Սամցխէ-Ջաւախեթիի Հայեր
Հայերը Սամցխէ-Ջաւախեթիի մէջ, Ջաւախահայեր՝ արեւմտահայ ազգագրական խումբի մաս, բնիկ բնակչութիւնը Սամցխէ-Ջաւախեթիի։ Կը խօսին Կարինի բարբառով[1][2][3][4][5]:
Պատմութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ա. հազարամեակին մ.թ.ա. Ջաւախքը կը կազմէր ինը գաւառներէն (շրջան) մէկը աշխարհ Գուգարքի՝ Մեծ Հայքի հիւսիսը[6][7]։ Ջաւախեթիի մէջ պահպանուած են բազմաթիւ տաճարներ եւ բերդեր, որոնք կը պատկանին թէ՛ վրացական եւ թէ՛ հայկական ճարտարապետութեան։
Ազգագրական խումբի պատմութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Սամցխէ-Ջաւախքի մէջ ապրող հայերուն մեծ մասը 1829 թուականին, երբ տարածքը անցած է Ռուսական կայսրութեան կազմին մէջ, գաղթած է Օսմանեան կայսրութեան Էրզրումի վիլայէթէն[8]։ Իսկ այդտեղ ապրող ը մահմետականներու մեծամասնութիւնը (թուրքեր-մեսխեթցիներ եւ աճարցիներ) արտագաղթեցին Օսմանեան կայսրութիւն[9]։ Աւելի ուշ աւելի մեծ թիւով հայեր եկած են նոյն տարածաշրջանը, որուն պատճառ հանդիսացած են թուրքերուն կողմէ իրականացուած ջարդերը եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը։ Ռուսական կայսրութիւնը կը վարէր հայերը Օսմանեան կայսրութեան սահմանին վրայ վերաբնակեցնելու քաղաքականութիւն, քանի որ անոնք, ի տարբերութիւն մուսուլման բնակչութեան, կը համարուէին վստահելի դաշնակիցներ։
Քաղաքականութիւն[10]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Սամցխէ-Ջաւախքի մէջ լարուածութիւնը երբեմն բարձրացած է: Պատճառներէն մէկը Վրաստանի պաշտօնական լեզուական քաղաքականութիւնն է, որ պաշտօնապէս չի թոյլատրեր հայերէնի գործածութիւնը հանրային կամ վարչական գրասենեակներու մէջ, նոյնիսկ եթէ քաղաքացին ու պաշտօնեան վրացերէնէն աւելի լաւ հայերէն կը խօսին: Վրաստանի ազգային փոքրամասնութիւններու վիճակը քննող միջազգային դիտորդական առաքելութիւնները այս հարցին վերաբերեալ քննադատական դիտողութիւններ ըրած են դեռեւս 2009 թուականին:
Հայազգի «Միասնական Ջաւախք» ժողովրդավարական դաշինքը կոչ կ’ընէ Ջաւախքին տրամադրել տեղական ինքնավարութիւն՝ Վրաստանի կազմին մէջ:
Հայաստանի եւ հայկական Սփիւռքի որոշ քաղաքական խմբաւորումներ, որոնցմէ յատկապէս Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը (ՀՅԴ), կը պնդեն, որ Ջաւախքը պէտք է պատկանի Հայաստանին: «Միացեալ Հայաստան»-ը պէտք է ներառէ Սեւրի դաշնագրով Հայաստանին յատկացուած բոլոր տարածքները, ինչպէս նաեւ Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղ), Ջաւախքի եւ Նախիջեւանի շրջանները: Սակայն, Հայաստանի կառավարութիւնը պաշտօնապէս Ջաւախքի նկատմամբ տարածքային պահանջներ չի ներկայացներ:
Վերջին տարիներուն փոքրաթիւ թուրք-մեսխեթցիներ վերադարձած են Վրաստան: Տարածաշրջանին մէջ աշխատատեղերու սղութեան պատճառով, այս վերաբնակեցումը լարուածութիւն յառաջացուցած է տեղի հայ բնակչութեան հետ: Իբրեւ հետեւանք՝ վրացական իշխանութիւնները նախընտրած են վերադարձող թուրք-մեսխեթցիները բնակեցնել երկրի այլ շրջաններու մէջ:
Պաքու-Թիֆլիս-Ճէյհան նաւթամուղը եւ Հարաւային Կովկասի գազամուղը, որոնք կ’անցնին այս տարածաշրջանով, արժանացած են տեղի հայերու ընդդիմութեան, ինչպէս նաեւ ծրագրուած Կարս-Ախալքալաք-Պաքու երկաթուղին:
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Hovannisian Richard G. (2003)։ Armenian Karin-Erzerum։ UCLA Armenian history and culture series։ Costa Mesa (Calif.): Mazda publishers։ ISBN 978-1-56859-151-3
- ↑ «(PDF) The Armenian dialects: Archaisms and innovations; description of individual dialects | Hrach Martirosyan - Academia.edu»։ web.archive.org։ 2023-12-14։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2023-12-14-ին։ արտագրուած է՝ 2024-10-27
- ↑ «(PDF) Армянские диалекты: характеристика отдельных диалектов | Hrach Martirosyan - Academia.edu»։ web.archive.org։ 2022-11-29։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2022-11-29-ին։ արտագրուած է՝ 2024-10-27
- ↑ Kapant︠s︡i︠a︡n Gr (1956)։ (Istoriko-lingvisticheskie raboty) (ռուսերեն)
- ↑ Polinsky Maria (2020)։ The Oxford handbook of languages of the Caucasus։ Oxford handbooks։ New York: Oxford university press։ ISBN 978-0-19-069069-4
- ↑ «Ջաւախք», Կարճ Հայկական Հանրագիտարան, հ. 4, հրատարակչութիւն «Հայկական Հանրագիտարան» Երեւան, 2003 գ., էջ 226։
- ↑ Robert H. Hewsen. The Geography of Ananias of Širak: Ašxarhacʻoycʻ, the Long and the Short Recensions. — Reichert, 1992. — P. 200.
- ↑ Саркисян Ерванд Казарович, Ղազարի) Սարգսյան՝ Ե Ղ (Երվանդ (1972)։ Политика османского правительства в Западной Армении и державы в последней четверти XIX и начале XX вв (ռուսերեն)։ Изд-во АН Армянской ССР
- ↑ Boeschoten Hendrik, Rentzsch Julian (2010)։ Turcology in Mainz։ Turcologica։ Wiesbaden: Harrassowitz Verl։ ISBN 978-3-447-06113-1
- ↑ (անգլերեն) Armenians in Samtskhe–Javakheti, 2025-08-03, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Armenians_in_Samtskhe%E2%80%93Javakheti&oldid=1304004478, վերցված է 2026-01-09