Ճոն Նաշ

Ճոն Նաշ; անգլերէն՝ John Forbes Nash
Ծնած է	13 Յունիս 1928[…]
Ծննդավայր	Բլյուֆիլդ, Մերսեր շրջան, Արեւմտեան Վիրճինիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Մահացած է	23 Մայիս 2015[…] (86 տարեկանին)
Մահուան վայր	Մոնրօ, Նիւ Ճըրսի, Միտլեքս, Նիւ Ճըրզի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Քաղաքացիութիւն	Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Կրօնք	քրիստոնեական աթեիզմ?
Ուսումնավայր	Փրինսթընի Համալսարան, Քարնեկի Արհեստագիտական Հիմնարկ և Bluefield University?
Երկեր/Գլխաւոր գործ	Նաշի Հաւասարակշռութիւն, Nash blowing-up?, Nash embedding theorem?, Nash–Moser theorem?, Nash–Kuiper theorem?, Nash-Williams theorem?, Hilbert's nineteenth problem? և Nash functions?
Մասնագիտութիւն	թուաբանագէտ, տնտեսագէտ և համալսարանի դասախօս
Աշխատավայր	Փրինսթընի Համալսարան, Մասաչուսեթսի արհեստագիտական հիմնարկ և ՌԱՆԴ ընկերություն?
Անդամութիւն	ԱՄՆ-ի Գիտութիւններու ազգային կաճառ, Արուեստներու եւ գիտութիւններու ամերիկեան կաճառ, Ամերիկեան Փիլիսոփայական Ընկերութիւն, Նորվեկիոյ գիտութիւններու կաճառ, Ամերիկեան Ուսողութեան Ընկերութիւն և Տնտեսաչափական ընկերութիւն
Ամուսին	Ալիսիա Նեշ? և Ալիսիա Նեշ?
Ծնողներ	հայր՝ John Forbes Nash, Sr.?
	Ստորագրութիւն;

Ճոն Ֆորպես Նաշ Ճիւնիոր, (անգլերէն՝ John Forbes Nash Jr., 13 Յունիս 1928(1928-06-13)^[1]^[2]^[3]^[…], Բլյուֆիլդ, Մերսեր շրջան, Արեւմտեան Վիրճինիա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ^[4] - 23 Մայիս 2015(2015-05-23)^[5]^[1]^[2]^[…], Մոնրօ, Նիւ Ճըրսի, Միտլեքս, Նիւ Ճըրզի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ^[6]): Ամերիկացի թուաբանագէտ մը, որ կատարած է հիմնական ու կարեւոր աշխատանքներ եւ միջոցառումներ Game, differential geometry եւ partial differential equations տեսութիւններով^[15]^[16]: Ճոն Նաշին գործերը եւ տեսութիւնները հմտութիւն մը կը հայթայթեն մարդ արարածին ամէնօրեայ կեանքի ընտրութիւններուն եւ որոշումներուն մէջ: Անոնք մեծապէս կը գործածուին տնտեսութեան մէջ։

Փրինսթոնի համալսարանին մէջ իբրեւ թուաբանագիտութիւն ուսումնասիրող, ինչպէս նաեւ իր կատարած տարբեր թուաբանագիտական տեսութիւններուն համար, իր կեանքին վերջին շրջանին, Նաշ Նոպէլեան Մրցանակին կ'արժանանայ 1994-ին, ինչպէս նաեւ՝ Ապել Մրցանակին, 2015-ին: Ան միակ անձն է, որ այս երկու մրցանակներուն տիրացած է:

Հետազօտական Ներդրումներ^[17]

Նաշը առատօրէն չէր հրատարակած, թէեւ անոր թուղթերէն շատեր համարուած են ուղենիշներ իրենց ոլորտներուն մէջ։

Փրինսթընի մէջ յետ-բակալորիային ուսանող ըլլալով՝ ան խաղերու տեսութեան (game theory) եւ իսկական հանրայատկան երկրաչափութեան (real algebraic geometry) հիմնադրական ներդրումներ կատարեց։
ՄԻԹի (MIT) մէջ յետ-դոկտորական գործակցող ըլլալով՝ Նաշը դարձաւ դէպի տարբերակային երկրաչափութիւն։ Թէեւ Նաշի տարբերակային երկրաչափութեան աշխատանքին արդիւնքները արտայայտուած են երկրաչափական լեզուով, սակայն աշխատանքը գրեթէ ամբողջութեամբ կը վերաբերի մասնակի տարբերակային հաւասարումներու մաթեմաթիկական վերլուծութեան։
Իր երկու իզոմեթրական ներկերտման թէորէմները ապացուցելէ ետք, Նաշը դարձաւ անմիջապէս մասնակի տարբերակային հաւասարումներով զբաղուող հետազօտութիւններու, ուր ան յայտնագործեց ու ապացուցեց Տէ Ճորճի–Նաշ թէորէմը, այսպիսով լուծելով Հիլբերթի տասնիններորդ խնդրի մէկ ձեւը։

2011 թուականին, Ազգային Անվտանգութեան Գործակալութիւնը գաղտնազերծեց Նաշի կողմէ 1950-ականներուն գրուած նամակներ, որոնց մէջ ան առաջարկած էր նոր գոտաւորման-գաղտնազերծման մեքենայ։ Այդ նամակները ցոյց կու տան, որ Նաշը կանխատեսած էր արդի գաղտնագրութեան բազմաթիւ գաղափարներ, որոնք հիմնուած են հաշուողական դժուարութեան վրայ։

Հիւանդութիւնը

Նաշ կը ծանօթանայ քոլումպիացի ուսանողուհիի մը՝ Ալիսիա Լարտին, 1957-ին անոնք կ'ամուսնանան։ Յուլիս 1958-ին ամերիկեան Fortune ամսագիրը Ճոն Նաշը կ'անուանէ Ամերիակայի աստղ «նոր ուսողութեան» ոլորտին մէջ։ Շուտով ան հայր կը դառնայ: 1959-ին, Ճոն մտային հիւանդութիւններու ախտանշաններ կը սկսի ցուցաբերել (զքիցոֆրենիա): Նաշ 30 տարեկան էր, իսկ կինը՝ 26։ Ալիսիան կը ջանար էր պահել ամուսինին հիւանդութիւնը, որպէսզի փրկէ անոր ասպարէզը։ Սակայն վիճակին վատթարացման պատճառով Նաշը 1959-ին կը զրկուի աշխատանքէն եւ քանի մը տարի կը մնայ հոգեբուժական կեդրոնի մէջ, որպէսզի համապատասխան բուժում ստանայ:

1970-էն ետք, Ճոն Նաշին վիճակը կը սկսի բարեփոխուիլ եւ անոր կ'արտօնուի վերադառնալ իր ակադեմական աշխատանքին, 1980-ական թուականներու կիսուն: Նաշին պայքարը իր հիւանդութեան հետ կը դառնայ հիմնական նիւթը Սիլվիա Նասարին կենսագրութեան, ինչպէս նաեւ «A beautiful mind» ֆիլմին, որուն գլխաւոր դերասանն է Ռուսէլ Քրաուը, որ կը կատարէ Ճոն Նաշին դերը:

Ճոն եւ կինը՝ Ալիսիա Նաշ կը մահանան ինքնաշարժի արկածի մը հետեւանքով, 23 Մայիս, 2015-ին, Նիւ Ճըրսի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ:

Պարգեւներ^[18]

Տարին	Մրցանակը	Հիմնաւորումը
1978	INFORMS John von Neumann Տեսութեան Մրցանակ (Քարլթըն Լեմքիի հետ)	«Խաղերու տեսութեան մէջ իրենց ակնառու նպաստներուն համար»։
1994	Շուեդիոյ Պետական Դրամատան Մրցանակը՝ Տնտեսական Գիտութիւններու Մէջ՝ Ի Յիշատակ Ալֆրէտ Նոպէլի (Alfred Nobel) (Ճոն Հարսանիի եւ Ռայնհարտ Սելթենի հետ)	«Ոչ համագործակցային խաղերու տեսութեան մէջ հաւասարակշռութիւններու իրենց ռահվիրայ վերլուծութեան համար»։
1999	Լերոյ Փի. Սթիլի Մրցանակը՝ Հետազօտութեան Հիմնարար Նպաստի համար	Իր 1956-ի «Ռիմանեան բազմաձեւութիւններու ներդրման խնդիրը» (The imbedding problem for Riemannian manifolds) յօդուածին համար։
2002	Գործողութիւններու Հետազօտութեան եւ Կառավարման Գիտութիւններու Հիմնարկի (Institute for Operations Research and the Management Sciences) Անդամակից (Fellow)
2010	Կրկնակի Պարոյրի Մետալ (Double Helix Medal)
2015	Աբէլի Մրցանակ (Լուիս Նիրենպերկի հետ)	«Ոչ գծային մասնակի տիֆերենցիալ հաւասարումներու տեսութեան մէջ եւ անոր երկրաչափական վերլուծութեան կիրառութիւններուն մէջ ցնցող եւ հիմնարար նպաստներուն համար»։

Ծանօթագրութիւններ

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ — 1994.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>
1 2 3 4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>
1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
1 2 Nowak M. A. John Forbes Nash (1928–2015) // Nature / M. Skipper — NPG, Springer Science+Business Media, 2015. — Vol. 522, Iss. 7557. — P. 420. — ISSN 1476-4687; 0028-0836 — doi:10.1038/522420A
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q48025256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q180445'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q87451'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q176916'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q52661223'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q180419'></a>
1 2 John Nash Dead: 'A Beautiful Mind' Mathematician Killed In Car Accident // The Huffington Post — Նիւ Եորք: 2015.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18049522'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60'></a>
1 2 Famed 'A Beautiful Mind' mathematician John Nash, wife, killed in N.J. Turnpike crash — Jersey City.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26339'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16930465'></a>
↑ Internet Archive — 1996.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a>
↑ Ryan M. Mathematicians as Great Economists: John Forbes Nash, Jr. // Agenda: a journal of policy analysis and reform — 2002. — Vol. 9, Iss. 2. — P. 126. — ISSN 1322-1833; 1447-4735 — doi:10.22459/AG.09.02.2002.03
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15762323'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q127910396'></a>
↑ https://www.princeton.edu/news/2015/05/27/tragic-meaningful-life-legendary-princeton-mathematician-john-nash-dies
↑ Notable Names Database — 2002.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>
↑ http://www.ams.org/fellows_by_year.cgi?year=2013
↑ http://www.ams.org/news?news_id=1680
↑ https://www.econometricsociety.org/society/organization-and-governance/fellows/memoriam
↑ Geni — 2006.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2621214'></a>
↑ Goode, Erica (May 24, 2015)։ «John F. Nash Jr., Math Genius Defined by a 'Beautiful Mind,' Dies at 86»։ The New York Times
↑ «John F. Nash Jr. and Louis Nirenberg share the Abel Prize»։ Abel Prize։ March 25, 2015։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ June 16, 2019-ին։ արտագրուած է՝ September 11, 2017
↑ (անգլերեն) John Forbes Nash Jr., 2025-11-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Forbes_Nash_Jr.&oldid=1322569780, վերցված է 2025-11-26
↑ (անգլերեն) John Forbes Nash Jr., 2025-11-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Forbes_Nash_Jr.&oldid=1322569780, վերցված է 2025-11-23

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q35127"_data-entity-id="Q547473">Մակտյուտոր_մաթեմատիկայի_պատմության_արխիվ<span_class="wef_low_priority_links">_—_1994.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473"></a></div>-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ — 1994.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q547473'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q13136"_data-entity-id="Q237227">[[:de:s:Brockhaus_Enzyklopädie|Բրոքհաուզի_հանրագիտարան]]<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227"></a></div>-2] 1 2 3 4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524_citetype_Q7094076_citetype_Q27031827_citetype_Q595971"_data-entity-id="Q19938912"><i_class="wef_low_priority_links">[[:fr:Bibliothèque_nationale_de_France|Bibliothèque_nationale_de_France]]</i>_data.bnf.fr:_open_data_platform<span_class="wef_low_priority_links">_—_2011.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563"></a></div>-3] 1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q13442814"_data-entity-id="Q48025256"><i_class="wef_low_priority_links">[[:en:Martin_Nowak|Nowak&nbsp;M.&nbsp;A.]]</i>_[https://www.nature.com/articles/522420a.pdf_John_Forbes_Nash_(1928–2015)]_//_''[[:en:Nature_(journal)|Nature]]''<span_class="wef_low_priority_links">_/_[[:en:Magdalena_Skipper|M.&nbsp;Skipper]]_—_[[:en:Nature_Portfolio|NPG]],_[[:en:Springer_Science+Business_Media|Springer_Science+Business_Media]],_2015._—_Vol.&nbsp;522,_Iss.&nbsp;7557._—_P.&nbsp;420._—_ISSN_[https://www.worldcat.org/issn/1476-4687_1476-4687];_[https://www.worldcat.org/issn/0028-0836_0028-0836]_—_[http://dx.doi.org/10.1038/522420A_doi:10.1038/522420A]</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q48025256"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q180445"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q87451"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q176916"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q52661223"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q180419"></a></div>-4] 1 2 Nowak M. A. John Forbes Nash (1928–2015) // Nature / M. Skipper — NPG, Springer Science+Business Media, 2015. — Vol. 522, Iss. 7557. — P. 420. — ISSN 1476-4687; 0028-0836 — doi:10.1038/522420A
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q48025256'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q180445'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q87451'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q176916'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q52661223'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q180419'></a>

[[http://www.huffingtonpost.com/2015/05/24/john-nash-dead-a-beautiful-mind_n_7430856.html_John_Nash_Dead:_'A_Beautiful_Mind'_Mathematician_Killed_In_Car_Accident]_//_''[[:d:Q18049522|The_Huffington_Post]]''<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:Նիւ_Եորք|Նիւ_Եորք]]:_2015.</span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q18049522"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q60"></a></div>-5] 1 2 John Nash Dead: 'A Beautiful Mind' Mathematician Killed In Car Accident // The Huffington Post — Նիւ Եորք: 2015.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q18049522'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q60'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q17232649"_data-entity-id="Q16930465">[http://www.nj.com/middlesex/index.ssf/2015/05/famed_a_beautiful_mind_mathematician_wife_killed_in_taxi_crash_police_say.html_Famed_'A_Beautiful_Mind'_mathematician_John_Nash,_wife,_killed_in_N.J._Turnpike_crash]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:en:Jersey_City,_New_Jersey|Jersey_City]].</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q26339"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q16930465"></a></div>-6] 1 2 Famed 'A Beautiful Mind' mathematician John Nash, wife, killed in N.J. Turnpike crash — Jersey City.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q26339'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16930465'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q163740_citetype_Q35127_citetype_Q212805_citetype_Q30047053"_data-entity-id="Q461">Internet_Archive<span_class="wef_low_priority_links">_—_1996.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q461"></a></div>-7] Internet Archive — 1996.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q461'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q13442814"_data-entity-id="Q127910396"><i_class="wef_low_priority_links">Ryan&nbsp;M.</i>_[[:d:Q127910396|Mathematicians_as_Great_Economists:_John_Forbes_Nash,_Jr.]]_//_''[[:d:Q15762323|Agenda:_a_journal_of_policy_analysis_and_reform]]''<span_class="wef_low_priority_links">_—_2002._—_Vol.&nbsp;9,_Iss.&nbsp;2._—_P.&nbsp;126._—_ISSN_[https://www.worldcat.org/issn/1322-1833_1322-1833];_[https://www.worldcat.org/issn/1447-4735_1447-4735]_—_[http://dx.doi.org/10.22459/AG.09.02.2002.03_doi:10.22459/AG.09.02.2002.03]</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q15762323"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q127910396"></a></div>-8] Ryan M. Mathematicians as Great Economists: John Forbes Nash, Jr. // Agenda: a journal of policy analysis and reform — 2002. — Vol. 9, Iss. 2. — P. 126. — ISSN 1322-1833; 1447-4735 — doi:10.22459/AG.09.02.2002.03
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15762323'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q127910396'></a>

[[https://www.princeton.edu/news/2015/05/27/tragic-meaningful-life-legendary-princeton-mathematician-john-nash-dies_https://www.princeton.edu/news/2015/05/27/tragic-meaningful-life-legendary-princeton-mathematician-john-nash-dies]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-9] ttps://www.princeton.edu/news/2015/05/27/tragic-meaningful-life-legendary-princeton-mathematician-john-nash-dies

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q7094076_citetype_Q35127_citetype_Q36524_citetype_Q43229"_data-entity-id="Q1373513">Notable_Names_Database<span_class="wef_low_priority_links">_—_2002.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513"></a></div>-10] Notable Names Database — 2002.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1373513'></a>

[[http://www.ams.org/fellows_by_year.cgi?year=2013_http://www.ams.org/fellows_by_year.cgi?year=2013]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-11] ttp://www.ams.org/fellows_by_year.cgi?year=2013

[[http://www.ams.org/news?news_id=1680_http://www.ams.org/news?news_id=1680]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-12] ttp://www.ams.org/news?news_id=1680

[[https://www.econometricsociety.org/society/organization-and-governance/fellows/memoriam_https://www.econometricsociety.org/society/organization-and-governance/fellows/memoriam]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-13] ttps://www.econometricsociety.org/society/organization-and-governance/fellows/memoriam

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q4830453_citetype_Q33270324_citetype_Q75050_citetype_Q3220391_citetype_Q7094076"_data-entity-id="Q2621214">Geni<span_class="wef_low_priority_links">_—_2006.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2621214"></a></div>-14] Geni — 2006.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2621214'></a>

[15] Goode, Erica (May 24, 2015)։ «John F. Nash Jr., Math Genius Defined by a 'Beautiful Mind,' Dies at 86»։ The New York Times

[16] «John F. Nash Jr. and Louis Nirenberg share the Abel Prize»։ Abel Prize։ March 25, 2015։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ June 16, 2019-ին։ արտագրուած է՝ September 11, 2017

[17] (անգլերեն) John Forbes Nash Jr., 2025-11-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Forbes_Nash_Jr.&oldid=1322569780, վերցված է 2025-11-26

[18] (անգլերեն) John Forbes Nash Jr., 2025-11-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Forbes_Nash_Jr.&oldid=1322569780, վերցված է 2025-11-23

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

Հետազօտական Ներդրումներ[17]

Հիւանդութիւնը

Պարգեւներ[18]

Ծանօթագրութիւններ

Հետազօտական Ներդրումներ^[17]

Պարգեւներ^[18]