Ինքնաթիռ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Արեւելահայերէն

Աշխարհի ամենամեծ մարդատար ինքնաթիռը՝ Էյրպաս Ա 380:

Ինքնաթիռ (կամ հին անուն ով՝ աերոպլան), օդէն ծանր թոչող սարք՝ շարժիչներու եւ թեւերու օգնութեամբ մթնոլորտին մէջ թռչելու համար։ Մեծ արագութեան, բեռնունակութեան, գործողութեան շառաւիղի, յուսալիութեան շնորհիւ ունի աւելի լայն գործողութիւն, քան միւս թռչող սարքերը։ Ինքնաթիռը կը տարբերի ուղղաթիռէն եւ օրնիթոփտերէն թեւերու անշարժութեամբ, իսկ շարժիչի առկայութեամբ կը տարբերի սահասաւառնակներէն։ Տիրիժապլէն եւ օդապարիկէն ինքնաթիռները կը տարբերի անով, որ որպէս վերամբարձ ուժ կը կ'օգտագործեն աէրոտինամիկ ուժեր, աէրոսթաթիքայի փոխարէն։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թռչող սարքերու առաջին գծագրերը յայտնաբերուած են Վերածնունդի դարաշրջանի իտալացի մեծ նկարիչ, քանդակագործ ու գիտնական Լէոնարտօ տա Վինչիի ձեռագրութեան միջոցաւ։

Ասկէ յետոյ շատ ու շատ գիւտարարներ զբաղուած են թռչող գործիքներ ստեղծելով, ոմանք նաեւ կը նման էին թռչուններու. մարմինին թեւեր յարմարեցնելով՝ կ'ուզէին օդ բարձրանալ։ Բայց մարդը երկինք ճախրեց ոչ թէ մկաններու, այլ բանականութեան ուժով։

XIX դարու վերջին կատարելագործուած ներքին այրման շարժիչները հնարաւորութիւն տուին ստեղծել նաեւ թեթեւ եւ բաւականաչափ հզօր աւիացիոն շարժիչ։ 1903 թուականին դեկտեմբեր 17-ին օդ բարձրացաւ քարիւղով աշխատող շարժիչով՝ ամերիկացի Օրուիլ եւ Ուիլպեր Ռայթ եղբայրներու կառուցած «Ֆլայըր» («Սաւառնակ») ինքնաթիռը եւ անցաւ 35 մ ճանապարհ։ Թէեւ մարդուն առաջին թռիչքը տեւեց ընդամէնը 12 երկվայրկեան, սակայն այդ արդէն իրական թռիչք էր՝ վերասլացքով ու վայրէջքով։

1909 թուականին Լուի Պլերիոն անցաւ Լա Մանշ նեղուցը, իսկ 10 տարի ետք Էլքոկն ու Պրաունը իրականացուցին առաջին անովայրէջք թռիչքը Ատլանթեան ովկիանոսի վրայով։ 1927 թուականին Չարլզ Լինտպերկը «Սենտ Լուիսի ոգին» ինքնաթիռով, առաջինը աշխարհին մէջ, միայնակ կարողացաւ անցնիլ Ատլանթեան ովկիանոսը։ 1930 թուականին Էմմի Ճոնսոնը ամցաւ Անգլիայէն Աւստրալիա եւ եղաւ թռիչք կատարած առաջին կին օդաչուն, իսկ 2 տարի ետք ամերիկացի Էմիլիա Էրհարթը առաջինն էր որ հատեց Ատլանթեան ովկիանոսը։ Անոր թռիչքը տեւեց 15 ժամ եւ 18 վայրկեան։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն առաւել յայտնի դարձան ֆրանսական «Ֆարման», «Վուազէն» եւ «Նիւպոր», անգլիական «Սոպուիչ», գէրմանական «Ֆոկեր», ռուսական «Իլեայ Մուրոմեց» մարտական ինքնաթիռները, որոնք կը զարգացն էին 90–120 քմ արագութիւն եւ բաւականաչափ ծանր բեռներ կը փոխադրէին։

1930-ական թուականներու վերջերուն ստեղծեցին ճամբորդական ինքնաթիռներ։ 1920–30-ական թուականներուն Անգլիայի, Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, ԽՍՀՄ-ի եւ այլ երկրներու մէջ արդէն ստեղծուած էին մի քանի հարիւր տեսակի ռազմական ու քաղաքացիական ինքնաթիռներ։ 1924 թուականին օդ բարձրացաւ ծանր, ամբողջովին մէտաղէ պատրաստուած խորհրդային առաջին՝ ԱնՏ-2 ինքնաթիռը։ Անոր արագութեան ան մէկ ժամուայ մէջ անցաւ 656 քմ, Անգլիական սահման էն «Սուպերմարին Մ6Գ» ինքնաթիռը, իսկ Ամերիկեան «Դուգլաս» ֆիրմայի ԴՍ-3 ինքնաթիռը երկար տարիներ տարբեր երկրներու մէջ քաղաքացիական հիմնական փոխադրամիջոցն էր։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն աշխարհի մէջ ամէն էն լաւագոյնն էին խորհրդային Իլ-2 հակատանկային օդանաւը, Անգլիական «Սփիդֆայր», Ամերիկեան «էյրքոբրայ» եւ «Մուսթանգ» օդանաւերը եւ այլն։ Պատէրազմի վերջին ինքնաթիռներու արագութիւնը կը հասնէր արդէն մէկ ժամւայ մէջ շուրջ 700 քմ-ի։ Սակայն այդ շրջանի ինքնաթիռները մխոցային շարժիչով էին, եւ այդ կը խանգար էր արագութեան մեծութիւնը։ Անհրաժեշտ էր ստեղծել աւելի հզօր շարժիչներ։

1952 թուականին սկսաւ մարդատար ռեակտիւ («Հեյուիլենդ Քոմեթ») կանոնաւոր երթեւեկութիւնը։ Այս ձեռքաբերումները թոյլ տուին ստեղծել քաղաքացիական ինքնաթիռներ։ Առաջին ճամբորդական ինքնաթիռը 1960 թուականին ստեղծուած «Կոնկորդն» էր. Այն ձայնի արագութիւնը կը գէրազանց էր 2 անգամ եւ Ատլանթեան ովկիանոսը կը կտրէր եւ կ'անցնէր էր ընդամէնը 3 ժամուայ մէջ։

Նորագոյն ինքնաթիռներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեր օրերուն նոր ինքնաթիռներու շինարարութեան մէջ, աւելի շատ ուշադրութիւն կը դարձնեն, ոչ թէ արագութիւնները բարելաւելու, այլ անոնք խնայողական դարձնելու վրայ։ Նորագոյն օդանաւերու մեծ մասի արագութիւնը գրեթէ 2 անգամ փոքր է 1960-ական թուականներէն ստեղծուած յայտնի «Կոնկորդի» արագութիւնէն։ Ներկայիս համակարգիչներու օգնութեամբ ճարտարագէտները կը մշակեն աւելի մեծ թեւեր ունեցող օդանաւներ եւ կ'ուզեն ստեղծել աւելի քիչ վառելանիւթ օգտագործող ու աւելի քիչ աղմուկ առաջացնող շարժիչներ։ Օրինակ՝ ծախսելով նոյն քանակութեամբ վառելանիւթ, կը փոխադրէ 4 անգամ աւելի լաւ, քան «Կոնկորդը»: Ժամանակակի ընթացքին կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցան համակարգիչները։ Թռիչքի տարբեր պատրաստութիւններու եւ փորձութիւններու, ինքնաթիռը ղեկավարողը համակարգիչն է։ Կան նոյնիսկ այնպէս ինքնաթիռներ, ուր օդաչուն անմիջականորէն չի ղեկավարէր թռիչքը, այլ միայն կը հետեւի ղեկավարող գործիքներուն, որոնք նշաններ կ'ուղարկեն համակարգիչին, իսկ վերջինս արդէն կ'ընտրէ թռիչքի ռեժիմին համապատասխան լաւագոյն լուծումը։ Այս համակարգին կ'անուանեն կանոնակարգային ռեժիմ։

Կառուցուածքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինքնաթիռի կառուցուածքի հիմնական մասերն են՝ թեւը, ֆիւզելաժը, շասսին եւ ուղղեակները։

Թեւը, շարժումի ժամանակ կը ստեղծէ ուժ, ֆլիւզելաժին կ'ամրացնէ անշարժ, բայց երբեմն կարողութիւնը ունի պտտիլ լայն առանցքի շուրջը կամ փոխել ձեւը։ Թեւի վրայ կը տեղադրեն կողաթեքման ղեկերը։

Ֆիւզելաժը, ինքնաթիռի մարմինը, կը ծառայէ անձնակազմերու եւ ուղեւորներերու տեղաւորման համար։ Ան կը կրէ թեւերը, ուղղեակները, երբեմն՝ շասսին եւ ուժային տեղակայանքը։

Ուղղեակները կը պահեն ինքնաթիռի կայունութիւնը, ղեկավարելիութիւնը, հաւասարակշռութիւնը։

Ինքնաթիռի ուժը կազմուած է շարժիչներէ եւ տարբեր համակարգիչներէ ու գործիքներէ՝, օդային պտուտակ, հրդեհային սարքաւորումներ, ուղղութեան փոփոխման համակարգիչներ եւ այլն։ Շարժիչներու թիւը, տեսակը եւ ինքնաթիռի վրայ անոնց տեղի որոշումը յիմնուած է ստեղծուած դիմադրութեան վրայ, շարժիչներէն մէկուն խափանման, առաջացող շրջման վայրկեանին, սարքերու բարդութեան, շարժիչներու սպասարկման եւ փոխոխութեան հնարաւորութիւններու, աղմուկի չափին, ուղեւորներու սրահին եւ այլն։

Ղեկաւարման համակարգերը կը բաժանւուին հիմնականի եւ օժանդակի միջեւ։ Հիմնականը ընդունուած է ղեկաւարել օդային ղեկերը, իսկ օժանդակը՝ շարժիչներու, շասսիի, արգելակներու եւ ղեկավարման համակարգերը։

Ինքնաթիռի վարումը հեշտացնելու եւ թռիչքի անվտանգութիւնը մեծցնելու համար կը գործադրեն համակարգիչներ։ Ղեկերու թեքման ժամանակ ղեկավարող ցողերուն ծանրաբեռնուածութեան թուլացումը կ'իրագործուի ելեկտրական ուժեղացուցիչներու միջոցավ։ Երբ օդային ղեկերն արդիւնաւետ չեն (օրինակ, խիստ նոսր մթնոլորտի մը մէջ թռչելու ժամանակ), կ'օգտագործեն քիմիական կազային ղեկեր։

Ինքնաթիռներու սարքաւորումները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինքնաթիռը ծածկուած է վերահսկիչ սարքերով, ռատիյով, ելեկտրահակասառցակալմանով, բարձունքային, կէնցաղային եւ այլ յատուկ սարքաւորումներով, իսկ ռազմական ինքնաթիռները նաեւ զէնք-զինամթերքով։

Վերահսկիչ չափով սարքերը կը բաժանւուին դասերի, ինքնաթիռավարման (վարիոՎեար, աւիահորիզոն, կողմնացոյց եւ այլան), շարժիչներէ որ աշխատանքը կը հսկեն (մանոմէտր, ծախսաչափ եւ այլն) եւ օժանդակներէ (ամպերմէտր, վոլտմէտր եւ այլն)։

Ռատիոյի սարքաւորումները կ'ընդգրկեն ռատիոկապի, ռագիողեկավարման, ռատիոլոկացիոն սարքաւորումներ, թռիչքի եւ վայրէջքի համակարգեր։ Բարձունքային սարքաւորումները (օդակարգաւորման, թթուածնի մատակարարման համակարգեր) կը ապահեն անվտանգութիւնը մեծ բարձրութիւններու վրայ թռչելիու ժամանակ։

Ինքնաթիռի աերոդինամիկան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինքնաթիռին թեւին վրայ, օդի ազդեցութեամբ, կ'առաջանայ աերոդինամիկ ուժ։ Այդ ուժի՝ հոսքի ուղղութեան բաղադրիչը կը կոչւուի վերամբարձ ուժ, իսկ շարժման հակառակ ուղղուածը՝ ճակատային դիմադրութիւն։ Մերձայնային արագութեամբ կարողութիւնը ունի յառաջանալու դիմադրութիւն մէջ։ Վերամբարձ ուժի եւ ճակատային դիմադրութեան յարաբերութիւնը կը կոչւուի աերոդինամիկ յատկութիւն, ժամանակակի ընթացքին ինքնաթիռներու մօտ այդ մէկը կը հասնի 10 - 20։

Դասակարգում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինքնաթիռներու դասակարգումը կարելի է կատարել բազմաթիւ յատկանիշներով, ըստ՝ նշանակութեան, կառուցուածքներուն, շարժիչներուն, արագութեան եւ այլն։

Ըստ նշանակութեան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքացիական ինքնաթիռներ

Ռազմական ինքնաթիռներ

Ըստ շարժիչներու տիպի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ շարժիչներու տիպի կ'ըլլան՝

Ըստ թռիչքի արագութեան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ թռիչքի արագութեան՝

Ըստ թռիչքային զանգուածի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թեթեւ ինքնաթիռ ՄԱԻ-223
  • 1-ին դաս (75 տօննայ եւ աւելին)
  • 2-րդ դաս (30-ից մինչեւ 75 տօննայ)
  • 3-րդ դաս (10-ից մինչեւ 30 տօննայ
  • 4-րդ դաս (մինչեւ 10 տօննայ)
  • թեթեւ
  • գերթեթեւ (մինչեւ 495 կգ)

Այս դէպքին մէջ ինքնաթիռի դասը կապուած է օդանաւակայանի դասի հետ, որ կարողութիունը ունի ընդունելու այս տեսակի ինքնաթիռներ։

Ըստ շարժիչներու տեսակի եւ քանակի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստղաձեւ շարժիչը կտրուածքի մէջ
Թուրպոռեաքթիւ շարժիչի քոմփրեսորը

Ըստ կառուցուածքի սխեմայի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թեւերու վերին տեղաբաշխուող մոնոպլան - կանադական Բոմբարդյէ Դաշ 8
Ամերիկեան Բ-2 թռչող թեւ կառուցուածքով ռմբակոծիչ
«Ջեներալ ատոմիքսի» նախագծած MQ-1 Predator անօդաչու սարքը։

Թեւերու քանակով՝

Թեւերու տեղաբաշխում (մոնոպլանների համար)՝

  • վերին տեղաբաշխում
  • միջին տեղաբաշխում
  • ստորին տեղաբաշխում
  • պարասոլ

Պոչի կառուցուածքի տեսակ

Ըստ վայրէջքի մասերու տեսակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • ցամաքային
    • անիւաւոր
    • դահուկաւոր
    • թրթուրաւոր
    • օդային բարձով
  • նաւային
  • ջրային
  • սուզուող

Ըստ վերելք / վայրէջքի տեսակի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ նախագծին / օգտագործութեան կարգավիճակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • փորձարարական
  • փորձնական
  • սէրիական

Ըստ կառավարման սկզբունքի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • օդաչուի կողմէն կառաւարուող
  • անօդաչու

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիուններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:ՀՍՀ