Մինաս Չերազ

Jump to navigation Jump to search


Մինաս Չերազ
Minas Cheraz.jpg
Ծնած է 25 Յուլիս 1852(1852-07-25)
Ծննդավայր Կոստանդնուպոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն[1]
Վախճանած է 1929[2][1][3]
Վախճանի վայրը Մարսէյլ[1]
Մասնագիտութիւն հեղինակ և գրագէտ

Մինաս Չերազ (25 Յուլիս 1852, Կ.Պոլիս - 1928, Մարսէյ, Ֆրանսա), հայ գրող, խմբագիր, թարգմանիչ եւ հասարակական գործիչ

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինաս Չերազ (1852-1929) անունը մեր պատմութեան մէջ կը շեշտուի աւելի՝ քան գրականութեան։ Մինչդեռ, գրականութեան սահմանուած դէմք մըն էր առաւելապէս, որ, մասնաւորաբար 1878-էն ետք, քշուեցաւ ազգային եւ քաղաքական ասպարէզ՝ իբրեւ անդամ Պերլինի Վեհաժողովի հայկական պատուիրակութեան, եւ հանրային գործիչ՝ մինչեւ իր մահը։ Բաւական է կարդալ Չերազի վիպակները, անոնց մէջ հաստատելու համար ներկայութիւնը խառնուածքի մէջ։ Մեծ մը չ'ըլլար հաւանօրէն. սակայն տանելի բազմաթիւ անուններու կարգին, վստահօրէն ըլլար զուսպ ու հաճելի ներկայութիւն մը։ Քաղաքական, հրապարագրական, եւ ազգային իր գործունէութիւնը անկախ այս կամ այն արդիւնքէն, հեւ ի հեւ կեանքի գերին դարձուց զինք, եւ հնարաւորութիւն չ'ընծայեց հանդարտ ու բեղմնաւոր աշխատանքի։
Ծնած է Խասգիւղ, աշակերտն էր Ներսէսեան եւ Նուպար Շանազարեան վարժարաններուն, ուր ինչպէս ըսինք, դասակից եղած է Եղիայի եւ որուն մտերիմ բարեկամը մնաց մինչեւ վերջ։ Տակաւին տասներեք տարու՝ նուիրուած է ուսուցչութեան. 1870-ին ստանձնած է խմբագրութիւնը «Երկրագունդ» շաբաթաթերթին՝ զոր կը հրատարակէին Շահնազարեան վարժարանի շրջանաւարտները։ Աշգային երեսփոխան էր եւ մաս կը կազմէր Պոլսոյ ուսումնական խորհուրդին։

1878-ին անդամ կը նշանակուի Պերլինի վեհաժողովի հայկական պատուիրակութեան։ Նոյն տարին, Պերլինէ վերադարձին, կը հրատարակէ գրքոյկ մը՝ «Ի՞նչ շահեցանք Պերլինի վեհաժողովէն» իսկ 1879-ին «Հայաստան եւ Իտալիա», որոնք հայկական պատուիրակութեան քաղաքական առաքելութեան մասին կը խոսին։ 1886-1889, կը վարէ ազգ. կեդրոնական վարժարանի տնօրէնութիւնը, շրջան՝ որուն մասին կարօտանքով ու հիացումով կը խօսի Տեմիրճիպաշեան Չերազի ուղղեալ իր նամակներուն մէջ։ 1889-ին կը վերադառնայ Պոլսէն։ Կը շրջի Կովկասին մէջ ապա կ՝ անցնի Լոնտոն՝ ուր կը ձեռնարկէ Ֆրանսալեզու «L'Armenie» քաղաքական թերթի հրատարակութիւնը։ 1908-ի սահմանադրութեան հռչակումէն ետք կը վերադառնայ Պոլիս, ուր կը մնայ երկու տարի, եւ մաս կը կազմէ ազգային երեսփոխանական ժողովին։ 1910-ին դարձեալ կը մեկնի Ֆրանսա, իսկ 1918-ին Մարսիլիա։ Հոն կը մնայ մինչեւ իր մահը։

Չերազի գրական էջերը կը զուգադիպին մինչեւ 1878 տարիներուն ու 1918-1928 տասնամեակին։ Այս երկու շրջաններուն միջեւ, կլանուած է ազգային գործերով։ 1874-ին հրատարակած է իր «Գրական Փորձերը», ուր ամբոբուած են մասնաւորաբար «երկրագունդի» կարգ մը այլ թերթերու մէջ ցանուցիր իր էջերը։ «Ազգային Դաստիարակութիւն» ընդհանուր խորագրին տակ համադրուած խորհրդածական իր էջերը (1876՝) կ՝ ընդգրկեն մեր կրթական եւ դաստիարակչական կեանքը։ Նոյն նկարագիրը կը կրեն «Կրթական Դասախոսութիւնները» (1882), որոնց ընդմէջէն կը տեսնենք իր ժողովուրդի իմացական եւ ընկերային դաստիարակութեամբ մտահոգ հանրային մարդուն անհատականութիւնը։ Նուազ ուշադրութեան արժանի գործեր են «Առաջին ուղեւորութիւնս Եւրոպայի մէջ» եւ «Նոր Ճառեր»: Պարագայական նիւթեր ասոնք՝, որոնցմէ դուրս կը յայտնուին գրական իր շնորհները։ Դժբախտաբար միշդ կլանուած մնաց հրապարագրական եւ հանրային ճակատներու վրայ, ու չկրցաւ արժեցնել զանոնք։ Ֆրանսերէնով հրատարակած է «Nouvelles Orientales» «Poetes Armeniens» «L'orient inedit» հատորները որոնց անունները կը խոսին արդէն իրենց բովանդականութենէն ալ։ Կեանքի վերջին տասնամեակին, «Կոչնակի» մէջ հրատարակուեցան իր կարգ մը նորավեպերը, որոնց ընդմէջէն եւս պատմելու շեշտ ընդունակութիւն մը կը հաստատենք առանց ճիգի։

Ըսինք, թէ լեզուական եւ քերականական օրէնքներու հանդէպ անփութութիւն մը ի յայտ բերաւ իր Գրական Փորձերուն մաս կազմող այն եօթը էջերով, որոնք կը շօշափեն ընտրողական աշխարհաբարի քերականութիւնը,-Քերականութին արդի Աշխարհաբարի»-,խորագրին տակ։ Միաձեւ հոլովումի առաջարկը որ կուգար իրմէ եւ որուն ջատագով հանդիսացաւ Եղիա անգործական եւ անհեթեթ նորութիւն մը յիշատակը միայն թողուց մեր լեզուական պատմութեան մէջ։ Երկար պայքարեցաւ լսելի դարձնելու համար իր տեսակետն ու եզրակացութիւնները,- ու Գրիչ եւ Սուր խորագրուած վիճաբանական յոդուածներով փորձեց պարտադրել այդ նորութիւնը։ Բայց, չյաջողեցաւ։

«Nouvelles Orientales» խորագրուած էր ֆրանսերէն պատմուածքներու հայերէն թարգմանութեան մէջ, կը հաստատենք Չերազի ամենատոկուն ու մնայուն գրական արժէքները։ Շրջանէ մը դեմքեր, տիպարներ, սովորութիւններ ու բարքեր տալու իր այդ ճիգին մէջ, արեւելքի մտայնութիւնն ու ընդհանուր մթնոլորտը, կրցած է ապրեցնել՝ քիչ մը տխրամոլիկ, եղերասիրական շեշտով (Հայուն առհաւական գիծը):

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]