Նիհիլիզմ

Jump to navigation Jump to search
Նիհիլզմ բառը յայտնի դարձած է ռուս գրող Իվան Տուրգենեւի շնորհիւ

Նիհիլիզմը (լատ.՝ nihil՝ ոչինչ) փիլիսոփայական ուսմունք է, որ կը բացառէ կեանքի ենթադրելու իմաստի գոյութիւնը։ Աւելի յաճախ նիհիլիզմը կ'արտահայտուի էքզիստենցիալ նիհիլիզմով, որու համաձայն կեանքը չ'ունի որեւէ առարկայական նպատակ, իմաստ եւ արժեքայնութիւն[1]։ Բարոյական նիհիլիզմը կը համարուի, որ գոյութիւն չունի սերնուդէ սերունդ փոխանցուող բարոյականութիւն եւ ցանկացած ձեւաւորուող բարոյական արժեք մտացածին բնոյթ կը կրէ։ Նիհիլիզմը կրնայ ընդունել նաեւ իմացաբանական (էպիստեմոլոգիական) կամ գոյաբանական (օնտոլոգիական) ձեւեր, պնդելով, որ որոշակի առումով իմացութեան գոյութիւնը հնարաւոր չէ կամ որ իրականութիւնը փաստացի գոյութիւն չունի։

Տըրմինը յաճախ կ'օգտագործէ անոմիայի հետ յարաբերութեան մեջ՝ գոյութեան անիմաստութիւնը զգալէն առաջացող ընդհանուր հիասթափութեան վիճակը բացատրելու նպատակով, երբ ինչ-որ մէկը կը հասկնայ կանոններու, օրենքներու եւ տիպարներու անհրաժեշտութեան ավելորդութիւնը[2]։ Ֆուտուրիզմը, դեկոնստրուկցիոնիզմը[3] եւ այլ շարժումներ տարբեր ժամանակներու մէջ եւ տարբեր բնագիրներով բնորոշուած են որպէս նիհիլիստիկ։

Նիհիլիզմը օգտագործուած է նաեւ տարբեր ժամանակաշրջանները բնութագրելու համար, օրինակ՝ Ժան Բոդրիլարը եւ այլք պոստմոդեռնիզմը անուանած են նիհիլիստիկ ժամանակաշրջան[4]։ Որոշ քրիստոնեայ աստուածաբաններ եւ կրօնական այլ հեղինակութիւններ կը պնդեն, որ պոստմոդեռնիզմը[5] եւ արդիապաշտութիւններու շատ տեսակետներ[3] կը բացառեն թեիզմը, որ իրեն հերթին առաջ կը բերէ նիհիլիզմ։

Տերմինի առաջացման պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սյորեն Կիերկեգոր

Միջին դարերուն մէջ գոյութիւն ուներ նիհիլիզմի ուսմունքը, որ բանադրանքի ենթարկուեցաւ Ալեքսանտր Երրորդի կողմէ 1179 թուականին։ Նիհիլիզմի ուսմունքը, որ սխալմամբ կը վերագրաւէր Պյոտր Լոմբարդսկիին, կը ժխտէր Քրիստոսի մարդկային բնոյթը։

Արեւմտեան փիլիսոփայութեան մէջ «նիհիլիզմ» տերմինը կը ներմուծէ գերմանացի գրող ու փիլիսոփայ Ֆ. Գ. Յակոբին։ Այդ հասկացութիւնը օգտագործած են շատ փիլիսոփաներ։ Ս. Կյերկեգորը նիհիլիզմի սկզբնաղբիւր կը համարէր քրիստոնէութեան ճգնաժամն ու Ֆրէտէրիք Նիցչէի «գեղագիտական» աշխարհընկալման տեսութեան տարածումը (համաձայն այդ տեսութեան, Աստուած եւ կրօնական հաւատքը թուացեալ ու կարգավիճակէն զուրկ երեւոյթներ են՝ «Աստուած մահացած է»)։ Օ. Շպենգլըրը նիհիլզմը անուանեց ժամանակակից Եւրոպական մշակոյթի բնորոշ գիծ։ Այդ մշակոյթը, անոր խոսքերով, «մայրամուտ» եւ «հին արժեքներու մերժում» կ'ապրի, ինչ որ կը խանգարէ անոր հասնել զարգացման առաւել բարձր մակարդակներու։ Մ. Հայդեգերը, Նիհիլիզմը կը դիտարկէր, որպէս արեւմուտքի պատմութեան մագիստրալ շարժում, որ կրնայ հանգեցնել համաշխարհային ողբերգութեան։

Նիհիլստները կ'առաջնորդուին հետեւեալ պնդումներով, կամ պնդումներէն որոշներով.

  • Չկայ (անվիճելի) համընդհանուր արարիչի կամ կառավարիչին վերաբերող գիտակից ապացոյց։
  • Անհատական բարոյականութիւն գոյութիւն չունի։
  • Կեանքը, ընդհանուր առմամբ, չունի ճշմարտութիւն, եւ ոչ մէկ գործողութիւն միանշանակ ճիշդ կամ սխալ չի կրանր ըլլալ բոլորին համար։

Նիհիլիզմի տեսակները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նիհիլիզմը ունի տարբեր իմաստներ եւ կ'օգտագործուի տարբեր փիլիսոփայական տեսակետներ բացատրելու նպատակով։ Կը տարբերին նիհիլիզմի հետեւեալ տեսակները՝

  • Մեդաֆիզիքական նիհիլիզմը փիլիսոփայական տեսութիւն է, համաձայն որու իրականութեան մեջ առարկաներու գոյութիւնը անհրաժեշտ չէ։
  • Իմացաբանական (էպիստոմոլոգիական) նիհիլիզմը կրնայ ընդունուիլ, որպէս սկեպտիկանութիւնի ծայրահեղ ձեւ, որ ընդհանրապէս կը բացառէ իմացութեան գոյութիւնը[6]։
  • Մերեոլոգիական նիհիլիզմը տեսակետ է, որու համաձայն մասերէ կազմուած առարկաներ (ինչպէս տարածական, այնպէս ալ ժամանակի մեջ գոյութիւն ունեցող առարկայները) գոյութիւն չունին։
  • Գոյապաշտ նիհիլիզմը տեսակետ է, որու համաձայն կեանքը չունի որեւէ իմաստ եւ արժեք։ Գոյապաշտ նիհիլիզմը կը պնդէ, որ մարդը կամ նոյնիսկ բոլոր մարդիկ միասին տիեզերքի համեմատ որեւէ նշանակութիւն չունին։ Կեանքի անիմաստութեան գաղափարը շատ յաճախ կը հանդիպի գոյապաշտական դպրոցներու մէջ։
  • Բարոյական նիհիլիզմը կը բացառէ բարոյականութեան գոյութիւնը, գոյութիւն չունին բարոյական եւ ոչ բարոյական արժեքներ։
  • Քաղաքական նիհիլիզմը անհրաժեշտ չի համարէր քաղաքական եւ հասարակական շատ կառոյցներու գոյութիւնը, ինչպիսիք են կառաւարութիւնը, ընտանիքը, օրէնքը[7]։

Նիհիլիզմը հոգեբաններու ուսումնասիրութիւններուն մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էրիք Ֆրոմը կ'առաջարկէր նիհիլիզմին վերաբերել, որպէս հոգեբանական պաշտպանութեան տեսակ։ Ան կը կարծէր, որ մարդու կեդրոնական խնդիրը սեփական գոյութեան մասին ունեցած մարդու ներքին կարծիքն է, հակասութիւնն է «աշխարհի մէջ իր դերին» նկատմամբ եւ այն, որ մարդն իրեն վեր կը համարէ բնութենէն, քանի որ կարող է ճանչնալ ինքն իրեն։ Ֆրոմը կը պնդէ, որ մարդու զարգացումը տեղի կ'ունենայ երկու հիմնական ձգտումներու ձեւաւորման արդիւնքին մէջ. դեպի ազատութիւն, եւ դեպի օտարացում ձգտումը։ Մարդու զարգացումն աւելի յաճախ կ'ընթանայ «ազատութեան» ձգտման ուղղութեամբ, բայց իւրաքանչիւր մարդ չի կրնար օգտուիլ անկէ, սեփական օրկանիզմին մէջ առաջացած հոգեկան ապրումները կը ստիպեն անոր երթալ «օտարացման» ուղղութեամբ։ Արդիւնքին մէջ մարդը կը կորսնցնէ իր ինքնութիւնը (կամ Եսը)։ Կ'ռաջանայ պաշտպանական մեխանիզմ՝ «փախուստ ազատութենէն», որուն բնորոշ են սադիզմի ու մազոխիզմի տարրերը, դեստրուկտիվիզմ, մարդու աշխարհն ավերելու հակում, անիմիջականօրէն կոնֆորմիզմ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Internet Encyclopaedia of Philosophy
  2. Macmillan, 1967, Vol. 5, "Nihilism", 514 ff, p. 515.
  3. 3,0 3,1 Phillips Robert (1999)։ «Deconstructing the Mass»։ Latin Mass Magazine (Winter) 
  4. Woodward, Ashley: Nihilism and the Postmodern in Vattimo's Nietzsche, ISSN 1393-614X Minerva - An Internet Journal of Philosophy, Vol. 6, 2002, fn 1.
  5. For example, Leffel Jim; Dennis McCallum։ «The Postmodern Challenge: Facing the Spirit of the Age»։ Christian Research Institute։ «…the nihilism and loneliness of postmodern culture...» 
  6. Internet Encyclopedia of Philosophy
  7. L. Strauss, “German Nihilism”, Interpretation 26 (3) (1999): pp. 353-378.

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կատեգորիա:Փիլիսոփայութիւն