Յօդաբորբ

Յօրաբորբը (arthritis) յօդի բորբոքում, որուն պատճառը ընդհանրապէս ոչ-մանրէական է (infalmmation): Յօդաբորբը կը պատահի որեւէ տարիքի՝ առանց սեռի խտրութեան: Յօդաբորբը կրնայ անցողակի-ժամանակաւոր ըլլալ եւ կամ մնայուն-երկարատեւ:

Պատճառներ

Յօդաբորբ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով.

• Մարմնի ինքնավարակամերժութեան հիւանդութիւն (autoimmune disease).
• Ոսկրային կոտրուածք.
• Յօդերու երկարատեւ գործածութիւն եւ ծանրաբեռնութիւն.
• Մանրէական եւ ժահրային բորբոքում.

Ախտանշաններ

Յօդաբորբը կը յայտնուի տարբեր ախտանշաններով՝ տեղային եւ մարմնական ընդհանուր.

Տեղային ախտանշաններն են.

• Յօդացաւ.
• Յօդի կարմրութիւն, ջերմութիւն, ուռեցք.
• Յօդին շուրջ ջրակուտակում եւ յօդաւիշային հեղուկի կուտակում յօդախոռոչին մէջ.
• Յօդի անշարժութիւն կամ շարժումի նուազում.
• Յօդամկանային ցաւ եւ տկարութիւն.
• Յօդային այտաքին տարբեր ձեւաւորումներ, աղաւաղումներ եւ տձեւութիւններ.

Մարմնական ընդհանուր ախտանշաններն են՝

• Յոգնածութիւն.
• Քալելու դժուարութիւն կամ բոլորովին անկարողութիւն.
• Ընդհանուր կարողութեան նուազում.
• Գիրութիւն՝ նստակեաց կեանքի հետեւանքով.
• Ընկճուածութիւն եւ անձկութիւն.

Ախտաճանաչում

Յօդահեղուկի (Synovial fluid) քննութիւն

Տեսակ	Սպիտակ արեան գնդիկներ (WBC) (մմ3-ի վրայ)	% Նէոթրոֆիլներ	Մածուցիկութիւն	Արտաքին տեսք
Բնական	< 200	< 25	Բարձր	Թափանցիկ
Յօդամաշում (Osteoarthritis)	< 2,000	< 25	Բարձր	Յստակ դեղին
Հարուած (Trauma)	< 10,000	< 50	Փոփոխական	Արիւնոտ
Բորբոքային	2,000–50,000	50–80	Ցած	Պղտոր դեղին
Սեփթիք յօդաբորբ	> 50,000	> 75	Ցած	Պղտոր դեղին
Սուսանակ (Gonorrhea)	~ 10,000	60	Ցած	Պղտոր դեղին
Թոքախտ (Tuberculosis)	~ 20,000	70	Ցած	Պղտոր դեղին

Ախտաճանաչումը կը կատարուի համապատասխան առողջապահական մասնագէտի մը կլինիկական քննութեամբ եւ կրնայ հաստատուիլ այնպիսի փորձարկումներով, ինչպիսիք են ճառագայթային պատկերումը (imaging) եւ արեան քննութիւնները՝ կախեալ ենթադրուող յօդաբորբի տեսակէն: Ցաւի ձեւերը կրնան տարբերիլ՝ ըստ յօդաբորբի տեսակին եւ վայրին: Յօդատապային յօդաբորբը (Rheumatoid arthritis) ընդհանրապէս աւելի գէշ կ’ըլլայ առաւօտեան եւ կը զուգորդուի աւելի քան 30 վայրկեան տեւող կարծրութեամբ (stiffness): Միւս կողմէ, յօդամաշումի (osteoarthritis) պարագային, ցաւը սկզբնական շրջանին կապուած կ’ըլլայ շարժումի հետ, իսկ ժամանակի ընթացքին կը դառնայ մնայուն:

Կարեւոր յատկանիշները, որոնց պէտք է ուշադրութիւն դարձնել, հետեւեալներն են.

• Ախտանիշներու յայտնուելու արագութիւնը
• Յօդերու ներգրաւման ձեւը
• Ախտանիշներու համաչափութիւնը (symmetry)
• Կանուխ առաւօտեան կարծրութիւնը
• Յօդի շուրջ զգացուող զգայունութիւնը (tenderness)
• Յօդի «կողպումը» անշարժութեան ատեն
• Գրգռող կամ մեղմացնող գործօնները, եւ/կամ
• Համակարգային ախտանիշներու առկայութիւնը

Ֆիզիքական քննութիւնը կրնայ ներառել ախտահարուած յօդերու դիտարկումը, քալուածքի գնահատումը եւ մաշկի քննութիւնը՝ փնտռելու համար այնպիսի նշաններ, որոնք կրնան կապուած ըլլալ յօդացաւային հիւանդութեան կամ թոքային բորբոքման հետ: Ֆիզիքական քննութիւնը կրնայ հաստատել ախտաճանաչումը կամ մատնանշել համակարգային հիւանդութիւն մը: Կուրծքի ռենտգէնը (X-ray) յաճախ կ’օգտագործուի հիւանդութեան ընթացքին հետեւելու կամ ծանրութեան աստիճանը գնահատելու համար:

Յօդաբորբի կասկածի պարագային արեան քննութիւնները կը ներառեն՝ յօդատապային գործօն (rheumatoid factor), հակակորիզային գործօն (ANF), արդիւնահանուող կորիզային հակածին (ENA) եւ յատուկ հակամարմիններ:

Յօդատապային յօդաբորբով հիւանդները յաճախ ունին էրիթրոցիտներու նստեցման բարձր արագութիւն (ESR) կամ C-ռեաքթիւ սպիտակուցի (CRP) բարձր մակարդակ, ինչ որ մարմնին մէջ բորբոքային գործընթացի առկայութիւնը կը փաստէ: Anti-CCP հակամարմինները եւ յօդատապային գործօնը (RF) աւելի տարածուած արեան քննութիւններ են՝ յօդատապային յօդաբորբը գնահատելու համար:

Պատկերային քննութիւնները, ինչպիսիք են ռենտգէնները (X-rays), սովորաբար կ’օգտագործուին յօդաբորբը ախտաճանաչելու եւ հսկելու համար: Այլ պատկերային քննութիւններ, որոնք կրնան նկատի առնուիլ, հետեւեալներն են՝ համակարգչային շերտագրում (CT scan), փոզիթրոնային արտանետման շերտագրում (PET scan), ոսկորներու քննութիւն (bone scan) եւ երկակի ուժականութեամբ ռենտգէնեան կլանչաչափութիւն (DEXA):

Տեսակներ

Գոյութիւն ունին յօդաբորբի տարբեր տեսակներ.

1. Ոսկրաբորբ (osteoarthritis) կամ հիւծիչ յօդաբորբ (degenerative arthritis), որ կը յառաջանայ ծերութենէ, յօդի վնասումին եւ մանրէական յօդավարակումի պատճառով.
2. Շարահիւսուածքային յօդաբորբ (rheumatoid arthritis).
3. Մանրէախտածին յօդաբորբ կամ մանրէայօդաբորբ (septic infectious arthritis).
4. Բորակածնային յօդաբորբ (gout).

Ախտաճանաչում

Յօդաբորբի ախտաճանաչումը կը կատարուի յօդի զանազան նկարումներով եւ արեան ու ձուսպահեղուկի քննութիւններով:

Դարմանում

Յօդաբորբի դարմանումին հիմնական նպատակը իրավիճակը մեղմացնելն է, այսինքն չեզոքացնել կամ մեղմացնել յօդացաւը, կասեցնել յօդաբորբը եւ կանխել յօդի մաշումը եւ անշարժութիւնը: Յօդաբորբը հիմնական դարմանում չունի, սակայն կարելի է մեղմացնել կացութիւնը որոշ միջոցներով, օրինակ՝

1. Ջերմութիւն կամ պաղութիւն կիրարկել յօդին վրայ.
2. Մարզանք ընել.
3. Յօդը անշարժ պահել ոսկրակալի-բեկակալի (splint) գործածութեամբ.
4. Մարձում կատարել (massage).
5. Լաւ եւ բաւարար քնանալ, այսինքն նուազագոյնը 8 ժամ.
6. Երկար ժամանակի ընթացքին նոյն ձեւով չնստիլ կամ ոտքի չկանգնիլ.
7. Մտախոհութիւն կատարել (meditation).
8. Կանոնաւոր սնունդի հետեւիլ, առատ պտուղ եւ բանջարեղէն ուտել.
9. E կենսանիւթ, կրածին (calcium) եւ Օմեկա 3 գործածել.
10. Հակաբորբոքիչ եւ ցաւաբեկ դեղեր գործածել.
11. Վիրաբուժական միջոցառումներ կատարել, օրինակ՝ յօդի վերակենդանացում (arthroplasty), յօդի փոխարինում:

Աղբիւրներ

• «Բժիշկին Դ. Խօսքը», Բժիշկ Կարպիս Հապոյեան, Հրտրկ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս-Լիբանան, 30 Ապրիլ 2014 , էջ 45-46: