Ընկեր Փանջունի

Jump to navigation Jump to search

«Ընկեր Փանջունի», այս վէպը Ե. Օտեանին գլուխ գործոցն է, հայ երգիծական գրականութեան անմահ գործերէն մին, որ կրնար դասուիլ համաշխարհային գրականութեան իր նման կարգ մը գործերուն կարգը։ Վէպը ունի նաեւ «Ընկերվարական նամականի» վերնագիրը ու բաղկացած է երեք մասերէ. «Առաքելութիւն մը ի Ծապլվար», որ տպուած է 1909թ., «Ընկեր Փանջունի Վասպուրականի մէջ»՝ 1914թ., «Ընկեր Փանջունի տարագրութեան մէջ»՝ 1923թ.։ Սկիզբէն ի վեր այս վէպին շուրջ եղած են սխալ մեկնաբանութիւններ, յատկապէս հերոսի ինքնութեան հարցով։ Իւրաքանչիւր ազգային կուսակցութիւն Փանջունիին տիպարին մէջ ուզած է տեսնել ո՛չ ինքզինք, այլ հակառակ կողմը։ Դաշնակցութեան ներկայացուցիչներ զայն նկատած են համայնավար, մինչ համայնավարները կամ ընդհանրապէս մերժած են գիրքը, կամ քննադատելու պարագային Փանջունին նկատած են դաշնակցական։ Օտեան ինք, որ այս վէպը կը նկատէ իր յաջողած գործերէն մին, չի ժխտեր, թէ տիպարը առնուած է հայ կեանքէն, սակայն ինչպէս սխալ կարծած են, որոշակի անձ նկատի չէ առնուած,

Aquote1.png ...որովհետեւ իրական դէմք մը չէ Փանջունին, այլ տեսակ մը ընդհանուր տիպար է, խտացումը յեղափոխական տիպերուն
- Ե. Օտեան
Aquote2.png

Մինչդեռ տիպարը այնքան հարազատ էր հայ կեանքին, որ շատեր հոն զիրենք տեսան կամ իրենց ծանօթ ոեւէ գործիչը։

Օտեան ինք անկուսակցական էր ու երբ քննադատած է որեւէ կուսակցութիւն, ապա ո՛չ կողմնակալութեամբ, այլ միայն ժողովուրդի շահերէն ելլելով։ Իսկ փանջունիներ կային օրուան մեր բոլոր կուսակցութիւններուն մէջ ալ։ Եթէ «Ծապլվարի» մէջ Փանջունի կը գործէ որպէս դաշնակցական, ապա «Տարագրութեան» մէջ արդէն համայնավար է։ Իրականութեան մէջ ան ոչ հաւատաւոր դաշնակցական է, ոչ հնչակեան եւ ոչ ալ համայնավար։ Եւ քանի որ անոնք ամէնն ալ կը դաւանէին ընկերվարութիւն, մեր հերոսը աստիճանական «զարգացումով» մը, կ՛անցնի բոլորին ալ մէջէն, նայած իր շահին։ Հետեւաբար ան ոչ թէ ազնիւ ու նուիրեալ կուսակցական է, որոնց հանդէպ հեղինակը մեծ յարգանք ունէր, այլ անսկզբունք, պատեհապաշտ ու միայն սեփական շահը փրցնելու համար կուսակցութեան անունէն հանդէս եկող ու անոր գաղափարները շահագործող անհատ, ինչպէս «Յեղափոխութեան մակաբոյծներ»ու տիպարները։

Բովանդակութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Ընկեր Փանջունի» վէպին շարունակական երեք մասերուն մէջ Օտեան կը պատկերէ 19-րդ դարավերջի ու 20րդ դարասկիզբի հայոց պատմութեան բախտորոշ ժամանակաշրջանը։ Իրադարձութիւններ, որոնք մերթ խանդավառելէ, մերթ յուսախաբ ընելէ ետք հայ ժողովուրդը, ի վերջոյ յանգեցան ահաւոր ողբերգութեան՝ ազգի մեծ մասի բնաջնջումին ու պատմական հայրենիքի կորուստին։ Օտեան այդ իրադարձութիւնները կը ներկայացնէ երգիծաբանի գրիչով, ուր մռայլ անցեալին ու ողբերգական ներկային ան կը նայի ծիծաղով ու հեգնանքով, հազիւ զսպելով արցունքը, դարձնելով գործը երգիծականի ու ողբերգականի համաձուլուածք։

Համաշխարհային գրականութեան մէջ Փանջունին ունի իր կրկնօրինակ կամ նմանակները, ինչպէս՝ իսպանացի Տոն Քիշոտը, անգլիացի Փիքվիքը, ֆրանսացի Տարտարէնը, սակայն մէկ կարեւոր տարբերութեամբ. եթէ միւսները, ընդհանրապէս սիրելի խենթեր, իրենց սխալ կամ ծիծաղելի արարքներով ուրիշներու վնաս չեն պատճառեր ու անոնց գործունէութիւնը կը վերջանայ ընդհանրապէս զուարճալի կամ երջանիկ աւարտով, ապա բոլորովին տարբեր է ընկ. Փանջունիին գործունէութիւնը։

Ուր ալ որ գործէ ան, իր տգիտութեան, մեծխօսիկութեան, միջավայրի իւրայատկութիւնները չճանչնալու, երբեք սխալներէն չխրատուելու եւ իր քանդիչ նկարագրով միայն աղէտներ կը բերէ։ Հոս Օտեան ծաղրած է հայ ընկերվարականներու, աւելի ստոյգ, ընկերվարութեան անունով հանդէս եղող, բայց իրենց դաւանած գաղափարէն անտեղակ ու շահամոլ հացկատակները։

Նոյն ձեւով ալ ան կը գործէ եւ Վասպուրականի մէջ, եւ տարագրութեան մէջ, իբրեւ արտասահմանի գործիչ, որ կրակոտ ճառերով երիտասարդութեան մէջ հայրենիքի ազատութեան համար կռուելու ոգի կ՛արթնցնէ, սակայն ինք երբեք իր անձը վտանգի տակ չի դներ։

Երրորդ մասը՝ «Ընկ. Փանջունին տարագրութեան մէջ», նախորդներու պէս նամակագրութեան ձեւով չէ, այլ հեղինակը կը պատմէ։ Կը ներկայացնէ մեր հերոսը ջարդէն հրաշքով փրկուած ու Յունաստանի գաղթաւանի մէջ։ Օտեան յաջողեր է մեր ժողովուրդի ապրած անչափելի ողբերգութիւնը պատկերել երգիծանքով, որ այս պարագային ծանրագոյն քննադատութիւն է։ Փանջունին այլեւս «ազգը փրկելու» գործի վրայ չէ, այլ միայն ինքզինք փրկելու, առանց ուրիշները խորհելու։ Գաղթաւանին մէջ ան նպաստ տուողներու դէմ բողոքի ցոյցի կը հանէ իրեն պէս քանի մը յիմարներ։ Ծրագրած էր դրամները առնել ու Կիպրոս փախչիլ, սակայն, քանի որ իր ընկերներն ալ իր խմորէն են, իւրաքանչիւրը իրեն վստահուած դրամը կ՛առնէ ու կ՛անհետանայ, ձգելով Փանջունին։ տարագրութեան թոհ ու բոհին մէջ զայն շրջան մը կորսնցնելէ ետք, զայն կը գտնէ Հալէպ, առաւել անվտանգ պայմաններու մէջ կը սկսի իր «փրոփականտի գործը», ինք որ կեդրոնէ նպաստաւորուելով։ Ի վերջոյ կ՛անցնի Կովկաս, ուր բուռն կերպով համայնավար քարոզչութեան կը լծուի[1]։

Փանջունիին տիպարը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տիպարը սկիզբէն ի վեր հանդէս կու գայ պատրաստի։ Տղաբերին մայրը մեռած է, այսինքն՝ աղէտը սկսած է իր ծնունդով։ Կը սնանի այծի կաթով, որմէ ալ, ըստ հեղինակի, անոր ունայնամտութիւնն ու թեթեւամտութիւնը։ Մանկութենէն սկսեալ ան կը քանդէ, կ՛աւրէ, միշտ շինել կարծելով, համոզելու որպէս զէնք իր բռունցքները կը գործածէ, կը խօսի անզուսպ ու առանց կենալու, այնպէս որ կը պատրաստուի ապագայ «գործիչը»։

Երբ եղբօրմէն առած իր բաժինը կը մսխէ Եւրոպայի մէջ, արդէն իբրեւ ուսումնական կու գայ ու կը սկսի իր դասակարգային պայքարը, առաջին անգամ «աղտոտ պուրժուա» եղբօր դէմ։ Փանջունին զուրկ է տեղի, ժամանակի ու անյարմարութեան զգացողութենէն։ Եւրոպայի ընկերվարներու մղած դասակարգային պայքարը կ՛ուզէ տեղայնացնել խղճուկ հայ գիւղի՝ Ծապլվարի մէջ, ուր գրեթէ բոլորը իրարու պէս աղքատ կ՛ապրէին։ Քանի որ չկան դասակարգեր ու իր ներկայութիւնը հոն աւելորդ է, ուրեմն պէտք է ստեղծել դասակարգեր ու անոնք իրարու դէմ հանել։ Իր շուրջը կը հաւաքէ քանի մը խեւ, խուլ, տգէտ ու ծոյլ մարդեր ու անոնց միջոցով պայքար կը սկսի տեղական «պուրժուաներուն» դէմ, յանուն համաշխարհային յեղափոխութեան։ Բայց քանի որ հայերը ամէն կերպ կ՛ուզեն հարցը խաղաղութեամբ լուծել, ան դրացի գիւղի քիւրտերը, որոնք ըստ իրեն «յեղափոխական խմոր» ունին, կը գրգռէ հայ գիւղին դէմ ու պատճառ կը դառնայ գիւղին կործանումին, բնակչութեան ջարդին։ Ընկերվարականին համար ազգութիւն գոյութիւն չունի, այնպէս որ Փանջունին ազգային մտահոգութիւն ալ չունի։ {{քաղուածք|96-ի ջարդերու կազմակերպիչ թուրք խուժանավար Աղենց Հասանին առաջարկեցի, որ ...մի աննշան ջարդ կազմակերպէր, սարսափ ազդելու համար հայ ջոջերուն...|} իր նամակին մէջ կը գրէ կեդրոն։ Կարեւորը՝ հոնկէ ստանալիք իր դրամն է, զոր կ՛առաջարկէ ու կը յիշեցնէ իւրաքանչիւր նամակի աւարտին.«Մի քիչ փող ղրկեցէ՛ք փութով»։

Փանջունին անսկզբունք անձերէն է, որ ունակ է կերպարանափոխուիլ պայմաններու համեմատ, միշտ իր շահին հետամուտ։ Աքսորի մէջ իսլամ կ՛ընդունի, այլեւս ոչ մէկ կուսակցութեան կը յարի ու միայն իր անձը փրկելը կը նկատէ հայրենասիրական գործ։

Հալէպին մէջ իր լաւագոյն տեղը գտած է, կրկին պայքար կը քարոզէ անյայտ է որոնց դէմ, «մութ» ծառայութիւններու դիմաց կը վճարուի ու երջանիկ է, մանաւանդ որ հոն «սքանչելի» կերակուրներ կան ու մանաւանդ՝ համեղ «պաքլաւան»։

Փանջունին համոզիչ յեղափոխական դարձնելու համար հեղինակը անոր ձախաւեր գործերուն հետ նաեւ յեղափոխական մթնոլորտին յատուկ ոճ, դարձուածքներ ու բառեր դրած է անոր բերանը, որոնց բուն իմաստին ալ անհասու է։

Փանջունին անմահ տիպար է, քանի որ փանջունիներ միշտ եղած են, կան ու պիտի ըլլան, իբրեւ անհատներ ու իբրեւ գործունէութիւն, այսինքն՝ փանջունիութիւն[2]։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]