Հրասախ

Հրասախ կամ (խրասախ, հրասխ, խրասխ, փարսանգ, ֆարսանկ, ֆարսախ), Մերձաւոր Արեւելքի երկարութեան միաւոր, որ ունի հին պարսկական ծագում, սովորաբար այն հեռաւորութիւնը, որ կը կտրուի քարաւանով մինչեւ յաջորդ հանգիստը կամ կանգառը, կամ այլ կերպ՝ այն հեռաւորութիւնը, որ կարելի է անցնիլ ոտքով մէկ ժամուան ընթացքին: 1 ֆարսանկը մօտաւորապէս կը համապատասխանէ արեւմտեան Եւրոպայի 1 լիգային: Հին անգլիական գրականութեան մէջ հանդիպած է սխալ անուանում՝ «պարսկական մղոն»:

1 ֆարսանկ = 12000 ոտք = 30 ղալվա = 150 աշլով (թանաբով) = 1/4 բարի:

Կ'առանձնացուին՝

• Ֆարսանկ պարսկական = 5549 մ.
• Հրասախ հայկական = 5250 մ.
• Պարասանգ հին եգիպտական = 1/9 շեմա = 6980 մ.
• Սանգ (ֆարսախ) միջինասիական. XIX դարուն սովորաբար 8 վերստ = 8534,25 մ.

Ստուգաբանութիւն

Հայկական բառը հրասախ կը ծագի հիւսիս-արեւմտեան իրանական *frasax, ուրկէ արաբական فَرْسَخ (farsaḵ): Համեմատեցէք՝ հարաւ-արեւմտեան իրանական ձեւը, Պահլաւական (plsng /frasang/), ուրկէ պարսկական فرسنگ (farsang):

Փարսանգ (Հրասախ). Պատմական սահմանումներ եւ չափեր

Փարսանգի (հայկական մատենագրութեան մէջ՝ հրասախ) մասին ամենավաղ յիշատակութիւնը կը հանդիպի Ք.Ա. 5-րդ դարու պատմիչ Հերոտոտոսի մօտ, որ այս չափը կը սահմանէ որպէս 30 ստադիոն (stadia) կամ կէս սքոյնոս (schoenus): 30 ստադիոն երկարութիւնը կը հաստատեն նաեւ աւելի ուշ շրջանի յոյն եւ հռոմէացի հեղինակներ (ինչպէս՝ Քսենոփոնը): Սակայն, 6-րդ դարու պատմիչ Ագաթիասը կը նշէ, որ իր ժամանակակից պարսիկները փարսանգը կը համարէին միայն 21 ստադիոն: Ստրաբոնը նոյնպէս կը շեշտէ, որ տարբեր հեղինակներ զայն ընդունած են որպէս 60, 40 կամ 30 ստադիոն:

1-ին դարու հեղինակ Պլինիոսը կը նշէր, որ իրանցիները իրենք ալ տարբեր երկարութիւններ կը վերագրէին այս միաւորին: Զրադաշտական աւանդութեան պատկանող «Պունտահիշն» (Bundahishn) բնագիրը աւեստերէն hathra եզրը կը նմանցնէ «1000 քայլնոց փարսանգի» (հռոմէական մղոն), ապա փարսանգը կը սահմանէ որպէս այն հեռաւորութիւնը, որուն վրայ լաւ տեսողութիւն ունեցող մարդը կրնայ որոշել՝ բեռնակիր անասունը սեւ է, թէ սպիտակ: 14-րդ դարու պատմագիր Համտուլլահ Մոսթոֆին կ’արձանագրէ, որ փարսանգի երկարութիւնը կը տարբերէր ըստ տարածաշրջանի (հիւսիս-արեւելք՝ 15,000 քայլ, հարաւ-արեւմուտք՝ 6,000 քայլ), սակայն «իսկական» փարսանգը կը համարէր 9,000 քայլը կամ 12,000 կանգունը:

Գիտական հաշուարկներ

Ըստ Հերոտոտոսի եւ Քսենոփոնի 30 ստադիոնի սահմանումին, փարսանգը հաւասար պէտք է ըլլար 5.7 քմ-ի (ողիմպիական չափ) կամ 5.3 քմ-ի (ատտիկեան չափ): Սակայն, 1920-ին Քենեթ Մէյսընը եզրակացուց, որ Քսենոփոնի բաբելոնեան ճամբորդութիւններուն մէջ օգտագործուած փարսանգը հաւասար էր ընդամէնը 3.9 քմ-ի: 1985-ի տեսութիւն մը կ’առաջարկէ, որ փարսանգը սահմանուած էր բաբելոնեան beru միաւորով (1 beru = 2 փարսանգ): 2010-ի ուսումնասիրութիւն մը ցոյց տուաւ, որ Քսենոփոնի մօտ փարսանգի երկարութիւնը կը փոխուէր՝ կախեալ եղանակէն եւ տեղանքէն. հարթ եւ չոր ճամբաներուն վրայ փարսանգը աւելի երկար էր, իսկ դժուարանցելի տեղերու մէջ՝ աւելի կարճ:

Լեզուական ժառանգութիւն

Այս եզրը գոյատեւած է ժամանակակից յունարէնի մէջ՝ «απέχει παρασάγγας» (հեռու է փարսանգներով) դարձուածքով, որ կը նշանակէ, թէ որեւէ բան շատ հեռու է մէկ այլ բանէ, յատկապէս՝ որակի առումով: Եբրայերէն «parsah» ձեւով այն կը գործածուի նաեւ Բաբելոնեան Թալմուտի մէջ, օրինակ՝ նկարագրելով դէպի երկինք տանող սանդուխը, որուն լայնութիւնը կը տրուի որպէս 8,000 փարսա: Հին եթովպական չափման միաւորներու շարքին նոյնպէս գոյութիւն ունեցած է «farsang»-ը: