինն է: Անիկա կը հանգչի եղնգամահիճին վրայ, ուր կը գտնուի մատի մորթին ծայրամասը: Ուրեմն մահիճը կազմուած է մորթի երկու խաւերէն՝ ենթամորթ (dermis) եւ վերնամորթ (epidermis): Ենթամորթը բակած է մատի վերջին ոսկրիկին եւ հարուստ է ջղաթելերով (nerve endings)[5], աւշաթելանօթներով (lymph vessels) ու արեան թելանօթներով (capillaries), որոնք եղնգամարմինին կու տան վարդագոյն տեսք:

Եղնգամարմինը կարծր եւ ողորկ է: Անիկա կրնայ ըլլալ տափակ, կոր-կամարաձեւ (convex) կամ փոսաւոր (concave) զանազան հիւանդութիւններու պատճառով: Անոր հաստութիւնը եւ լայնքը կախեալ է եղնգաբունի չափէն, այսինքն՝ մեծութենէն եւ հաստութենէն:

Ենդաբաժիններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Եղնգամահիճ (nail bed)[6]
  • Եղունգի լուսնակ (nail lunula)[7]

Դերակատարութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղունգը ունի կարգ մը դերակատարութիւններ.

  • Կը պաշտպանէ մատներու ծայրամասի ոսկրիկները.
  • Կը գործածուի որպէս գործիք՝ բռնելու համար մանր առարկաներ[8].
  • Կը ծառայէ մարմինի մակերեսը-մորթը քերելու.
Ոտքերու եղունգներ
  • Կու տայ վայելչութիւն ոտքի եւ ձեռքի մատներուն[9].

Առողջութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղունգի առողջութիւնը որոշ չափով կը ցոլացնէ անհատին առողջութիւնը: Բոլորս մեծ ուշադրութիւն պէտք է ցուցաբերենք մեր եղունգներու առողջութեան:

Եղունգները առողջ կը մնան՝

  • Առողջ սննդականոնի հետեւելով. բնասպիտները (protein), երկաթը եւ կիրը խիստ կարեւոր են.
  • Պէտք եղած հիմնական կենսանիւթերը գործածելով, մանաւանդ՝ A, D եւ B-12 կենսանիւթերը.
  • Հանգիստ կօշիկ եւ մաքուր գուլպայ հագնելով.
  • Շաքարախտէ եւ սրտանօթային հիւանդութիւններէ զերծ մնալով.
  • Եղունգը հարուածներէ եւ վնասներէ պաշտպանելով.
  • Ոտքի եւ ձեռքի մատներու առողջութեան հետեւելով.

Հիւանդութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ախտանշաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղունգը յաճախ կը կորսնցնէ իր առողջ վիճակը եւ կը յայտնուի զանազան հիւանդութիւններով ու անբնական երեւոյթներով, որոնք կը յայտնուին եղնգային զանազան ախտանշաններով.

  • Գոյնի ախտանշաններ՝ ճերմակ բիծեր, տժգնութիւն, կապտութիւն, կարմրութիւն, դեղնութիւն[10].
  • Հիւսուածքի եւ տեսքի ախտանշաններ՝ հաստութիւն, բարակութիւն, կոշտութիւն, կարծրութիւն, կակուղութիւն, դիւրաբեկութիւն, ակօսութիւն, ճեղք.
  • Ձեւի ախտանշաններ՝ գնդակաձեւ (clubbing), կոր, փոսիկանման, դգալանման (spoon shaped).
  • Բորբոքում
  • Թարախակոյտ (abscess)[11]
  • Արիւնակոյտ (hematoma)
Կապիկի ձեռքի եղունգներ

Տեսակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղունգի հիւանդութիւններն ու անբնական երեւոյթներն են՝

Այլանդակ եւ տձեւ երեւոյթներ (deformities)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս այլանդակ երեւոյթները կը յառաջանան հետեւեալ պատճառներով.

  • Ծինային (genetic) անբնական կազմաւորում[12].

Այս պարագային այլանդակ երեւոյթը կը յայտնուի ի ծնէ եւ կ'ըլլայ ընդոծին (congenital).

  • Հարուած-վնաս (trauma).

Մատներու եղունգները կրնան վնասուիլ ուղղակի կամ անուղղակի հարուածով: Ծանր առարկայի մը իյնալը ոտքին վրայ, եղունգին ուղղակի վնաս կը հասցնէ: Նեղ կօշիկ հագնելով՝ անուղղակի հարուած կը հասցնենք եղունգին: Եղունգի հարուած-վնասը կը յառաջացնէ եղունգի զանազան անբնական երեւոյթներ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝ ճերմակ կէտաւորում, կապտութիւն, եղունգի ճեղք եւ կոտրտուք, աւելորդ նոր եղունգի աճ, շրջա-եղնգային եւ ենթա-եղնգային արիւնահոսութիւն եւ բորբոքում: Ենթա-եղնգային արիւնահոսութեամբ, անհատը կ'ունենայ ուժգին ցաւ, որ կ'անհետանայ ծակելով եղունգը եւ կուտակուած արիւնը արտահանելով: Կուտակուած արիւնը չարտահանելու պարագային, եղունգը կը մահանայ ու կ'իյնայ[13]:

  • Սնկային (fungal) հիւանդութիւններ.
  • Մորթային հիւանդութիւններ.
  • Մարմնական հիւանդութիւններ, օրինակի համար՝ շաքարախտ եւ սրտանօթային (cardiovascular) հիւանդութիւններ, որոնց պատճառով մատներու եւ եղունգներու արեան շրջագայութիւնը կը նուազի եւ տեղի կ'ունենան զանազան անբնական երեւոյթներ.
  • Կարգ մը դեղերու գործածութիւնը, ինչպէս օրինակ Tetyracycline-ի գործածութեամբ, եղունգի մարմինը կրնայ բաժնուիլ իր մահիճէն.
  • Տարեցութիւն, որուն հետեւանքով, եղունգին վրայ կը յայտնուին հորիզոնական խորունկ ակօսներ[14].
  • Յոռի սննդառութիւն, մասնաւորապէս՝ բնասպիտի, կիրի եւ երկաթի նուազ սպառում: Բնասպիտի անբաւարարութեամբ, եղունգը կ'ունենայ ճերմակ բիծեր, իսկ երկաթի պարագային՝ եղունգը կ'ունենայ մակերեսային դգալանման փոսիկ:
  • A, D եւ B-12 կենսանիւթերու անբաւարարութիւն[15].

A եւ D կենսանիւթերու անբաւարարութեամբ տեղի կ'ունենայ եղունգի չորութիւն եւ ճեղքռտուք. իսկ B-12 սննդանիւթի պարագային՝ եղունգը կը դառնայ թուխ եւ չոր[16]:


Բորբոքումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եղունգի բորբոքումներուն մեծամասնութիւնը սնկային են (fungal), սակայն կրնան տեսնուիլ նաեւ ցպկային (bacterial) եւ ժահրային (viral) բորբոքումներ: Եղունգի սնկաքարութիւնը (onychomycosis) սնկային բորբոքում մըն է, որ կը յառաջանայ մարմնական սնկային բորբոքումներու եւ տարեցութեան պատճառով: Ժողովուրդին 10 առ հարիւրը կ'ունենայ այս բորբոքումը: Ան առաւելաբար կը պատահի տղամարդոց մօտ, ոտքի մատներու եղունգներուն վրայ: Եղունգի սնկաքարութեան կարեւոր ախտանիշ է եղունգի ճերմկութիւնը կամ դեղնութիւնը: Այս բորբոքումը կանխարգիլելի է, պարզապէս՝ ուշադրութիւն դարձնելով հետեւեալ ցուցմունքներուն[17].

  • Եղունգները կարճ բայց չափաւոր կտրել[18].
  • Ոտքի մատները լաւ չորցնել լոգանքէ ետք եւ հակասնկային փոշի գործածել մատներուն միջեւ.
  • Հին եւ նեղ կօշիկ չհագնիլ, որովհետեւ նեղ կօշիկներուն մէջ սունկերու բեղմնիկները (spores) բոյն դրած կրնան ըլլալ.

Եղունգի շրջաբորբ (paronychia)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ասիկա եղունգի շուրջը պատահած սուր եւ ցպկային բորբոքում է: Եղունգի շրջաբորբը կը պատահի ընդհանրապէս՝

  • Այն անձերուն մօտ, որոնք կը կրծեն իրենց ձեռքերու մատները եւ եղունգները.


  • Ոտքի մատներու եղունգի մխրճում (ingrowing toe-nail) ունեցողներու մօտ.
  • Շաքարախտէ տառապողներու մօտ.
  • Ծայրամասային զարկերակային խցում (peripheral vascular obstruction) ունեցողներու մօտ.
  • Նեղ կօշիկներով երկարատեւ մարզանք ընողներու մօտ.

Շրջաբորբը շուտով կրնայ վերածուիլ թարախակոյտի. եղունգի շրջաբորբի դարմանումը տեղի կ'ունենայ հակացպկային դեղերով, թարախակոյտը բանալով եւ թարախը արտահանելով[19]:

Մխրճուած եղունգ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մխրճուած եղունգի ախտապատճառներն են՝

  • Նեղ եւ անհանգիստ կօշիկի գործածութիւն.
  • Ընդոծին անբնական եղունգի գոյութիւն.
  • Տարեցութիւն, անշարժութիւն եւ նստակեաց կեանք.
  • Յղութեան շրջանին ոտքի մատներու ուռեցք.
  • Մարմնական ընդհանուր ջրուռեցք (edema).
  • Եղունգի մնայուն-երկարատեւ բորբոքում.

Այս հիւանդութեան պարագային, եղունգը կը մխրճուի շրջապատի մորթին եւ մկաններուն մէջ, ու կը յառաջանայ բորբոքում եւ նոյնիսկ՝ թարախակոյտ: Անհատը կ'ունենայ հետեւեալ ախտանշանները՝ զօրաւոր ցաւ, կարմրութիւն, ուռեցք եւ ջերմութիւն: Մխրճուած եղունգը կը դարմանուի հակացպկային դեղերով եւ վիրաբուժական գործողութեամբ:

Եղունգներու անբնական գունաւորում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս մէկը կը յառաջանայ՝

  • Կարգ մը դեղերու գործածութեամբ եւ դարմանական միջոցներով, օրինակ՝ հակամալարիայի դեղերով, Tetracycline-ով եւ քաղցկեղի քիմիական դարմանումով (chemotherapy).
  • Մարմնական զանազան հիւանդութիւններու հետեւանքով.
  1. Արեան կարմիր գնդիկներու բազմացում (polycythemia), որուն հետեւանքով եղունգը կ'ունենայ կապտախտի (cyanosis) երեւոյթ:
  1. Սրտանօթային հիւանդութիւններ, երբ տեղի կ'ունենայ արեան ծայրամասային շրջանառութիւն եւ արեան նուազում: Այս բոլորին հետեւանքով, եղունգները կը ստանան մանիշակագոյն կամ կապոյտ գոյն:
  • Սնկաքարութիւն, որ կը յառաջացնէ ճերմակ կամ դեղին գոյն.
  • Եղունգին ուղղակի կամ անուղղակի վնաս-հարուածը, որ կը յառաջացնէ կապտութիւն եւ ճերմակ կէտաւորում.
  • Սնունդին մէջ բնասպիտի անբաւարարութիւն, որ կը յառաջացնէ ճերմակ բիծեր.
  • B-12 կենսանիւթի անբաւարարութիւն, որ կը յառաջացնէ թուխ գոյն:

Տե'ս Նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Onumah Neh, Scher Richard K (May 2009)։ «Nail Surgery»։ eMedicine։ Վերցված է March 2010 
  2. «Nail matrix»։ Biology Online։ 2005։ Վերցված է February 2010 
  3. Feneis Heinz (2000)։ Pocket Atlas of Human Anatomy (4th ed.)։ Thieme։ էջեր 392–95։ ISBN 3-13-511204-7 
  4. «Glossary of Nail Technology Terminology»։ 2008։ Վերցված է February 2010 
  5. «Nail Anatomy»։ Nail Doctors։ 2005։ Վերցված է February 2010 
  6. «Glossary of Nail Conditions»։ The Achilles Foot Health Centre 
  7. Crouch James Ensign (1985)։ Functional human anatomy։ Lea & Febiger։ էջ 80 
  8. «Understanding Your Natural Nails»։ 2000։ Վերցված է February 2010 
  9. Lellipop (August 2006)։ «Anatomy of the nail»։ Salon Geek։ Վերցված է February 2010 
  10. Jordan Christopher, Mirzabeigi Edwin (2000-04-01)։ Atlas of orthopaedic surgical exposures։ Thieme։ էջ 101։ ISBN 0-86577-776-4 
  11. Wang Quincy C, Johnson Brett A (May 2001)։ «Fingertip Injuries»։ American Family Physician։ Վերցված է March 2010 
  12. Ravosa Matthew J., Dagosto Marian (2007)։ Primate origins: adaptations and evolution։ Springer։ էջեր 389–90։ ISBN 0-387-30335-9 
  13. BMJ 2007;335(7633):1288 (22 December), Կաղապար:Doi
  14. K. A. WALTERS and G. L. FLYNN, Permeability characteristics of the human nail plate, International Journal of Cosmetic Science 5, 231–246 (1983)
  15. American Academy of Dermatology – Nail Health
  16. Schriger DL, Baraff LJ (Jun 1991)։ «Capillary refill—is it a useful predictor of hypovolemic states?»։ Ann Emerg Med 20 (6): 601–5։ PMID 2039096։ doi:10.1016/S0196-0644(05)82375-3 
  17. Denning DW, Evans, EG, Kibbler, CC, Richardson, MD, Roberts, MM, Rogers, TR, Warnock, DW, Warren, RE (November 11, 1995)։ «Fungal nail disease: a guide to good practice (report of a Working Group of the British Society for Medical Mycology).»։ British Medical Journal 311 (7015): 1277–1281։ PMC 2551187։ PMID 7496239։ doi:10.1136/bmj.311.7015.1277 
  18. Pratt Michelle (December 1, 2009)։ «What Is Skin Cancer?»։ Nails Magazine 
  19. Zempleni J, R.B. Rucker, D.B. McCormick, J.W. Suttie (2007)։ Handbook of vitamins (4th ed.) 

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Asbarez» օրաթերթ, Յօդուածներ, դտկ. Կարպիս Հարպոյեան, 13 Յունուար, 2012: