Էմիլ Արթին

Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Էմիլ Արթին
EmilArtin.jpg
Ծնած է 3 Մարտ 1898(1898-03-03)[1][2][3][4]
Ծննդեան վայր Վիեննա, Աւստրո-Հունգարիա[5]
Մահացած է 20 Դեկտեմբեր 1962(1962-12-20)[1][2][3][4] (64 տարեկանում)
Մահւան վայր Համբուրգ, Գերմանիայի Ֆեդերատիւ Հանրապետութիուն[5]
Քաղաքացիութիւն Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Աւստրո-Հունգարիա
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Վայմարյան Հանրապետություն
Flag of the United States.svg Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Flag of Germany.svg Գերմանիայի Ֆեդերատիւ Հանրապետութիուն
Գործունեութեան ոլորտ հանրահաշիւ
Գործատու Փրինսթոնի համալսարան
Հանբուրգի համալսարան
Միչիգանի համալսարան
Նոտր Դամ համալսարան
Ինդիանայի համալսարան
Կրթութիւն Վիեննայի համալսարան
Լայպցիգի համալսարան
Գյոթինգենի համալսարան
Գիտական ղեկավար Գուստավ Հերցոգ եւ Օտտո Գյոլդեր
Ազգութիւն ամերիկահայ
Տիրապետած լեզուներ գերմաներէն[1]
Աշակերտներ Serge Lang, John Tate եւ Max August Zorn
Անդամակցութիւն Լեոպոլդինա եւ Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
Պարգեւներ և
մրցանակներ
Աքերման-Թոյբների հիշատակի մրցանակ Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամ
Ամուսին Նատաշա Արթին Բրանսուիք
Երեխաներ Մայքլ Արթին

Էմիլ Արթին (Արթինեան, գերմաներէն՝ Emil Artin, 3 Մարտ 1898(1898-03-03)[1][2][3][4], Վիեննա[5]20 Դեկտեմբեր 1962(1962-12-20)[1][2][3][4], Համբուրգ[5]) 20-րդ դարու առաջատար հայազգի մաթեմաթիքոս, Էմմի Նեոթերի (գերմաներէն՝ Emmy Noether) հետ միասին ժամանակակից հանրահաշուի հիմնադիր կը համարուի եւ 1932-ին անոր հետ միասին ստացած է Աքերման-Թոյպների յիշատակի մրցանակը։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էմիլ Արթին ծնած է 1898-ին Վիեննա, որ այդ ժա­մա­նակ մայ­րա­քա­ղաքն էր Աւստ­րօ-­Հուն­գար ­Կայս­րու­թեան։ ­Հօր ա­նունն ալ Է­միլ էր. ան արուեստի գործերու վաճառական էր, մայրը՝ Էմմա Լաուրա-Արթինը, օփերային մէջ երգչուհի էր։ Ըստ Արթինի որդի՝ Մայքլի, «Արթին» հայկական Արթինեան ազգանունի կրճատ տարբերակն է։

Վաղ Շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեպտեմբեր 1904-ին դպրոց կ'ընդունուի, հաւանաբար Վիեննայի մէջ: Երբ Էմիլ ութ տարեկան էր, անոր հայրը կը մահանայ: 15 Յուլիս 1907-ին, մայրը գերմանախօս Ռայխենպերկէն (ներկայիս՝ Չեխիոյ Լիպերեց քաղաք) յաջողակ գործարար Ռուտոլֆ Հուպների հետ կը վե­րա­մուս­նանայ[6]։ Ս­կիզ­բը մէկ տա­րի, Սեպտեմբեր 1907-ին, մա­նուկ Է­մի­լը Աւստրիոյ սահմանին մօտ հարաւային Չիքոսլովաքիոյ մէջ գտնուող փոքրիկ Սթրոպնից քաղաքի դպրոցը կ'ընդունուի, եւ այդ պատճառաւ ուսանելու համար տունէն հեռու կ'ապրի, տեղական ագարակներէն մէկուն մէջ։ Յաջորդ տարին, ան Ռայխենպերկ վերադառնալով, այդ դպրոցին կը շարունակէ իր նա­խակրթա­կան ու­սու­մը՝ մինչեւ 1916։

Համալսարանական Տարիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հոկտեմբեր 1916-ին, Էմիլն կ'ըն­դու­նո­ւի ­Վիեն­նա­յի հա­մալ­սա­րա­նը՝ մաս­նա­գի­տա­նա­լու հա­մար մա­թե­մա­թի­քա­յի մէջ։ Գե­րա­զանց ար­դիւն­քով ու­սու­մը կ'ա­ւար­տէ ու կը հաս­տա­տո­ւի ­Համ­պուրկ՝ ­Գեր­մա­նիա, ուր կը դա­սա­խօ­սէ եւ գի­տա­կան իր պրպտում­նե­րը յա­ռաջ կը տա­նի մին­չեւ 1937 թո­ւա­կա­ն։

1932-ին կ'ա­մուս­նանայ ­Ռու­սաս­տան ծնած հրէու­հիի մը՝ ­Նա­թա­շա ­Ժաս­նիի (Natascha Jasny) հետ[7]։ Նա­ցիա­կան հե­տապն­դում­նե­րէ խոյս տա­լով՝ Է­միլ Ար­թին 1937-ին կ'ա­պաս­տա­նի Մ. Նա­հանգ­ներ եւ շու­տով կը ստա­նայ ա­մե­րի­կեան քա­ղա­քա­ցիու­թիւն։

1938-ին դա­սա­խօ­սա­կան պաշ­տօ­նի կը կո­չո­ւի Ին­տիա­նա­յի, իսկ 1946-ին Փ­րինս­թը­նի հա­մալ­սա­րան­նե­րուն մէջ։Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ քսանամեայ իր պաշ­տօ­նա­վա­րու­թեան շրջա­նին էր, որ Է­միլ Ար­թին կը կա­տա­րէ իր յայտ­նա­գոր­ծում­նե­րը եւ կը մշա­կէ իր տե­սու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք հան­րա­հա­շո­ւի բնա­գա­ւա­ռին մէջ մեծ հե­ղի­նա­կու­թիւն կ'ա­պա­հո­վե­ն ի­րեն։

1958-ին Է­միլ Ար­թի­նեան կը վե­րա­դառնայ ­Համ­պուրկ, ուր կը շա­րու­նա­կէ գի­տա­կան իր հե­տա­զօ­տու­թիւն­ներն ու դա­սա­խօ­սա­կան աշ­խա­տան­քը մին­չեւ 2 Դեկտեմբեր 1962-ի իր վախ­ճա­նը։

Գիրքեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]