Կարգաբանութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Կենդանի կազմութիւններու դասակարգին մէջ

Կարգաբանութիւն (կանոնաւոր, դասաբաշխութիւն), կենսաբանական գիտութիւն, որու խնդիրն է բազմակողմանիօրէն նկարագրել եւ կարգի բերել գոյութիւն ունեցող եւ անհետացած կենդանիներու, բոյսերու, սունկերու եւ մանրագործարանութիւններու բոլոր տեսակները, պարզել անոնց միջեւ եղած ազգակցական կապը, տեսակառաջացման ուղիները։ Կարգաբանութիւնը կը հենուի կազմութեան բոլոր հատկանիշներու (ձեւաբանական, բնախօսական, կենսաքիմիական եւ այլն) վրայ։ Բոյսերու կարգաբանութեան մէջ յատուկ ուշադրութիւն կը դարձնէ վերարտադրող (վերարտադրողական) մասերու (ծաղիկ, զբօսասէր մասեր) կառուցուածքին։ Շատ կենդանիներու կարգաբանութեան մէջ դասաբանական խումբերու բնութագրման ժամանակ առաւելութիւնը կը տրուի անդամազննական հատկանիշներուն։

Կարգաբանութեան նպատակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարգաբանութեան հիմնական խնդիրն է հնարավորութիւն ստեղծել կողմնորոշուելու գործնականօրէն գոյութիւն ունեցող կենդանիներու, բոյսերու եւ մանրագործարանութիւններու միջեւ։ Ան գւ վերաբերի նաեւ անհետացած տեսակներուն։ Կարգաբանութիւնը կը կառուցէ կազմութիւններու բնական համակարգ, որ համաստորադաս հանգամանք ստորոգութիւններու մէջ աւելի ամբողջական պետք է արտայայտէ տեսակներու միջեւ գոյութիւն ունեցող կապը։ Ձգտելով ստեղծել գործարանական աշխարհի լրիւ համակարգ կամ դասակարգին մէջ՝ կարգաբանութիւնը կը հենի կենսաբանական բոլոր առարկաներու տեսական ու գործնական տուեալներու վրայ եւ սերտօրէն կապուած է բարեշրջութեան ուսմունքի հետ։

Կարգաբանական միաւորներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կազմութիւններու դասակարգման հիմնական կարգաբանական միաւորը տեսակն է (species)։ Տեսակներու նշման համար ընդունուած է Գառլ Լիննէյի կողմէն առաջարկուած եւ մինչեւ այժմ պահպանուող պինար (կրկնակի) անուանակոչութիւն, այսինքն տեսակի անունը կը նշէ 2 բառով. առաջինը կը նշանակէ ցեղը, որուն կը վերաբերի տուեալ տեսակը, երկրորդը՝ տեսակային համաճարակն է։ Պինար անունակոչութեան համառոտակի ձեւով կ'աւելացնէ նաեւ տուեալ տեսակը նկարագրող հեղինակի ազգանունը. օրինակ՝ Serratula serratuloides Takht։

Տեսակի գաղափարը բուսաբանութեան մէջ աւելի նեղ է, քան կենդանաբանութիւնի մէջ։ Յաճախ այն, ինչ կենդանաբանները որպէս ենթատեսակ կը դիտեն, բուսաբանները կը համարեն ինքնուրույն տեսակ։

Տեսակները կը միաւորեն ցեղերու մէջ (genus), ցեղերը՝ ընտանիքի մէջ (familia), ընտանիքները՝ կարգերու մէջ (ordo), կարգերը՝ դասերու մէջ (classis), դասերը՝ տիպերու մէջ (typus) կամ բաժիններու մէջ (division)։ Կարգաբանութեան բարձրագոյն միաւորը թագաւորութիւնն է (regnum), որ կը համախմբէ ամբողջ բուսական կամ կենդանական աշխարհը։

Կարգաբանութեան բարձրագոյն միաւորը թագաւորութիւնն է։ Երկրագունդը բնակեցնող բոլոր կենդանի կազմութիւններուն ընդունուած է բաժնել 4 թագաւորութիւններու՝ պարզագոյն էակներ, սունկեր, բոյսեր, կենդանիներ։ Գոյութիւն ունի կենդանի կազմութիւններու աւելի քան 2 մլն, իսկ բոյսերու 350 հազար տեսակներ։ Յայտնի է սունկերու 100 հազար տեսակ՝ միաբջիջ եւ բազմաբջիջ սունկեր։

Թագաւորութիւնները կը բաժանուին տիպերու, որոնք կը գերազանցեն 2 տասնեակը։ Հիմնական տիպերն են՝ ողնաշարաւորներու տիպ, հոդուածոտանիներու տիպ, արմատամտրակաւորներու, հեղումներ կամ թարթիչաւորներու, հանդիսատեսերու, աղեխորշաւորներու, տափակ որդերու, կլոր որդերու, օղակաւոր որդերու, փափկամարմիններու տիպեր։

Տիպերը կը բաժանուին դասերու։ Օրինակ՝ կաթնասուններու դաս, երկկենցաղներու դաս, թռչուններու դաս, սողուններու դաս, ոսկորային ձուկերու դաս։ Դասը կը գտնուի տիպի եւ կարգի միջեւ։

Դասերը կը բաժանուին կարգերու։ Կարգաբանական կարգերէն են՝ գիշատիչների, յառաջակարգքեր, կրծողներ, նապաստականմաններ, ձեռնաթեւաւորներ, կնճիթաւորներ, միասմբակաւորներ, երկսմբակաւորներ, կոշտուկոտանիներ, կետանմաններ, մաշկոտանիներ, միջատակերներ, թերատամնաւորներ, ծոնդիչներ, մենաքարեր, երկշաքիլաւորներ։

Կարգերը կը բաժանուին ընտանիքներու՝ Կաղապար:Lang-lat։ Ընտանիքը կը գտնուի կարգի եւ ցեղի միջեւ։ Բուսական աշխարհին մէջ յայտնի ընտանիքներ են՝ խաչածաղկաւորներ, վարդազգիներ, մօրուսաւորներ, ստնաւորներ, աստղածաղկազգիներ, հացազգիներ, շուշանազգիներ, փիփերթազգիներ։ Կենդանական աշխարհի յայտնի ընտանիքներ են՝ կատուներու ընտանիքը, մրջնակերներու ընտանիքը։

Ընտանիքները կը բաժանուին ցեղերու, իսկ ցեղերն ալ՝ տեսակներու։

Կենդանական աշխարհի դասակարգման փորձեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գոնրատ Հեսներ։ Կենդանի կազմութիւններու դասակարգմամբ զբաղուող շուեյցարացի գիտնական
Գառլ Լինէյ։ «Բնութեան համակարգ» աշխատութեան հեղինակ

Կենդանիներու եւ բոյսերու դասակարգման փորձեր կատարուած են դեռեւս Յին Յունաստանի մէջ, մ.թ.ա. 4-րդ դարուն, Արիսդոդելի կողմէն։ Սակայն կարգաբանութիւնը, որպէս գիտութիւն, ձեւաւորուած է 18-րդ դարու կէսերուն եւ կապուած է շուետ բնախոյզ Գառլ Լիննէյի անուան հետ, որ բոյսերուն ու կենդանիներուն դասակարգելու համար օգտագործեց 1693-ին անգլիացի կենսաբան Ճոն Ռէյի առաջարկած «տեսակ» հասկացութիւնը։ Իրականութեան մէջ կազմութիւններու բնական համակարգի իսկական նիւթապաշտական գաղափարը բացայայտած է Չարլզ Տաուինը իր՝ տեսակներու առաջացման մասին աշխատութեան մէջ։

Դեռեւս 400 տարի առաջ շուետարացի գիտնական Գոնրատ Հեսները այբբենական կարգով սկսաւ գրանցել իրեն յայտնի բոլոր կենդանի կազմութիւններու տեսակները։ Ան փորձուած համակարգ էր, որովհետեւ այդ սկզբունքով կը դասակարգեն բոլոր հանրագիտարաններն ու բառարանները։ Սակայն կենդանիներու հարցին մէջ առկայ էին շարք մը թերութիւններ. տարբեր լեզուներով կենդանիները ունին տարբեր անուանումներ եւ բացի այդ իրար կողք կը յայտնուէին միմեանց խիստ տարբերուող կենդանիներէն։ Այնպիսի, ինչպիսին են՝ Քանգարուն ու կետը, տրոքիլոսն ու կոկորդիլոսը։

Այս խնդիրի լուծման մէջ մեծ աւանդ ունի շուետ բնագետ Գառլ Լինէյը (1707-1778)։ Ան առաջարկեց կենդանական տեսակներու հաշվառման համակարգ մը, որ մինչ օրս ընդունելի է։ Ան առաջարկեց կենդանիներն ու բոյսերը անուանել լատիներէն՝ հին հռոմեացիներու լեզուով։ 1735 թուականին լոյս տեսած է անոր «Բնութեան համակարգ» աշխատութիւնը, որտեղ ամբողջութեամբ ներկայացուած է կենդանական տեսակներու դասակարգման այդ համակարգը։

Կաղապար:ՀՍՀ

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Վահագն Աբրահամյան - «Ճանապարհորդություն կենդանիների աշխարհում», Երևան, 2012, 128 էջ
  • «5-րդ հատոր»։ Հայկական սովետական հանրագիտարան։ 1979 թ.