Արեւելեան – Արեւմտեան հերձուած

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Արեւելեան – Արեւմտեան հերձուած, որ Մեծ հերձուած ու 1054-ի հերձուած ալ կը կոչուի, 11-րդ դարէ իվեր տեվող Արեւելեան Ուղղափառութեան եւ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիներու բաժանումն է:[1] Պետք է որ իրարմէ զատուի Արեւելեան – Արեւմտեան հերձուած ու Արեւմտեան հերձուածը (որ ան ալ երբեմն կը կոչուի “Մեծ” հերձուած):

Քիրուլարիոսը աթոռի վրայ նստած, կղերականներու հետ

Արեւելեան եւ Արեւմտեան եկեղեցիներու եկեղեցական տարբերութիւնները եւ աստուածաբանական վէճերը կանխաթուեց պաշտօնական զատուումը որ տեղի ունեցաւ 1054 թուականին:[2][3][4] Երկու եկեղեցոյ միջեւ ուշագրաւ հարցերն էին Սուրբ Հոգիի աղբիւրը, Հաղորդութեան արարողութեան ընթացքին խմորած կամ չը խմորած հացի գործածութիւնը, Հռոմի եպիսկոպոսի (պապ) տիեզերական իրաւասութիւնը ու Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարքութեան Ընդհանրական եկեղեցւոյ հինգ տիեզերական պատրիարքութիւններու կամ Աթոռներու մէջի տեղը:[5]

1053-ին, լուծումը սկսաւ ու վերջացաւ պաշտօնական բաժանումով: Կոստանդնուպոլսոյ Տիեզերական Պատրիարք Ա. Միքայել Քիրուլարիօս (անգլերէն՝ Michael I Cerularius) հրամայեց Կոստանդնուպոլսոյ գնուող ամբողջ Լատինական եկեղեցիներու փակումը Իտալիոյ հարաւը գտնուող բոլոր եկեղեցիներուն փակուելու կամ Լատինական կերպի վերածուելու ստիպուելէ վերջ:[6][7][8] Ըստ պատմագէտ Ճ. Պ. Պիւրի (անգլերէն՝ J. B. Bury), Քիրուլարիօսին հրամանի նպատակն էր կտրել որեւէ հաշտութեան մը փորձը:[8]

Արեւելեան - Արեւմտեան հերձուած, 1054, սահմանները

1054-ին, Լեո IX-ի ղրկած Պապական դեսպանը հասաւ Կոստանդնուպոլսոյ, Քիրուլարիօսի Տիեզերական Պատրիարքութեան տիտղոսը մերժելու եւ Պապական խորհուրդին Քրիստոնէութեան բարձրագոյն կանոնը ըլլալու նիւթին վրայ պնդելու համար:[2] Պապական դեսպանութեան գլխաւոր նպատաքն էր Բիւզանդական կայսրէն Նորմաններուն հարաւային Իտալիոյ արշաւանքի դէմ օգնութիւն առնել: Մէկ ուրիշ նպատակն էր անխմոր հացի գործածութեան դէմ Լեո Օխրիդցիի առաջնորդած հարձակումներու ու տարբեր արեւմտեան ծիսականներու Կաղապար:Sfn պատճարաւ տեղի ունեցած կռիւներու վրայ վիճաբանիլ որ այդ կռիւները Քիրուլարիօսը կը պաշտպաներ: Ըստ պատմագէտ Աքսէլ Պայ (Կաղապար:Lang-deAxel Bayer), դեսպանութիւնը երկու նամակի փոխարէն ղրկուած է: Այս նամակներէն առաջինը որ Սրբազան Հռոմէական կայսրի կողմէ գրուած է, օգնութիւն կը պահանջէ հասարակաց բանակ մը կազմակերպելու համար Նորմաններուն արշաւանքի դէմ: Միւս նամակը որ Քիրուլարիօսի կողմէ ղրկուած է, կը մերժէ այս խնդրանքը:[9] Քիրուլարիօսը իր մերճումի փոխարէն Դեսպանի տէրը Կարտինալ, O.S.B., Սիլվա Քանտիտացի Հիւմպրդի (անգլերէն՝ Humbert of Silva Candida) կողմէ Քրիստոնէութենէ կը վտարուի: Հետեւաբար Քիրուլարիօսն ալ Քրիստոնէութենէ կը վտարէ Հիւմպրդը ու դեսպանի ամէն մէկ ուրիշ անդամը:[2] Այս դէպքը հարիւրաւոր տարիներ տեւող խնդիրներուն առաջինն է որ Մեծ հերձուածին հիմնը կը կոչուի: Կաղապար:Sfn

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւմտեան ու Արեւելեան Միջերկրական եկեղեցիներու հերձուածը յառաջ կու գայ զանազան քաղաքական, մշակութական եւ կրոնական պատճառներէն որ տեւեցին դարեր:[10] Պատմագէտերը 1054-ի փոխադարձ վտարումները կը կոչեն հերձուածի վերջաւորութիւ:[11] Դէպքը ուղիղ որ թուականին պատահած է յայտնի չէ ու պատմագէտներն ալ համաձայն չեն այս նիւթի վրայ բայց հերձուածի սկիզբը յայտնի է:[12] Հերձուածը իր սկիզբը կարելի է առած Քուանթոտեցիմական (անգլերէն՝ Quartodeciman) վիճաբանութեան ատենը[13] որ Հռոմի պապը Ա. Հռովմայեցի Վիքթորն (անգլերէն՝ Pope Victor I) էր: Ուղղափառ ջատագովերը այս դէպքը կը կոչեն Արեւմտեան եկեղեցիներուն Պապական խորհուրդին ու Հռովմէական եկեղեցիի առաջնութեան մերժումի օրինակ մը:

Զանազան ուրիշ հերձուածներ տեղի ունեցաւ 4-րդ ու 5-րդ դարերուն, Ա. Տապասուսի (անգլերէն՝ Damasus I) ժամանակ:[14][15]Կաղապար:Sfn Կրոնական ու տարբեր նիւթերու վէճերը Հռոմը ու Կոստանդնուպոլսոյ գտնուող եկեղեցիները 428-էն մինչեւ 519-ին, 37 տարուան հերձուածի տարաւ որ կը կոչուի Ագագիական հերձուած (անգլերէն՝ Acacian Schism): Շատ աղբիւր կը ճշդէ թէ Արեւելքի ու Արեւմուտքի բաժանումը Փոտ-ական հերձուածէ (անգլերէն՝ Photian schism) սկսեալ յայտնի է որ այս հէրձուածը կը պատահի 866-ին ու կը 13 տեւէ տարի մինչեւ 879:[16]

Քրիստոնէութեան Կեդրոնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւմուտքը Հռոմէ զատ, Արեւելքի բազմաթիւ աւագ եկեղեցիներ առաքեալներու կողմէ հաստատուած ըլլալու վրայ կը պնդէին: Օրինակներրն էն Անթաքիոյ եկեղեցի Պետրոսի ու Պողոսի կողմէ, Աղեքսանտրիոյ եկեղեցի Մարկոսի կողմէ, Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցի Անդրեասի կողմէ, Կիպրոս Պարնապասի կողմէ, Եթովպիա Մատթեոսի կողմէ, Հնդկաստան եկեղեցի Թովմասի կողմէ,  արեւելեան Սուրիաի Եդեսիոյ եկեղեցի Թադեոսի կողմէ, Հայ եկեղեցի Բարթոլոմէոսի կողմէ, Վրաստանի եկեղեցի Սիմոն Կանանացիի կողմէ:[17] Ասիոյ Եօթը Եկեղեցիներն ալ (Հռոմի Ասիոյ նահանգ) Յայտնութիւն Յովհաննու առաջին մասը գտնուելու պատճառաւ անուանի  էն:

Հռոմի Եկեղեցոյ Պահանջը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հռոմի Եկեղեցին կը պնդեր ամբողջ ուրիշ եկեղեցիներու վրայ իր հեղինակութիւնը: Բայց օրուայ պաշտօնագիրերը Պապական խորհուրդի առաջնութեան որոշ պահանջքի կամ ճանաչումի մը տեղի չեն տար:[18][19]

2-րդ դարու վերջաւորութեան, Հռովմայեցի Վիքթորը, Հռոմի եպիսկոպոսը, Քուանթոտեցիմական վէճը լուծելը փորձեց:

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Great Schism», Oxford Dictionary of the Christian Church (article), Oxford University Press, 2005, ISBN 978-0-19-280290-3 
  2. 2,0 2,1 2,2 Cross FL, ed. (2005)։ «Great Schism (1)»։ The Oxford Dictionary of the Christian Church (article)։ New York: Oxford University Press։ ISBN 0-19-280290-9 
  3. D'Agostino, MG (2008), Il Primato della Sede di Roma in Leone IX (1049–1054). Studio dei testi latini nella controversia greco-romana nel periodo pregregoriano [The primacy of the Roman see in Leo IX (1049–54). Study of the Latin texts in the Greek-Roman controversy in the pre-Gregorian period], Cinisello Balsamo: San Paolo 
  4. Bayer, Axel (2002) (german), Spaltung der Christenheit. Das sogennante Morgenländische Schisma von 1054, Köln-Weimar-Wien 
  5. Lembke, Martin (Spring 2010), Meetings with the World's Religions (lecture), Lund University: Centre for Theology and Religious Studies 
  6. Dragani Anthony (2007)։ Adrian Fortescue and the Eastern Christian Churches։ Gorgias։ էջ 44։ ISBN 978-1-59333345-4։ Վերցված է 23 February 2013 
  7. Bihlmeyer Karl, Tüchle Hermann (1967)։ Church History: The Middle Ages։ Newman Press։ էջ 102։ Վերցված է 23 February 2013 
  8. 8,0 8,1 Bury John Bagnell (1923)։ The Cambridge Medieval Histories 4։ Plantagenet Publishing։ էջ 267։ Վերցված է 23 February 2013 
  9. Bayer, Axel (2004) (german), Spaltung der Christenheit, Böhlau, p. 80, ISBN 978-3-41214204-9, https://books.google.am/books?id=LYD7XoGwafAC&pg=PA80 
  10. Granfield Patrick, Phan Peter C. (1 November 2000)։ The Gift of the Church: A Textbook Ecclesiology in Honor of Patrick Granfield, O.S.B.։ Liturgical Press։ էջ 37։ ISBN 978-0-8146-5931-1։ Վերցված է 26 October 2012։ «(t)he divergence of the Eastern and Western churches, leading ultimately to the East–West Schism, was a process of many centuries, influenced by a host of political, cultural and theological factors» 
  11. Haight Roger D. (16 September 2004)։ Christian Community in History Volume 1: Historical Ecclesiology։ Continuum International Publishing Group։ էջ 289։ ISBN 978-0-8264-1630-8։ Վերցված է 26 October 2012։ «The [East–West Schism] should not be understood to have occurred in the mutual excommunications [of 1054] ... only one factor in a much longer and larger story involving cultural, political and theological factors» 
  12. Schadé Johannes P. (30 December 2006)։ Encyclopedia of World Religions։ Foreign Media Group։ էջ 805։ ISBN 978-1-60136-000-7։ Վերցված է 28 October 2012 
  13. Cleenewerck, Laurent His Broken Body: Understanding and Healing the Schism between the Catholic and Eastern Orthodox Churches. Washington, DC: EUC Press (2008) pp. 145–155. Կաղապար:Self-published source
  14. Soloviev V.S., Wozniuk Vladimir (1 July 2009)։ Freedom, Faith, and Dogma: Essays by V. S. Soloviev on Christianity and Judaism։ SUNY Press։ էջ 14։ ISBN 978-0-7914-7536-2։ Վերցված է 9 November 2012 
  15. Makrides Vasilios N. (1 September 2009)։ Hellenic Temples and Christian Churches: A Concise History of the Religious Cultures of Greece from Antiquity to the Present։ NYU Press։ էջ 68։ ISBN 978-0-8147-9568-2։ Վերցված է 9 November 2012 
  16. See Patriarch Photios I of Constantinople
  17. John Binns, An Introduction to the Christian Orthodox Churches, Cambridge University Press, UK, 2002, p. 144.
  18. Kling David W. (20 April 2005)։ The Bible in History:How the Texts Have Shaped the Times։ Oxford University Press։ էջ 61։ ISBN 978-0-19-988096-6։ Վերցված է 31 October 2012։ «Obviously, the church at Rome, given the dual presence of the apostles Peter and Paul, claimed a special authority. In the first three centuries, church leaders and thinkers throughout the empire increasingly recognized Rome as a center of Christianity. At the same time, the literary evidence yields no clear-cut claims to, or recognition of, papal primacy.» 
  19. «Roman Presidency and Christian Unity in our Time»։ Orthodoxytoday.org։ Վերցված է 23 February 2013