Մազդէականութիւն

Մազդէականութիւն, շարք մը հին իրանական կրօններու անուանումն է, որոնք նախորդած են զրադաշտականութեան: Որոշ աղբիւրներու մէջ սխալմամբ կը համեմատուի զրադաշտականութեան հետ: Ի տարբերութիւն զրադաշտականութեան, մազդէականութեան մէջ Ահուրա Մազդան մէկն է աստուածներէն, հաւասար Միթրային: Մազդէականութիւնը, վեդականութեան հետ միասին, կը պատկանի հնդիրանական կրօններուն, որոնք ունին ընդհանուր դիցաբանութիւն, ծէսեր եւ նման անուններ որոշ աստուածներու եւ հերոսներու:

Ահուրա Մազդայի կերպարը մազդէականութեան մէջ

Ահուրա Մազդայի պաշտամունքը, ինչպէս կը կարծեն որոշ պատմաբաններ զրադաշտականութեան, չէր մշակուած Զրադաշտի կողմէ, ան գոյութիւն ունէր նաեւ մարգարէի քարոզէն առաջ: Ցէների կարծիքով, զրադաշտականութենէն առաջ Ահուրան, անկասկած, կապուած էր նաեւ ճշմարտութեան գաղափարին կամ որոշ «տիեզերքի կարգաւորուածութեան» պատկերացման, ինչպէս նաեւ ջուրերուն, լոյսին կամ արեւին հետ:

Մազդէականութեան այլ հոսանքներ

Մազդէականութեան հիւսիսային ճիւղը ժամանակակից պատմական գիտութեան մէջ յայտնի է որպէս թուրանական կրօն: Որոշ հետազօտողներ մազդէականութեան այլ ճիւղ՝ հարաւ-արեւելեան, կը տեսնեն տարածուած Թիբեթի աւանդական կրօնը՝ պոնը, սակայն գիտնականներու մեծամասնութիւնը կը մերժէ այս տեսակէտը:

Միտումներ

Թուրեան կրօն

Մազդէականութեան հիւսիսային ճիւղը արդի պատմագիտական ուսումնասիրութիւններու մէջ ծանօթ է որպէս Թուրանիզմ: Թուրանիզմը էթնիկական անունն է այն խումբին, որ կը յիշատակուի Աւեստայի մէջ եւ անուանուած է ի պատիւ Թուրան շրջանին, սակայն թուրանցիները չեն յիշատակուիր Ք.Ա. առաջին հազարամեակի պատմական արձանագրութիւններուն մէջ: Աքեմենեան աղբիւրները հետեւողականօրէն կ’օգտագործեն «Սակա» (Saka) եզրը՝ հիւսիսային տափաստաններու քոչուորներուն ակնարկելու համար, մինչդեռ յոյն հեղինակները յաճախ զանոնք կը կոչեն «Սկիւթներ» (Scythians): Այնուամենայնիւ, այնպիսի գիտնականներ, ինչպէս Մերի Պոյսը (Mary Boyce), համաձայն են, որ թուրանցիները իրանական տափաստանային քոչուորներ էին, որոնք կ’ապրէին Եւրասիական տափաստաններուն մէջ՝ հին իրանցիներէն դէպի հիւսիս:

Մարերու կրօնը

Որոշ հետազօտողներ կը կարծեն, թէ հաւանական է, որ Մարաստանի (Media) ժողովուրդը Աքեմենեան շրջանին նախորդող երկու դարերուն դաւանած է Մազդէականութեան տիպի կրօն մը: Այնուամենայնիւ, Աքեմենեան, հելլենիստական եւ պարթեւական շրջաններուն Մարաստանի մէջ մազդայական կրօնի գոյութիւնը հաստատուած է յունական տեղեկութիւններով: Այսպէս, իրանական մեծ աստուածուհի Անահիտային նուիրուած տաճարը Եկբատանի (Ecbatana) մէջ յիշատակուած է Պոլիպիոսի կողմէ, որ կը հաղորդէ անոր կառուցումը Աքեմենեան արքայ Արտաքսերքսես Բ.-ի կողմէ. այն դեռ կը յիշատակուի պարթեւական շրջանին՝ Պոլիպիոսի եւ Իսիտոր Քարաքսացիի կողմէ: Վերջինս կը յիշատակէ այս աստուածուհիին (զոր ան կը նմանցնէ յունական Արտեմիսին) նուիրուած մէկ այլ մեծ տաճար Մարաստանի մէջ՝ Քանկաւարի (Kangavar) մէջ, որուն աւերակները պեղուած են:

Ստրաբոնը՝ Ք.Ա. 1-ին դարու հռոմէացի պատմաբանը, յղում ընելով Ք.Ա. 5-րդ դարու յոյն պատմաբան Հերոտոտոսին, կը յիշատակէ ծիսական մարմնավաճառութիւնը եւ կը պատմէ մեզի մարերու մասին, որոնք կը ծառայէին Անահիտայի տաճարներուն մէջ.

«Անոնք բոլորը զեխութեան կը յանձնուին: Միեւնոյն ժամանակ, անոնք իրենց սիրեկաններուն հանդէպ այնպիսի բարեացակամութիւն կը ցուցաբերեն, որ ո՛չ միայն հիւրընկալութիւն կը ցուցադրեն ու նուէրներ կը փոխանակեն, այլեւ յաճախ աւելին կու տան, քան կը ստանան, քանի որ կու գան հարուստ ընտանիքներէ, որոնք անոնց կ’ապահովեն համապատասխան միջոցներով: Սակայն, անոնք որպէս սիրեկան չեն ընդունիր հանդիպած առաջին օտարերկրացիները, այլ գլխաւորաբար անոնց, որոնք ունին իրենց սեփական ընկերային դիրք»: