Թարթու

Jump to navigation Jump to search
Թարթու
էսթ․՝ Tartu
Town Hall23 2008.JPG
Երկիր Էսթոնիա
Ուրմաս Քրուուսէ
Հիմնադրուած է՝ 1262
Տարածութիւն 38,97 քմ²
Կլիմա խոնաւ
Խօսուող լեզուներ Էսթոներէն
Բնակչութիւն 93 865 մարդ (1 Յունուար 2019)[1]
Խտութիւն 2538 մարդ/քմ² մարդ/քմ²
Կը գտնուի ափին Էմայիգի
Ազգային կազմ Էսթոնացիներ
Ժամային գօտի UTC+2 եւ Արեւելաեւրոպական ժամ
Փոստային ցուցանիշ 50050–51111
Շրջագայութեան պետ-համարագիր T
Պարգեւներ Ժողովուրդներու Բարեկամութեան շքանշան
Անուանուած է Տաարա

Թարթու (էսթոներէն՝ Tartu), Էսթոնիայի երկրորդ մեծ քաղաքը։ Ի տարբերություն Էսթոնիայի քաղաքական ըւ ֆինանսական մայրաքաղաք՝ Թալլինի, Թարթուն յաճախ կը դիտարկուի որպէս գիտական եւ մշակութային կեդրոն յատկապէս այն պատճառով, որ այն Էսթոնիայի ամենահին եւ ամենայայտնի համալսարանի տունն է։ Թարթուի մէջ կը գտնուի նաեւ Էսթոնիայի Գերագոյն Դատարանը եւ Կրթութեան եւ Գիտութեան նախարարութիւնը։ Տեղակայուած ըլլալով Թալլին քաղաքէն 186 քմ հարաւ արեւելք, Թարթուն Էսթոնիայի կեդրոնն է եւ կը գտնուի մայր գետի՝ Էմայիկիի վրայ, որ կը կապէ Էսթոնիայի երկու ամենամեծ լիճերը։ Քաղաքը կը սպասարկէ Թարթուի օդակայանը։

Հին Էսթոնիայի Թարպաթու' ամրոցը[2] հիմնադրուեր է հինգերորդ դարուն[3]։ Քաղաքի պատմական անուններն են գերմանական Տորփաթ Dorpat (13-րդ դարէն) եւ ռուսական Եուրիեվ (Юрьев, 1030) Տերփթ (Дерпт).

Պատմական անուններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թարթուն իր պատմութեան ընթացքին ըլլալով տարբեր տիրակալներու հսկողութեան ներքոյ, քանի մը անուններ ստացեր է տարբեր լեզուներով։ (Dorpat (former German, Polish and Swedish)) Անոնց մեծ մասը առաջացեր են աւելի վաղ յիշատակուող էսթոներէն Թարպաթու անուանումէն։ Գերմաներէն, Շուէտերէն եւ Լեհերէն քաղաքը յայտնի էր եւ երբեմն նաեւ ներկայիս որպէս Dorpat , որպէս Թարպաթուի տարատեսակ։ Ռուսերէն, յայտնի էր որպէս Եուրիեվ (Yuryev) Եարոսլավ Իմաստունի անունով եւ Տերփթ (Derpt), a variant of Թորպատի տարբերակ (1918 թուականէն ի վեր կ'օգտագործուի էսթոներէն Թարթու անուանումը). Զուգահեռաբար քաղաքը (Tērbata (Latvian, before 1918)) լատիներէնով (Tharbata (Latin)) կը կոչուէր Թարպաթա, իսկ ֆիններէն Թարթթօ (Tartto (Finnish))։

Ծագում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնագիտական տուեալները կը վկայեն, որ առաջին մշտական բնակավայրը ժամանակակից Թարթուի տարածքին հիմնադրուեր է դեռ 5 - րդ դարուն[4][5]։ Դեռ 7 - րդ դարուն Թումի բլուրի արեւելեան լանջին տեղաբնակները կառուցեր են փայտէ ամրութիւններ (Toomemägi

Առաջին գրաւոր յիշատակումը տարածաշրջանի վերաբերեալ կատարուեր են 1030 թ Քիեւեան Ռուսիայի գրագիրներու կողմէ։ Քիեւի իշխան Եարոսլավ Իմաստունը այդ տարի գրոհեց Թարթուի վրայ,[աղբիւրի կարիք ունի], կառուցեց իր ամրոցը եւ այն անուանեց Եուրիեվ (բառացիօրէն "Եուրիի" – Եուրիի (Գէորգի ռուսականացուած ձեւը) Եարոսլավի քրիստոնէական անունը)։

Քիեւեան տիրակալները հարկեր կը հաւաքէին հին Էսթոնիայի (Ugandi County) Ուկանտի կոմսութեան (Latin: Ungannia or Ugaunia) շրջակայքէն, հաւանաբար մինչեւ 1061 թ., երբ գրառումներու համաձայն, Եուրիեվը հրկիզուեցաւ մէկ այլ (Chud) Չուտ (Ungannians referred to as Chudes by the earliest Russian chronicles)[6] ցեղի կողմէ։ Քիեւեան Ռուսիան կրկին կը վերահսկէր Թարթուն 1133-էն ենթադրաբար մինչեւ 1176/1177[7]. 12-րդ դարուն Թարթուն Sosols տարածքի ամենայայտնի սլավոնական բնակավայրն էր[8]։

Միջնադարեան եպիսկոպոսութեան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիւսիսային Խաչակրեաց արշաւանքներու ընթացքին 13-րդ դարու սկիզբը Թարպաթու (կամ Թարպաթա, Թարթու) ամրոցը քանի մը անգամ խաչակիրներ (Livonian Knights) Լիվոնեան ասպետներու կողմէ գրաւեր են եւ էսթոնացիներու կողմէն յետ վերադարձուած են։ 1224 թ Վիաչքօ (Vyachko) իշխանի կողմէ լրացուցիչ զօրքեր ամրոց մտցնելէն յետոյ, այն դարձաւ գերմանական խաչակիրներու կողմէ Թարթուի վերջին պաշարումն ու յաղթանակը։ Հետագային Թարթուն յայտնի որպէս Թորփաթ (Թարպատին) դարձաւ զգալի նշանակութիւն ունեցող առեւտրային կեդրոն հետագայ միջին դարերու ընթացքին եւ կիսաանկախ (Dorpat) Տորփաթի եպիսկոպուսութեան մայրաքաղաք։ 1262 թ (Alexander Nevsky) Ալեքսանտր Նէվսքիի որդի (Dmitri of Pereslavl) Տմիթրի Փերասլավլցին յարձակեցաւ Տորփաթի վրայ, գրաւեց եւ ոչնչացուց քաղաքը։ Անոբ զօրքը չկրցաւ գրաւել Թում բլուրի վրայ գտնուող եպիսկոպոսի ամրոցը։ Այս իրադարձութիւնը տեի ունեցեր է գերմանական եւ հին արեւելասլավոնական գրառումներուն մէջ, որոնք նաեւ կը վկայեն եպիսկոպոսի ամրոցի մօտ գերմանական առեւտրականներու եւ արհեստաւորներու բնակութիւն հաստատելու մասին։

Միջին դարերուն Թարթուն կարեւոր առեւտրական կեդրոն էր։ Ինչպէս ողջ Էսթոնիայի եւ Լաթվիայի, Թարթուի եւ Թալլինի (Tallinn) մէջ յատկապէս, մինչեւ 19-րդ դարու վերջը կը գերիշխէր գերմանախօս ազնուականութիւնը եւ պուրժուազիան, հետեւաբար եւ մշակոյթը, կրօնը, ճարտարապետութիւնը, կրթութիւնը եւ քաղաքականութիւնը։ Գերմանացիներու մեծ մասը լքեցին Թարթուն 20-րդ դարու առաջին կէսին։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Էստոնիայի վիճակագրության դեպարտամենտ — 1991.
  2. (pseudomythology - Taaralinn )In the fifth century Estonians built the first fortress at Tarbatu – from which both the modern Estonian name of Tartu and the Germanic name of Dorpat derive: Batten Alan Henry (1988)։ Resolute and Undertaking Characters։ Springer։ ISBN 978-90-277-2652-0 
  3. Ludvíková Vlasta; Ladislav Skokan, Translated from Russian by E. Skelley (1976)։ The Soviet Union: A Guide and Information Handbook։ Collet 
  4. «Tartu»։ Encyclopædia Britannica։ արտագրուած է՝ 2013 թ․ հունվարի 26 
  5. Mäesalu Ain (2001-10-12)։ «Vene kroonikate Jurjev oli tõenäoliselt siiski Tartu» (Estonian)։ Sirp։ արտագրուած է՝ 2013 թ․ Յունուարի 26 
  6. http://www.sarks.fi/fa/PDF/FA4_87.pdf
  7. Freymuth Otto (1927)։ «Tartu orduajal» (Estonian)։ արտագրուած է՝ 2013 թ․ Յունուարի 26 
  8. «Юрьев уездный город Лифляндской губернии» (Russian)։ Dic.academic.ru։ 1957-03-14։ արտագրուած է՝ 2009 թ․ մայիսի 6 

Կաղապար:Էսթոնիայի քաղաքներ