Երազներու Մեկնաբանութիւն (գիրք)

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Գիրք Երազներու մեկնաբանութիւնը (գերմաներէն՝ Die Traumdeutung) Սիկմընտ Ֆրոյտի առաջին լայնածաւալ մենագրութիւնն է, որ հրատարակուած է 1899-ին, սակայն 1900 թուագրուած է, հեղինակի եւ հրատարակիչի ցանկութեամբ՝ «նոր դարին վերագրելու» համար։ Այս աշխատանքին մէջ Ս. Ֆրոյտ առաջին անգամ կը խօսի հոգեվերլուծութեան ամենահիմնական հասկացութիւններէն մէկուն՝ անգիտակցականի մասին, ինչպէս նաեւ առաջին անգամ կը քննարկէ այն հասկացողութիւնը, որ յետագային «Էդիպեան բարդոյթի տեսութիւն» կ՛անուանէ։

Գիրքի առաջին հրատարակութիւնը մեծ յաջողութիւն չէ ունեցած. քանի մը տարուայ ընթացքին վաճառուած է ընդամէնը 600 օրինակ։ Սակայն յետագային, բազմիցս վերահրատարակուելով, այս աշխատանքը դարձած է Սիկմընտ Ֆրոյտի ամենաընթերցուած աշխատանքներէն մէկը։

Aquote1.png Երազներու մեկնաբանութիւնը «Արքայական ճանապարհն» է հոգեկան կեանքի անգիտակցականի ճանաչողութեան համար։ Aquote2.png

Հիմնական հասկացութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գիրքին մէջ հիմնականին անդրադարձած է երազներու հոգեբանական առանձնահատկութիւններուն եւ հոգեբուժական աշխատանքին մէջ անոնց մեկնաբանութեան կարեւորութեան։ Ֆրոյտ կը փաստէ, որ երազը կը փոխարինուի անգիտակցական բովանդակութիւններուն, որովհետեւ բացի երազի ակնյայտ բովանդակութենէն, կայ նաեւ թաքնուած բովանդակութիւն, որ յորդորուած ցանկութիւն է։ Երազներու մեկնաբանութեան հոգեվերլուծական ձեւը ուղղուած է լուծելու երազի թաքնուած բովանդակութիւնը, ինչ որ մեծ նշանակութիւն ունի հոգեբուժական աշխատանքին մէջ։ Երազի հիմնական գործառոյթն է քունը պահպանել։ Երազը քնանալու պահանջմունքի եւ քունը խանգարել ձգտող անգիտակցական ցանկութիւններու միջեւ փոխհամաձայնութիւնն է։ Երազը ցանկութեան մտամոլոր կերպով կիրականացնէ, որուն նպատակը քունը պահպանելն է։ Ֆրոյտ ցոյց կու տայ, որ երազը վերամշակման կ՛ենթարկուի չորս հիմնական միջոցներով՝ միտքի վերածումը տեսողական պատկերներու, խտացում, փոխադրում, երկրորդային մշակում։

Բովանդակութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ա Գլուխ. Երազատեսութեան Հարցի Վերաբերեալ Գիտական Գրականութիւնը (մինչեւ 1900)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ս. Ֆրոյտ իր աշխատանքը կը սկսի՝ քննարկելով մինչեւ իր ուսումնասիրութիւնը արդէն գոյութիւն ունեցող շարք մը հեղինակներու տեսանկիւնները երազատեսութիւններու, անոնց մեքենականութեան, նշանակութեան եւ գործառոյթներու մասին։ Ան մասնաւորապէս կը խօսի Արիսթոթելի, Հիլտեբրանդտի, Շերնէրի, Կրաուսի, Շտրյումպելի, Վունդտի, Իեսսէնի, Շոլցի եւ այլ գործերու մասին որոնք կը վերաբերին երազներու։

Բ Գլուխ. Երազներ Մեկնաբանութեան Ձեւը Երազատեսութեան Վերլուծութեան Օրինակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս գլուխին մէջ Ֆրոյտ կը քննադատէ երազներու մեկնաբանութեան արդէն գոյութիւն ունեցող երկու հիմնական ձեւերը՝ խորհրդանշական ձեւը, որուն միջոցով երազը կը վերլուծուի անոր առկայ ընդհանուր խորհրդանիշներու վերլուծմամբ, եւ վերծանման ձեւը, որ կը բացատրէր երազի հնարաւոր թաքուն իմաստները։ Ս. Ֆրոյտը կը համարուի, որ երազը կրնայ միայն մեկնաբանուիլ, եթէ հաշուի առնենք երազ տեսնողի անձը, անոդ կեանքի պայմանները եւ միջավայրը, որովհետեւ «Երազի մէկ տարրը հարուստի, ամուսնացածի, առեւտրականի համար կրնայ իմաստ մը ունենալ, իսկ աղքատի, չամուսնացածի եւ հռետորի համար՝ բոլորովին տարբեր իմաստ մը»։

Մարդոց հետ հոգեախտաբանական խնդիրներով աշխատելով՝ Ս. Ֆրոյտ եւ Ժոզէֆ Պրեյէր նկատեցին, որ հիւանդներու ախտանիշներու նշանակութեան մեկնաբանութիւնը եւ այդ ախտանիշներու հետզարգացումը կը համընկնին, եւ այդպիսով շատ յաճախ հիւանդը մեկնաբանութենէն ետք ուղղակի կ՛ազատի այդ ախտանիշէն։ Անոնք նաեւ նկատեցին, որ հիւանդները իրենց ախտանիշներու եւ անոնց հետ կապուած զգացողութիւններու մասին խօսելու ընթացքին յաճախ իրենց երազներուն կ՛անդրադառնան։ Այսինքն երազները մեծ հաշուով կը մտցնէին այն հոգեբանական շղթային մէջ, որուն հետ վերլուծութիւն առաջ կ՛ընդանար։ Այս բոլորին իբր արդիւնք, Ֆրոյտ հասկցաւ, որ երազը կարելի է համարել ոչ այլ ինչ, քան հերթական ախտանիշը, որ անհրաժեշտ է մեկնաբանել։

Aquote1.png Այդ պատճառով, ի հարկ է, անհրաժեշտ է հիւանդի հոգեկան պատրաստուածութիւնը: Անոնցմէ կը պահանջուի երկու բան. ուշադրութեան կեդրոնացումը սեփական յիշողութիւններուն վրայ եւ քննադատութեան իսպառ հեռացումը, որպէսզի ան չկարողանայ ընտրել, թէ իր միտքին ծագած միտքը որ պէտք է ըսէ:

Ուշադրութեան կեդրոնացման միջոցով անոր ինքնադիտումը ապահովելու համար նպատակահարմար կ՛ըլլայ, որ ան հարմար դիրք ընդունի եւ փակէ իր աչքերը: Անհրաժեշտ է անոր ըսել, որ հոգեվերլուծութեան յաջողութիւնը պայմանաւորուած է այն իրողութեամբ, որ ան պիտի ըսէ ամէն բան, ինչ կու գայ իր միտքը, եւ չճնշէ նոյնիսկ այն միտքերը, որոնք անէական կը թուին, արտառոց կամ թեմային չվերաբերող։

Aquote2.png

Բայց պէտք է ուշադրութիւնը կեդրոնացնել ոչ թէ ամբողջական երազի, այլ երազի առանձին տարրերուն վրայ միայն։ Այս գտով ստացուած նիւթի օգնութեամբ կրնայ կատարուիլ ինչպէս երազներու, այնպէս ալ ախտաբանական միտքերու մեկնաբանութիւն (այս ձեւը յետագային «ազատ զուգորդումներու ձեւ» անուանուեցաւ)։

Այս տեսութեան համար հիմնարար գաղափարը այն մասին, որ երազը ծածկագիր է, որուն ձեւով եւ միջոցով թաքնուած ցանկութիւնները իրենց համար բաւարարութիւն կը գտնեն, Ֆրոյտի մօտ առաջ եկած է 24 Յուլիս 1895-ի երեկոեան, վիեննական ճաշարանի մը մէջ, երբ հասկցաւ իր՝ նախորդ գիշերուան երազի թաքուն իմաստը։ Յետագային ան կատակելով ըսած է, որ այդ տեղը պէտք է կանգնեցնել ցուցանակ՝ «Այստեղ տոքթոր Ֆրոյտի կողմէն բացայայտուեցաւ երազներու առեղծուածը» գրութեամբ։

Իր այս աշխատանքին մէջ ան որպէս երազի մեկնաբանման օրինակ կը ներկայացնէ հենց այդ նոյն երազը եւ կը մեկնաբանէ զայն։

Ս. Ֆրոյտի երազը (23/24 Յուլիս 1895).[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Aquote1.png Մեծ դահլիճ, շատ հիւրեր, որոնց մենք ընդունած ենք: Անոնց մէջ է Իրման, անոր ձեռքէն կը բռնեմ եւ կը ցանկանամ պատասխանել անոր նամակին՝ մեղադրելով զայն այն բանի համար, որ չէ ընդունած իմ «որոշումը»: Ես անոր կ՛ըսեմ. «Եթէ դուն տակաւին ցաւեր ունիս, ուրեմն անոր մեղաւորը միայն դուն ես»: Ան կը պատասխանէ. «Եթէ դուն գիտնայիր, թէ ինչպիսի ցաւեր ունիմ ես իմ կոկորդին, ստամոքին եւ որովայնին մէջ»:

Ես կը վախնամ եւ կը նայիմ անոր: Անոր դէմքը գունատ է եւ ուռած: Կը մտածեմ, որ հնարաւոր է՝ չեմ նկատած անոր մօտ որեւէ մարմնային հիւանդութիւն: Ես անոր կ՛ուղղեկցիմ պատուհանին մօտ եւ քննեցի անոր կոկորդը:Ան թեթեւակիօրէն կ՛ընդիմանայ, ինչպէս բոլոր կանայք: Ես կը մտածէի՝ թէ չէ՞ որ այդ մէկը անոր պէտք չէ: Բերանը կը բացուի, եւ ես աջ կողմին մէջ կը տեսնեմ ճերմակ մեծ բիծ մը, իսկ խորութեան վրայ՝ տարօրինակ ելուստ՝ քիթի խեցիներու պէս. ես կը տեսնեմ անոր մոխրագոյն կեղեւը: Ես ճիշդ այդ պահուն կը կանչեմ բժիշկ Մ.-ին, որ անգամ մը եւս կը քննէ եւ կը հաստատէ իմ տեսածը: Բժիշկ Մ.-ը սովորականէն տարօրինակ տէսք ունի: Ան շատ գունատ է, կը կաղայ եւ, անյայտ պատճառներու համար, առանց մորուքի: Իմ ընկեր Օտտոն հիմա կանգնած է իմ կողքին, իսկ ընկեր Լեոպոլդը կը հետազօտէ անոր թոքերը եւ կ՛ըսէ. «Անոր մօտ կայ ապաճում ձախէն դէպի վար»: Ան մզմզում կը մատնանշէ ձախ ուսին (չնայած զգեստի առկայութեան՝ ես նոյնպէս կը զգամ այդ մէկը): Մ.-ը կ՛ըսէ. «Անկասկած այս մէկը կը վարակէ: Բայց ոչինչ, անոր մօտ թանչախտ կ՛ըլլայ, եւ թոյնը դուրս կու տայ...»: Մենք նաեւ կը հասկնանք՝ որկէ է վարակը: Ընկեր Օտտոն վերջերս, երբ Իրման անարողջ կ՛ըզգար, զայն յարմար պատրաստութիւն մը տուած էր՝ պրոպիլէն, պրոպիլէնաթթու… տրիմեթիլամին (բանաձեւը ես հստակ կը տեսնեմ աչքերուս առջեւ): Այդպիսի ներարկում կարելի չէ թեթեւամտօրէն: Մեծ է հավանականութիւնը, որ ասեղը այնքան ալ մաքուր չէր։

Aquote2.png

Իրման (կեղծանուն է) եղել է Ֆրոյտի հեւանդը եւ անոր ընտանիքի մտերիմը։ Ֆրոյտը կը նկատէր, որ, քանի որ անոնք մտերիմներ էին, իր՝ որպէս բժշկի հեղինակութիւնը Իրմայի մօտ փոքր էր, ուստի անոր բուժումը լիակատար արդիւնաւետութիւն չունեցաւ։ Հոգեբուժական աշխատանքի վերջը Իրման ազատած էր քէշ վախերէն, բայց ոչ մարմնական աշխատանիշներէն։ Աշխատանքի աւարտին Ֆրոյտ Իրմային «որոշում» մը կ՛առաջարկէ, որուն վերջինս չի համաձայնիր։ Որոշ ժամանակ ետք Ֆրոյտ իր աշխատակից-ընկերոջէն կ՛իմանայ, որ «Իրման համեմատաբար լաւ է, բայց ոչ միանգամայն լաւ»։ Ֆրոյտին կը թուի, թէ ընկերը զայն կը մեղադրէ հիւանդին այս վիճակին համար եւ զայն շատ բան խոստանալու համար։ Այս զգացողութիւնը Ֆրոյտ ոչ մէկ ձեւով չի արտայայտեր եւ երազը տեսնելէն առաջ՝ երեկոեան, մանրամասնօրէն կը շարադրէ Իրմայի հիւանդութեան պատմութիւնը, որպէսզի զայն ուղղորդէ իրենց ընդհանուր ընկեր եւ շատ յայտնի բժիշկ Մ.-ի մօտ։

Ֆրոյտ այս երազը գրի կ՛առնէ եւ կ՛որոշէ վերլուծել՝ առանձնացնելով երազի դրուագները եւ մեկնաբանութիւններ տալով այդ դրուագներուն՝ ըստ նիւթի հերթականութեան։ Իւրաքանչիւր հատուածին մանրամասն մեկնաբանութիւն տալով՝ ան կը տեսնէ, որ երազի բովանդակութիւնը իր մէջ կը պահէ այնպիսի միտքեր, որոնք անհանգստացուցած էին զինք եւ կամ իրեն համար «հոգեկան արժէք» ներկայացած էին։ Երազի վերլուծութենէն ետք, Ֆրոյտը կ՛եզրակացնէ, որ երազը քանի մը ցանկութիւն կ՛իրականացնէ, որոնք առաջացած են վերջին երեկոյի իրադարձութիւններուն պատճառով (Օտտոյի ըսածը եւ հիւանդութեան պատմութեան կազմումը)։

Երազի մեկնաբանութիւնը թոյլ կու տայ երեւան հանել երազին տակի միտքը, որ Ֆրոյտ հետեւեալ ձեւով կը բացատրէ.

Aquote1.png Ես անմեղ եմ Իրմայի շարունակուող հիւանդութեան հարցին մէջ, այս հարցին մէջ մեղաւորը Օտտոն է: Օտտոն բարկացած է ինձ Իրմայի լիարժէք բուժում չտալու համար: Երազատեսութիւնը անոնցմէ վրէժ կը լուծէ իմ փոխարէն՝ նոյն մեղադրանքը ուղղելով անոր վրայ: Երազը կ՛ազատէ ինձ՝ Իրմայի ինքնազգոցողութեան համար իմ ունեցած պատասխանատւութենէն՝ զայն քանի մը այլ հանգամանքներու հետ կապելով: Երազը ստեղծեց իրավիճակ մը, որ ես կը ցանկանայի, հետեւաբար անոր բովանդակութիւնը այդպիսով ցանկութեան իրականացում կը համարուի, իսկ անոր շարժառիթը ցանկութիւնն է։ Aquote2.png

Գ Գլուխ. Երազատեսութիւնը՝ Ցանկութեան Իրականացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս գլուխին մէջ Ս. Ֆրոյտ ցոյց կու տայ, որ երազատեսութիւնը լիարժէք հոգեկան երեւոյթ է ցանկութեան իրականացման բնոյթին մէջ։ Ֆրոյտ կ՛ընդգծէ, որ շատ դիւրին է նկատել, որ երազատեսութիւնը ցանկութեան իրականացում է՝ քանի մը օրինակներ վերլուծելով։ Ֆրոյտ կը գրէ, որ երբ ինքը քնանալէ առաջ աղի կերակուր կ՛ուտէ, ապա կրանյ ծարաւէ արթննալ։ Բայց արթնանալէ առաջ ան սովորաբար երազ կը տեսնէ, թէ ինչպէս ջուր կը խմէ, ապա արթնանալով կը տեսնէ, որ իսկապէս կ՛ուզէ խմել։ Այսպիսով՝ ծարաւի զգացումը ջուր խմելու ցանկութիւնը կ՛առաջացնէ, իսկ երազը այդ ցանկութիւնը կը ներկայացնէ իրականացուած տեսքով։ Քանի որ աւելի հարմարաւէտ է քնանալը, ոչ թէ արթնանալը, ապա երազը կը փորձէ հագեցնել քնացողի ծարաւը առանց արթնանալու, այսինքն այս երազը հարմարավետութեան մասին երազ է։ Բայց ծարաւը չի կրնար հագեցուիլ երազով, ինչպէս եւ Ֆրոյտի վրեժխնդրութիւնը Օտտոյի հանդէպ։ Այսինքն, հարմարավետութիւնը կրնայ երազ ստեղծել, եւ քանի որ վերջինիս հիմնական նպատակը ցանկութեան իրականացումն է, այս մէկը կրնա միանգամայն եսապաշտական է։

Ֆրոյտը կը մատնանշէ, որ ցանկութեան իրականացման սկզբունքը շատ աւելի ուղղակի ի յայտ կու գայ մանկական երազներուն մէջ։ Ան իր իսկ երեխաներու երազներէն քանի մը հատը կը ներկայացնէ որպէս օրինակ.

Ֆրոյտի հինգ տարեկան որդին երազին մէջ կը տեսնէ, որ ինք Սիմոնիգիւտտէի մէջ է՝ սար, ուր մեծ հաճոյքով Ֆրոյտի երեխաները կ՛այցելէին։ Երազատեսութեան նախորդ օրը անոնք քանի մը ճամբայէ անցած էին, որ շատ մօտ էր այդ սարին, սակայն, որքան ալ երեխաները ցանկացած են հոն երթալ, հայրը չէր համաձայնած անոնց հոն տանիլ։ Ըստ Ֆրոյտի՝ երազը երեխային պարգեւատրած է այնտեղ այցելել։ Իսկ երբ նաւակով լիճի վրայ զբօսանքէն ետք փորձում էին անոր երեք տարեկան աղջնակին նաւակէն վար իջեցնել, փոքրիկը ուժգին կու լար եւ կ՛ըսէր, որ զբօսանքը շատ կարճ էր։ Յաջորդ առաւօտեան աղջնակը պատմած է, որ երազին մէջ լճակի վրա երկար կը զբօսնէր նաւակով։

Հեղինակի կարծիքով՝ մենք կրնանքե րազներու ցանկութեան իրականացման երեւոյթը տեսնել նաեւ առօրեայ խօսակցութիւններու, առածներու, ասացուածքներու մէջ, օրինակ՝ «Ես նոյնիսկ երազի մէջ այդ չէի տեսնէր» կամ «Ի՞նչ կը տեսնէ երազին մէջ սագը: Եգիպտացօրէն» եւ այլն։

Դ Գլուխ. Երազատեսութեան Ներքին գործունէութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ս. Ֆրոյտ կը հետապնդէ այն գաղափարը, որ նոյնիսկ տհաճ կամ վախի մասին երազները իրենց մէջ ցանկութեան իրականացում կը կրեն։ Երազներու մեկնաբանութիւնը կը վկայէ այն իրողութիւնը, որ ցանկութեան իրականացումը երազըն մէջ յաճախ ի յայտ կու գայ թաքնուած, փոխուած ձեւով, ինչ որ Ֆրոյտ «աղճատում» կ՛անուանէ։ Քանի մը երազատեսութիւններու օրինակով Ֆրոյտ կը թորձէ բացատրել այդ աղճատումներու պատճառը։ Ի յայտ կու գայ, որ երբեմն աղճատումը իրական բովանդակութիւնը կը պարունակէ՝ զայն ներկայացնելով ճիշտ հակառակ բովանդակութեամբ (իրականութեան մէջ՝ հակակրանք, երազին մէջ՝ համակրանք կամ իրականութեան մէջ՝ սեռական ցանկութիւն, երազին մէջ՝ վախ)։

Յետագային Ֆրոյտ այդ ծամածռումները երկու «հոգեկան համակարգերու» գոյութեամբ կը բացատրէ, որոնցմէ առաջինը ցանկութիւն կը բերէ, իսկ միւսը երազմին մէջ «գրաքննութիւն» գործառոյթ կը կատարէ։ Գրաքննութեան միջոցով երազի ծամածռումները կը կատարուի։ Ֆրոյտը ի յայտ կը բերէ, որ գրաքննութիւնը կը վերահսկէ ամէն ինչ, որ հնարաւորութիւն ունի գիտակցութիւն։ Առաջին բաժինէն ոչինչ չի կրնայ գիտակցութեանը հասնիլ՝ առանց գրաքննութենէ անցնելով: Գրաքննութեան միջոցով գիտակցութեան կը հասնին այն բոլոր բովանդակութիւնները, որոնք իր ցանկութիւններուն կը համապատասխանեն, իսկ եթէ չեն համապատասխաներ, կը փոխեն եւ կը ծամածռեն այդ բովանդակութիւններ այնպէս, որ անոնք համապատասխան ըլլան։ Այսպէս ուրեմն, տհաճ երազները ցանկութիւններ կը պահեն, որոնք հաճելի չեն երկրորդ բաժինին (գրաքննութեան)։

Այսպիսով, որեւէ երազ կը բխի առաջին բաժինէն, իսկ երկրորդը արգելակող բաժինն է։ Հետեւաբար, երազը վերլուծելու համար կարելի չէ միայն երկրորդ բաժինի հասկացողութեամբ սահմանափակուիլ, այլ անհրաժեշտ է պարզել անոր գաղտնի նշանակութիւնը, որ առաջին համակարգէն կու գայ։

Ե Գլուխ. Երազատեսութիւններու նիւթը եւ Աղբիւրները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ա) Թարմ եւ չէզոք բովանդակութիւնները երազի մէջ. Ֆրոյտ կը կարծէր, որ իւրաքանչիւր երազի մէջ կարելի է կապ տեսնել նախորդ օրուան ապրումներուն հետ, ուստի երազներու վերլուծութեան ժամանակ պէտք է թարմ տպաւորութիւնները եւ յոյսերը հաշուի առնել, որ երազ տեսնողը վերապրած է նախորդ օրը կամ աւելի շուտ։ Սակայն երազի մէջ իրենց արտացոլումը կը գտնեն նախորդ օրուան այն բովանդակութիւնները, որոնք ձեւով մը կը կապուին աւելի վաղ ունեցած փորձի հետ։ Այս պատճառով, երազատեսութիւններուն մէջ կը յայտնուին ոչ թէ առաջնային կարեւորութիւն ունեցողները, այլ չէզոք, երկրորդական բովանդակութիւնները, բայց որոնք մեզ մտածելու առիթ տուած են, եւ որոնց վրայ մենք չենք կեդրոնացած։ Եթէ օրուան մէջ կան մէկէ աւելի այդպիսի բովանդակութիւններ, ապա երազին մէջ անոնք կը միանան մէկ բովանդակութեամբ։

բ) Մանկականութեան բովանդակութիւնները որպէս երազի աղբիւր. երազին մէջ կրնան արտայայտում գտնել՝ կեանքի անցած օրերէն տպաւորութիւններ, որ պահուած է իր յիշողութեան մէջ։ Ֆրոյտ երազներու շարք մը օրինակներ կը բերէ, որոնց ընդմէջէն անձը կը տեսնէ մոռացուած պատկերներ կամ նիւթեր՝ սեփական մանկութենէն: Այս բնոյթի երազներ են կրկնուող երազները, որոնք հիմնականին մանկական տարիքին վերապրած բովանդակութիւններու տարրերէն կը կազմուին։

գ) Երազներու Մարմնական աղբիւրները. երազներու մարմնական աղբիւրները, ըստ Ֆրոյտի, երկու մասի կը բաժնուին՝ ջղային դրութեամբ եւ ֆիզիքական։ Երազներու բնոյթի վրայ մեծ ազդեցութիւն ունին ինչպէս արտաքինէն եւ ներքինէն եկող գրգռիչները, այնպէս ալ մարմինի դիրքը, օ հատկապէս մարսողական եւ միզասեռական համակարգերու գործառնութիւնը։ Երբ երազին մէջ ի յայտ կու գան մարմնական աղբիւրներէն եկող տհաճ զգացողութիւններ, ապա երազի «աշխատանքը» կ՛օգտուի գործոններու այդ համակցութենէն՝ որեւէ արտամղուած ցանկութիւն իրականացնելու համար, որուն մէջ կ՛ինայ նաեւ՝ գրաքննութիւնը, քիչ թէ շատ կը պահպանուի:

դ) Տիպար երազներ. Ֆրոյտ կը գտնէ, որ կան որոշ երազներ, որոնք, չնայած տարբեր մարդոց մօտ կ՛առաջանան, այդուհանդերձ մեծամասամբ կրնան նոյն կերպով մեկնաբանուիլ, որովհետեւ նոյն աղբիւրէն կը բխին.

  1. Մերկութեան մասին երազներ. մերկ կամ ամոթալի հագուստով ըլլալու մասին երազները Ֆրոյտ կատարեալ երազներ կ՛անուանէ՝ համարելով, որ այդ անձի մանկական ցանկութիւնն է սեփական մարմինը այլ մարդոց ցուցադրել։Երազ տեսնողը ճիշդ այդբէս կ՛ընէր 3-4 տարեկանին, երբ մեծահասակները անոր մերկ կը սիրէին, եւ անոր մօտ ամօթի զգացում չկար։
  2. Երազներ հարազատ մարդոց մահուան մասին. այս երազներու շարքին կարելի է առանձնացնել երկու տեսակ։ Մէկը, երբ անձը երազին մէջ վիշտ չզգար իր մահացած ծնողի մասին, քրոջ կամ եղբօր մահուան առիթով եւ կը զարմանայ իր անզգամութեան համար, իսկ միւսը, երբ անձը կորուստի հետ կապուած խոր եւ ծանր վշտագին ապրումներ կ՛ունենայ երազին մէջ։ Առաջին տեսակի երազները չեն կրնար տիպար համարուիլ, որովհետեւ հարազատի կորուստը երազին մէջ այլ ձեւով կը պահուի՝ երազի բովանդակութեան հետ կապ չունեցող ցանկութիւն, որ կարելի է մեկնաբանութեան ընթացքին պարզել։ Իսկ երկրորդ տեսակի երազները իսկապէս անձի մը արտամղուած ցանկութիւնը կ՛արտացոլեն, որպէսզի իր տուեալ հարազատը մահանայ։ Այդ ցանկութիւնը կրնայ անձի կեանքի որեւէ ժամանակին ըլլայ՝ տուեալ հարազատէն կամ անոր ազդեցութեէն ազատուելու ձգտում։ Քոյր-եղբայրներու մահուան մասին երազներուն մէջ կրնայ արտացոլուիլ անոնց վաղեմի մրցակցութիւնը՝ ծնողներու սիրոյ համար։ Ծնողներու մահուան հետ կապուած երազները Ֆրոյտ կը բացատրէ՝ հանգամայնօրէն նկարագրելով էդիպեան բարդոյթի երեւոյթը, երբ 3-6 տարեկան հասակին երեխայի մօտ սեռական ձգտում ի յայտ կու գայ, հակառակ սեռի ծնողի հանդէպ եւ մրցակցութիւն նոյն սեռի ծնողի հետ։ Էդիպեան բարդոյթի իբր արդիւնք, երեխան երկարժէք՝ սիրոյ, կապուածութեան եւ սնկաբանութեան, թշնամանքի զգացմունքներ կը տարածէ նոյն սեռի ծնողի նկատմամբ, ինչ որ կրնայ վերոյիշեալ երազներու ի յայտ գալը հագեցնել։
  3. Քննութեան մասին երազներ. նոյնիսկ կրթական համակարգէն շատոնց դուրս եկած մարդոց մօտ քննութեան հանձնման մասին երազներ ըլլալ։ Ֆրոյտի կարծիքով անոնք մանկութեան տարիքի ընթացքին կրած պատիժի մասին յիշողութիւններու արդիւնք են։ Ամէն անգամ, երբ անձը կը պատրաստուի որեւէ պատասխանատու գործողութեան եւ վախ ունի, որ այդ գործը ինք չի կրնար կատարել, որովհետեւ ինք ոչ մէկ բան չէր կատարած, կրնայ քննութեան մասին երազ ունենալ։ Հետաքրքիր է, որ անձը երազի ընթացքին կը տեսնէ ոչ թէ այնպիսի քննութիւն, որ տապալած է, այլ հիմնականին այդ քննութիւնները, որոնք շատ լաւ կատաարած է։ Հետեւաբար, այսպիսի երազները նախ եւ առաջ հանգստացնող գործառոյթ ունին, քանի որ կը մատնանշեն յաջողութեամբ պսակուած փորձ եւ նոր յաղթանակի կը ոգեշնչեն։

Ատամի ցաւի հետ կապուած երազները Ֆրոյտ, օրինակներու հիման վրայ, զարդարկու ցանկութիւններու արտայայտման հետ կը կապէ։ Քնացած ժամանակ թռչելու, օդին մէջ սավառնելու մասին երազները մանկական տարիքին երեխային օդ թռցնելու ձեւով խաղալու եւ անոնց երեխայի մօտ հաճելի զգացողութիւններու վերապրման հետ կապուած են։ Իյնալու մասին երազները մեծ մասամբ վախի հետ կապուած են: Կանանց մօտ այս երազները ընդհանրապէս սեռականութեան հետ կապուած մեղքի զգացում (մեղք՝ «ընկնել») կը խորհրդանշեն։ Մարդիկ, որոնք երազին մէջ յաճախ կը տենսնեն իրենք զիրենք լողալու ճամանակ, ալիքները ճեղքելով, սովորաբար մանկական տարիքին տառապած են գիշերամիզութեամբ, ինչ որ անոնց կու տայ հեղուկի հոսողութեան հաճելի զգացողութիւնը, որմէ անոնք հասուն տարիքէն զրկուած են։ Հրդեհի մասին երազները յաճախ կը վկայեն մանկական տարիքին կրակի հետ խաղալու արգելքի մասին։

Ֆրոյտ համոզուած էր, որ երազատեսութիւններու մեծամասնութիւնը հիմքին մէջ ունի սեռական բնոյթ եւ սիրահարական ցանկութիններ կ՛արտայայտէ։ Ոչ մէկ բնազդ, սկսած անձի մանկական տարիքէն, այնպիսի ճնշման չի ենթարկուիր, ինչպէս սեռական բնազդը, ուստի այս մէկը շատ աւելի յաճախ կ՛արտայայտուի երազներու մէջ։ Չնայած Ֆրոյտ կը գտնէ, թէ իւրաքանչիւր երազի մեկնաբանութիւն անհատական վերլուծութեան կարիք ունը, այս գլուխի վերջը ան քանի մը խորհրդանիշներ կ՛արանձնաձնէ, որոնք երազներու մեծամասնութեան սեռականութեան հետ կապուած ընդհանուր նշանակութիւն ունին.

  1. Գլխարկ՝ տղամարդու խորհրդանիշ (տղամարդու սեռական գործիք),
  2. Փոքրիկ երեխայ՝ սեռական գործիք, երեխային ճզմելը՝ կիտրոնազգի խորհրդանիշ,
  3. Շէնքեր, սանդուղք, հորերը որպէս սեռական գործիքներու նշանակութիւն,
  4. տՃիշդ տղամարդու կերպարը որպէս տղամարդու սեռական գործիք,
  5. տեսարանը որպէս կնոջ սեռական գործիք,
  6. Սանդուղքով բարձրանալ կամ իջնելը որպէս սեռական գործ եւ այլն
Մարմարեայ յուշատախտակ այն վայրին մէջ, ուր առաջին անգամ Սիկմընտ Ֆրոյտ սկսած է «Երազներու մեկնաբանութիւն» աշխատութիւնը։ :Տեքստը՝ «Այս տանը 24 Յուլիս 1895–ին տոքթոր Սիկմընտ Ֆրոյտ պարզած է երազներու գաղտնիքը։ Այս պահին ես քիչ հեռանկարային կը համարեմ զայն»: Աւստրիա, Գինցինգէն ոչ հեռու (Վիեննա, 1900)

Զ Գլուխ. Երազատեսութեան Աշխատանքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երազի բովանդակութեան եւ երազի մեկնաբանութեան միջեւ մէկ նոր հոգեկան նիւթ կայ՝ երազի ետեւը թաքնուած բովանդակութիւն, որ որոշակի միտք կ՛արտայայտէ։ Ֆրոյտ կը գտնէ, որ հոգէվերլուծութեան խնդիրն է դուրս հանել երազի ակնյայտ եւ թաքուն բովանդակութիւններու միջեւ կապը։

Երազը ունի նիւթի մշակման չորս հիմնական ձեւեր՝ միտքի վերածումը տեսողական պատկերու, խտացում, փոխադրում եւ երկրորդային մշակում։ Ֆրոյտ կը գտնէր, որ երազը միտքի իւրատիպ «թարգմանութիւն» է, որուն պատճառով միտքը պատկերի կը վերածուի։ Ան այդ պատկերը կեղծագրութեան հետ կը համեմատէ, որուն կառուցուածքը տրամաբանութեան չի ենթարկուիր, բայց ճիշտ վերծանման ժամանակ կարելի երազի իրական միտքին հասնիլ։

Խտացման աշխատանք. եթէ համեմատենք երազը միտքի հետ, ապա երազին մէջ առկայ է բովանդակութիւններու անդադար խտացման գործընթաց մը։ Երազը հակիրճ է ու աղքատ՝ միտքի բազմազան հարստութեան համեմատ։ Բայց երազի մեկնաբանութիւնը իր ծաւալով անհամեմատ աւելի հարուստ ու բովանդակալից է, քան երազը արտաքինէն։ Երազին մէջ հոգեկան բովանդակութիւններու խտացման վառ օրինակ կը գործէ երազին մէջ հաւաքական անձը, որուն մէջ երազը տեսնողին ծանօթ մէկ կամ քանի մը անձերու բնորոշ բնութագրիչներ կը համադագրեն։ Խտացման գործընթացի միջոց է նաեւ անուններու խտացումը եւ նոր բառերու ստեղծումը երազի կողմէն: Օրինակ՝ Ֆրոյտ իր երազներէն մեկնելով տեսած էր իր աշխատակցին եւ մտածած էր, թէ ինչպիսի «նորէկդալային» ոճ ունի ան։ Փորձելով պարզել, թէ ինչ ծագում կրնայ ունենալ այդ բառը, Ֆրոյտ յիշած է, որ ան գրած է Իբսէնի մասին ակնարկ մը, իսկ Ֆրոյտ կը յիշէր հերոսներու անուններ՝ Իբսէնի երկու թատերախաղերէն՝ Նորա եւ Էկտալ։ Բառային այսպիսի նորամուծութիւններ կ՛ընեն նաեւ պարանոյայի, արգանդախեղդի, կպչուն միտքերու ժամանակ, ինչպէս նաեւ մանկական հասակին։

Փոխադրման աշխատանք. յաճախ այդ, ինչ երազի հիմքը հանդիսացող միտքի համար ունի կարեւոր նշանակութիւն, երազին մէջ կրնայ բոլորովին չարտայայտուիլ։ Երազի աշխատանքին մէջ հոգեկան ուժ կ՛արտայայտուի, որ մէկ կողմէն հոգեպէս արժէքաւոր տարրերը կը զրկեն այդ արժէքէն, իսկ միւս կողմէն՝ որոշականութեան սկզբունքով, փոքր արժէք կրող տարրերէն նոր արժէքներ կը ստեղծուի, որոնք երազին մէջ կ՛արտայայտուին։ Այսպիսով տեղի կ՛ունենայ առանձին տարրերու հոգեկան զօրութեան փոխադրումն ու տեղափոխը։ Կրնանք ենթադրել, որ տեղափոխման գործընթացը գրաքննութեան շնորհիւ տեղի կ՛ունենայ:

Պատկերման միջոցները երազին մէջ. երազներու մեկնաբանութեէն ստացուած նիւթը կարելի է երկու մասի բաժնել՝ առաջինը «էական միտքերն» են, որոնք կրնան լիովին փոխարինել երազին, եթէ գրաքննութիւնը չըլլար։ Երկրորդը «անուղղակի միտքերու» խումբն է. անոնք այն ուղիներն են, որոնց միջոցով իրական ցանկութիւնները կը փոխարկուին երազին մէջ ներկայացուող ցանկութեան հետ։ Այս միտքերը երազին մէջ կը գտնուին տարբեր ձեւի կապերու մէջ։ Հարց կը ծաւի, թէ ի՞նչ տեղո կ՛ունենայ այս միտքերուն միջեւ տրամաբանական կապի հետ, որ երազին մէջ կը բացակայի (երազը տրամաբանական կապը կը ներկայացնէ «միաժամանակութեան» տեսքով՝ անցեալի, ներկայի եւ ապագայի դէպքերն ու մարդոց նոյն հարթութեան մէջ զետեղելով)։ Վերլուծութեան նպատակն է երազին մէջ առկայ տարրերու միջեւ իրական տրամաբանական կապը վերականգնել։

Պատճառահետեւանքային կապը երազին մէջ կրնայ յաջորդականութեամբ փոխարինուիլ, ինչ որ կրնայ պատկերուիլ նաեւ հակառակ ընթացքով կամ պատկերներու անմիջական այլակերպմամբ, բայց այդ բոլորին հետեւանքը միշտ երազի գլխաւոր հատուածի օգուտին է։

Նմանութիւնը, համաձայնութիւնը եւ ընդհանրութիւնը սովորաբար տարրերը կը պատկերուի մէկ ամբողջութեան մէջ ներառելու միջոցով, որ կամ արդէն գոյութիւն ունեցող միաւորի կը կապուի, եւ կամ ալ նորը կը ստեղծուի։

Այս գլուխին մէջ օրինակներու հիման վրայ մանրամասնօրէն կը քննարկուին նաեւ երազին մէջ նորարարութեան հարցը, բառերի եւ թիւերու ներկայացումն ու նշանակութիւնը երազին մէջ եւ այլն։

Այսպիսով, օրինակներու հիման վրայ վերլուծելով Անհեթեթ երազները եւ մտաւորական գործունէութիւնը երազին մէջ՝ Ֆրոյտ կը պնդէ, որ «ամէն ինչ, որ երազին մէջ մտածողութեան գործառոյթի դրսեւորման ձեւ կը կրէ, պէտք չէ մտածական գործընթաց համարել, քանի որ այդ մէկը կը վերաբերի երազին տակ թաքնուած միտքերուն: Երազին թաքնուած բովանդակութեան կը վերաբերին նաեւ արթնանալէ ետք երազ տեսնողի արտայայտած դատողութիւններու մեծ մասը եւ այն զգացողութիւնները, որոնք երազ տեսնողի կողմէն կը նկարագրուի: Այդ բոլորը երազի արդիւնքն են եւ պէտք է հաշուի առնուին մեկնաբանութեան ժամանակ»։

Երազին մէջ կարասիքներու արտայայտումը վերլուծելէ ետք հեղինակը կը նշէ, որ յաճախ մենք երազին մէջ սաստիկ յուզմունքի ապրումներ կ՛ունենաք այնպիսի բովանդակութիւններու նկատմամբ, որոնք հետեւեալ ժամանակ նույնիսկ նուազագոյն չափով չէին յուզեր մեզ, եւ նաեւ հակառակը՝ կրնանք բաւական անտարբեր ըլլալ այնպիսի դէպքերու նկատմամբ, որոնք իրականութեան մէջ երբ այսպիսի դապքեր տեղի ունենան, մեզ շատ կը վշտացնէին կամ կը կուրացնէին: Վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ այս գաղտնիքը հասկանալու համար մեզ ընդամէնը պէտք է երազի ակնառու բովանդակութենէն անցում կատարել դէպի թաքնուած բովանդակութիւնը։ Իրական եւ երազային բովանդակութիւնները բազմաբնոյթ տեղափոխութիւններ եւ ձեւափոխութիւններ կը կրեն

Երբեմն երազին մէջ կրնայ ի յայտ գալ որոշակի քննադատութիւն, որ յաճախ արթնանալու ժամանակ է: Օրինակ՝ երազ տեսնողը ինքն իրէն կը համոզէ, որ տեղի ունեցողը ընդամէնը երազ է՝ այդպիսով ջանալով նուազեցնել ապրած յոյսերու կարեւորութիւնը եւ թեթեւացնել սպասումի տագնապը։ Այս երեւոյթը կը դրսեւորուի այն ժամանակ, երբ «անդադար աշխոյժ վիճակի մէջ գտնուող զենզուրան ինքզինք խաբուած կը զգայ իր իսկ թոյլ տուած երազի կողմէն»։ Քանի որ արդէն ուշ է ճնշել, ցենզուրան երազին քննադատութեամբ կը հակազդէ։ Ցենզուրայի ազդեցութեան տակ է նաեւ, որ երազի որոշ հատուածներ կրնան մոռցուիլ, եւ յաճախ անոնք հենց երազի հիմնական միտքերը միմեանց կապող դրուագներն են։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Sigmund Freud, L'interprétation des rêves, Tr. en français 1re éd. I. Meyerson (1926), Paris PUF, Nouvelle éd. révisée։ 4e trimestre 1967, 6e tirage։ 1987, février. (ISBN 213 040004 3)
  • "Les Rêves, voie royale de l'inconscient", textes réunis sous la dir. de Bela Grunberger, Ed.։ Sand & Tchou, 1997, ( ISBN 2710705931)
  • Фрейд З., Толкование сновидений, Попурри, Минск, 2003, 574 стр.