Հոգեկան առողջութիւն
Հոգեկան առողջութիւն
Հոգեկան առողջութիւնը (Mental health) կ'ընդգրկէ զգացական, հոգեբանական եւ սոցիալական բարեկեցութիւնը, ազդելով ճանաչողութեան (cognition), ընկալումի (perception) եւ վարքագծի (behavior) վրայ։ Հոգեկան առողջութիւնը վճռորոշ դեր կը խաղայ անհատի առօրեայ կեանքին մէջ՝ ճնշուածութիւնը կառավարելիս, ուրիշներու հետ յարաբերուելիս եւ ընդհանուր կեանքին նպաստելիս։
Ըստ Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութեան (WHO), անիկա «բարեկեցութեան վիճակ մըն է, ուր անհատը կը գիտակցի իր կարողութիւններուն, կրնայ յաղթահարել կեանքի բնականոն ճնշուածութիւնները, կրնայ աշխատիլ արդիւնաւէտօրէն եւ բերրիօրէն, եւ կրնայ նպաստել իր համայնքին»։ Անիկա նոյնպէս կը որոշէ, թէ անհատը ինչպէս կը վարուի ճնշուածութեան, միջանձնային յարաբերութիւններու եւ որոշումներ կայացնելու հետ։ Հոգեկան առողջութիւնը կը ներառէ սուբիեքթիւ բարեկեցութիւնը, ընկալուած ինքնարդիւնաւէտութիւնը (self-efficacy), ինքնավարութիւնը (autonomy), կարողունակութիւնը (competence), միջսերնդային կախումը եւ անհատի մտաւոր ու զգացական ներուժի ինքնաիրականացումը (self-actualization), ի միջի այլոց։
Դրական հոգեբանութեան կամ ամբողջականութեան (holism) տեսանկիւններէն, հոգեկան առողջութիւնը պարզապէս հոգեկան հիւանդութեան բացակայութիւնը չէ։ Աւելի շուտ, անիկա բարեկեցութեան աւելի լայն վիճակ մըն է, որ կը ներառէ անհատի կարողութիւնը՝ վայելելու կեանքը եւ հաւասարակշռութիւն ստեղծելու կեանքի գործունէութիւններու եւ հոգեբանական դիմացկունութիւն (psychological resilience) ձեռք բերելու ջանքերու միջեւ։ Մշակութային տարբերութիւնները, անձնական փիլիսոփայութիւնը, սուբիեքթիւ գնահատականները եւ մրցակցող մասնագիտական տեսութիւնները բոլորն ալ կ'ազդեն, թէ ինչպէս կը սահմանուի «հոգեկան առողջութիւնը»։
Հոգեկան առողջութեան դժուարութիւններուն հետ կապուած վաղ նշաններէն ոմանք են՝ քունի խանգարումը, կորուստը էներժիի, ախորժակի բացակայութիւնը, ինքնիրեն կամ ուրիշներուն վնասելու մասին մտածելը, ինքնամեկուսացումը (թէեւ ներամփոփութիւնը կամ ինթրովերսիան եւ մեկուսացումը պարտադիր չէ որ անառողջ ըլլան), եւ յաճախակի մտքերով բացակայ ըլլալը (zoning out)[1]։
Հոգեկան առողջութեան չափանիշներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը առանձնացած է հոգեկան առողջութեան հետեւեալ չափանիշները.
- Բնագիտական եւ հոգեկան ես-ի անընդհատութեան եւ ամբողջականութեան գիտակցին,
- Համանման իրադրութիւններուն մէջ ապրումներու անընդհատութեան եւ նոյնականութեան գիտակցին,
- քննադատական վերաբերմունք սեփական անձի եւ գործունէութեան արդիւնքներու նկատմամբ,
- հոգեկան յետադիմական շարժումներու համապատասխանութիւն միջավայրի ներգործութիւններուն, պայմաններուն եւ իրադրութիւններուն,
- սոցիալական օրինակներուն, կանոններուն եւ օրէնքներուն համապատասխան սեփական վարքագիծի ինքնակառավարման կարողութիւն,
- սեփական կենսագործունէութիւնը ծրագրելու եւ այդ ծրագիրններն իրականացնելու կարողութիւն,
- կենսական իրադրութիւններու փոփոխութեան դէպքին մէջ վարքագիծը փոխելու կարողութիւն[2]:
Հոգեկան առողջութեան համաշխարհային օր
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հոգեկան առողջութեան համաշխարհային օրը կը նշէ 1922 թուականէն իւրաքանչիւր տարի՝ հոկտեմբեր 10-ին:
Հոգեկան առողջութեան պահպանման ուղիներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Սնունդ – որոշ սննդամթերքներու (աղ, շաքարավազ, կծու կերակուրներ, գազավորուած ըմպելիքներ եւ այլն) հաճախակի օգտագործումը կարող է նպաստել այնպիսի հորմոններու աւելացմանը, որոնք կ'առաջացնեն հուզական լարուածութիւն։
- Բնագիտական աշխուժութիւն – Բնագիտական վարժութիւններու կատարումը ոչ միայն կ'ամրապնդէ մկանները, անդամներու աշխատանքը, այլեւ կը նպաստէ էնտորֆիններու առաջացմանը, որոնք կը բարձրացնեն տրամադրութիւնը: Կարեւոր է նաեւ օրուայ սնունդի բաւականաչափ ժամանակ հատկացնել մաքուր օդին զբոսնելուն, հանգիստին եւ քունին:
- Հոյզերու կառաւարել եւ դրսեւորել – հոգեկան առողջութեան պահպանման տեսանկիւնէն կարեւոր է ինչպէս դրական, այնպէս ալ բացասական յոյզերու արտայայտումը։ Բացասական յոյզերը կազմութեան նորմալ արձագանքն են ոչ սովորական պայմաններուն, անոնք պետք չէ ժխտին կամ թաքցնել։ Կարելի է գտնել արտայայտման առաւել բանաւոր եղանակներ, կատարել հանգստեան վարժութիւններ, զբաղուիլ խորհրդածութիւնով, խստակեաց փիլիսոփայութիւնով (yoga):
- Ճանաչել սեփական թուլութիւններն ու թերութիւնները – եթէ անձը գիտէ, թէ որ իրադրութիւններն են իր մէջ կ'առաջանայ չափազանց ուժեղ յետադիմական շարժումի, ապա կարող է պաշտպանել անոնցմէ։
- Դրական մտածելակերպի ձեւավորում – պետք է սորվիլ գնահատել ունեցածը, չկենդրոնանալ բացասական գիտելիքներու վրայ, դադարել զբաղուիլ քննդատութեամբ։
- Հետաքրքրութիւններու ձեւավորում եւ կարողութիւններու զարգացում – իրենց դժբախտ համարող մարդիկ հազուադէպ կ'ունենան շատ հետաքրքրութիւններ։ Որքան մարդը շատ հետաքրքրութիւններ կ'ունենայ, կը փորձէ իրեն տարբեր բնագաւառներուն մէջ, այնքան հետաքրքիր կը դառնայ անոր կեանքը։
- Ժպտալ – հաճախակի ժպտալը դրական կ'անդրադառնայ մարդու ինքնազգացողութեան վրայ։
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ (անգլերեն) Mental health, 2025-11-19, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mental_health&oldid=1323095668, վերցված է 2025-11-20
- ↑ World Health Organisation։ «Mental Health: Strengthening Our Response (Fact sheet N°220)»։ World Health Organisation։ արտագրուած է՝ Փետրուար 3, 2013
Արտաքին հղումներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Т.Б. Дмитриева, Б.С. Положий։ ««Психическое здоровье россиян»»։ Vivos Voco։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2016-03-05-ին։ արտագրուած է՝ 2011-9-12
- «Общественный фонд «Ментальное здоровье»» (html) (ռուսերեն)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2017-06-25-ին։ արտագրուած է՝ 19.10.2009