Ուրբաթագիրք

Jump to navigation Jump to search
Ուրբաթագիրք

Ուրբաթագիրք՝ Հայերէն առաջին տպագիր գիրքը.[1]: Տպագրուած է Վենետիկի մէջ 1512 թուականին Յակոբ Մեղապարտի.[2] կողմէն։ Ունի 124 թղթայ էջ, 24 վերնախորհագրային զարդանախշ.[3], տպագրուած է սեւ եւ կարմիր գոյներով։

Ուրբաթագիրքի մէկ օրինակ պահպանուած է Ազգային գրադարանին մէջ, որ ալ գրադարանի Ֆոնդի ամենահին գիրքը կը հանդիսանայ։

Գիրքի առաջին մասին մաղթանքային ձեւակըրպումներ են ընդդեմ չարի, դեւերի,«գազանի» ու կախարդուլիւններու, անկէ ապահովութիւն ստանալու համար։ Ապա կա՝ «Աղաւթ սրբոյ սրբոյն Կպրիանոսի. Զոր ըսուած է վասն դիւանց եւ կախարդած եւ աղանդաւց», որուն շարունակութիւնն է «Պատմութիւն Յուստիանէ կուսին»: Առաջադրեն կախասոնք նոյնպէս միջոցներ կրդանքներու եւ չար ուժերու դե։ Ապա կան մաղթանքներ, աղօթքներ, դրուած են նաեւ բժշկութեան Ավետարանները։

«Ուրբաթագիրքը» միջնադարեան բժշկարանի մը այլ տեսակ է, զգալի մասով ան նաեւ հմայուած է, որ գիրքի տիրոջը պետք է զերծ պահեր չար ոգիներէն, կախարդանքներէն, չար աչքերէն. Ընդ որուն, մաղթանքներուն տողերուն մէջ (Դ եւ Ե մամուլներուն) քանի մը ազատ տեշեր թողուած են ավելցնելու համար գիրքի տիրոջ անունը, որպէսզի անոր չվնասեն դեւերը։

«Ուրբաթագիրքին» մէջ կան պատկերներ. Առաջինին հոգեւորականը հայկական վեղարը գլխին, ձեռքին գիրք կանգնած է հիվանդի մահճակալի մօտ։ Վեղարավոր հոգեւորականին ուղեկիցին են երկու աբեղաներ, անմորուս, գլուխներուն կենդրոնական մասը սափրած, որ նշան է, թէ կաթոլիկներ են։ Լուսաւորչական հոգեւորականի պատկերը հաւելում ունի. Անոր հայաստանեան եկեղեցիներու հոգեւորականի կերպարանք տուող սեւ վեղարը յետոյ աւելցուած է պատկերին արդեն եղած փորագիր տախտակի վրան, որ կը նշանակէ, թէ նախապես պատկերին հոգեւորականը կաթոլիկ աբեղայի արտաքին ունեցած է։

Մոյս նկարին (Զ մամուլ) Հռոմի պապը նստած է գահին։ Երկրորդ նկարին (Է մամուլի ամենավերջը) պատկերուած է հոգեւբրական՝ օձը ձեռքին. Ան նախորդած է «Գիր աւձահարի» բաժինին։

«Ուրբաթագիեն մամուլներքին» մէջ կայ հաւելեալ մամուլ՝ «Վասն Գանի» վերնագրով, համարակալուած ԳԳ։ Գիրքի տարբեր օրինակներուն հոն տեղադրուած է տարբեր մամուլներու մէջ։ Գիրքը ունի 8 մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթին մէջ։ Ութածալ։ Էջակալութիւն չունի, համարակալուած մամուլները հետեւեալ կերպով՝ ա, բ, գ, դ, ե, զ, է եւ իւրաքանչիւր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ Ընդհամէնը՝ 62 թերթ (124 էջ): Շարուածքի չափը՝ 11x6,5 սմ։

Էջերը ունին խորագիրներ, որոնք պարփակուած են զարդաշրջանակներով։ Օգտագործուած են 8 միեւնիոյն ոճ, բայց անոնցմէ տարբեր շրջանակներ, որոնք կրկնուած են յաջորդաբադ։ 4 փորագիր պատկեր՝ Ա մամուլի 2-րդ, Գ մամուլի 16-րդ, Զ մամուլի 7-րդ եւ Է մամուլի 1-ին էջերուն։ զարդ՝ «Վասն Գանի» կոչուող հատուածի՝ հետագային աւելցուած ԳԳ մամուլի 1-ին եւ 12-րդ էջերուն։ Զարդագիրեր՝ Ա մամուլի 3-րդ, Դ մամուլի 1-ին, 6-րդ 12-րդ, Ե մամուլի 7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 14-րդ, Է մամուլի 2-րդ, 9-րդ էջերուն։

Բնագիրի վերջերուն խաչացեւ տպարանանիշ լատինական D.I.Z.A. տառերով։ Առանց հիշագիրերոու։ Տպագրոգթիւնը կատարուած է մօտ 14 կետաչափի ձեռագրանման բոլոբագիրերով, օգտագործուած են նաեւ գլխագիրեր։

Տիպը երկգոյն է, սեւ ու կարմիր]].[2]: Կարմիրով տպուած են բնագիրի սկիզբը եւ որոշ հատուածներ։ Գոյութիւն ունեցած են ձեռագիր «Ուրբաթագիրք» ժողովածուներ. Պահպանուած են հնագոյն օրինակը գրուած է 1476-ին։ Առաջին անգամ բ.գ.թ.Լուսինէ ավետիսեանի թարգմանութեամբ (դասական ուղղագրութեամբ արեւելահայերէն) եւ հարակի աշխատասիրութեամբ Ուրբաթագիրքը 2012 թուականին պետութեան հովանաւորութեամբ լոյս է տեսած է Գրատպութեան 500-ամեակի առիթով։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. National Library of Armenia, Hagop Meghapart Project: http://nla.am/arm/meghapart/Arm/1512.htm (in Armenian)
  2. 2,0 2,1 «The Book of Fridays»։ World Digital Library։ 1512։ արտագրուած է՝ 2013-06-01 
  3. Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk։ The Heritage of Armenian Literature: From the eighteenth century to modern times Volume 3։ Wayne State University Press, 2005։ արտագրուած է՝ 12 April 2010