Գանձակի Ջարդեր
Գանձակի ջարդերը (Կիրովապատի ջարդերը )[1][2][3] 1988 թ. Նոյեմբերին Ազրպէյճանի կողմէ կատարուած ջարդեր էին ուղղուած ազրպէյճանական ԽՍՀի Կիրովապատ (Գանձակ) քաղաքին մէջ ապրող հայերու նկատմամբ[4][5][6]։
Ջարդեր
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Նոյեմբեր 23-ին Կիրովապատի մէջ ռազմական իրադրութիւն յայտարարուեցաւ[7]։ Հայ բնակիչներուն վայրենի ամբոխէն պաշտպանելու ժամանակ երեք զինուոր զոհուեցաւ, 67-ը վիրավորուեցան[8]։
Կիրովապատում ջարդարարները կը ներխուժեն ծերանոց, 12 անօգնական հայ ծեր կանանց եւ տղամարդկանց կը տանին քաղաքէն դուրս եւ գազանաբար կը սպաննեն։
Զոհերու թիւը[9]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Եուրի Ռոսթ կը յիշատակէ աղբիւրներ, ըստ որոնց՝ զոհերուն թիւը մինչեւ Նոյեմբեր 24 բարձրացած էր քառասունի, որուն մէկ երրորդը ազրպէյճանցիներ էին՝ սպաննուած խորհրդային զօրքերու հետ բախումներու ընթացքին: Մարդկային իրաւանց պաշտպաններ հաղորդեցին, որ միայն Կիրովապատի մէջ սպաննուած է մինչեւ 130 հայ, եւ «զգուշացնելով հաւանական ցեղասպանութեան մասին՝ դիմեցին կառավարութեան՝ շուտափոյթ քայլերու ձեռնարկելու՝ կասեցնելու համար հայերու դէմ ազրպէյճանական յարձակումները»: 25 Նոյեմբեր 1988-ին, խորհրդային իրաւապաշտպան Անտրէյ Սախարով, որ այդ ժամանակ Մասաչուսեց կը գտնուէր, ըսաւ, թէ Խորհրդային Միութենէն տեղեկութիւններ ստացած է, որ բռնութիւններու հետեւանքով աւելի քան 130 հայ սպաննուած է եւ աւելի քան 200-ը՝ վիրաւորուած: Սակայն խորհրդային իշխանութիւնները հերքեցին Սախարովի պնդումները. Արտաքին գործոց նախարարութեան խօսնակ Կենատի Կերասիմով յայտարարեց, որ զոհերու մասին տեղեկութիւնը ճշգրիտ չէր: «Նիւ Եորք Թայմզ»-ը նոյնպէս հաղորդեց, որ «երկու հանրապետութիւններու պաշտօնական եւ ոչ պաշտօնական իրազեկիչները, որոնք վերջին ինը ամիսներու յուզումներու ընթացքին վստահելի տեղեկութիւններ հայթայթած էին, հերքեցին բարձր թիւերը՝ ըսելով, որ անոնք հիմնուած են երկրորդական կամ երրորդական աղբիւրներու վրայ»: Աւելի ուշ, Սախարով իր յուշերուն մէջ ընդունեց, որ իր յայտարարութիւնը սխալ էր, եւ ինք պէտք չէր օգտագործէր յստակ թիւեր Կիրովապատի հայ զոհերուն վերաբերեալ: Ան գրած է.
«Այդ ժամանակաշրջանին հայ-ազրպէյճանական խնդիրները դարձեալ սրեցան: Կիրովապատի մէջ սկսան ջարդեր եւ բռնութիւններ: Կացութիւնը հոն սոսկալի էր. հարիւրաւոր կիներ ու երեխաներ պահուըտած էին եկեղեցիի մը մէջ, որ մեծ դժուարութեամբ կը պաշտպանուէր զինուորներու կողմէ, որոնք (ինչպէս տեղեկութիւնները կը պնդէին) զինուած էին միայն սակրաւորի բահերով: Զինուորները իրապէս ծանր կացութեան մէջ էին եւ հերոսաբար կը պահէին իրենց: Անոնցմէ եւս զոհեր եղան: Շուտով տեղեկութիւն ստացանք, որ մեծ թիւով հայեր սպաննուած են: Ինչպէս յետոյ պարզուեցաւ, տեղեկութիւնները կու գային մէկ անձէ, որ, այսպէս ըսած, այնքան ալ ճշգրիտ ու պատասխանատու չէր: Բայց անոնք զանազան ուղիներով հասած էին Մոսկուա եւ թուացած էին անկախ ու վստահելի: Լիւսեան, որ հաւատացած էր այդ լուրերուն (իսկ դժուար էր չհաւատալ), հեռաձայնով զանոնք փոխանցեց ինծի՝ ԱՄՆ, եւ ես օգտագործեցի ստացուած թիւերը Միթերանին ուղղուած հեռաձայնային հաղորդագրութեան մէջ (ան դեռ նոր պաշտօնական այցով Մոսկուա ժամանած էր, եւ ես գիշերը զանգեցի Ֆրանսայի դեսպանատուն) ու հրապարակային յայտարարութեան մէջ: Ասիկա վերջին տարիներուն իմ կատարած ցաւալի սխալներէն մէկն էր: Անշուշտ, ես առնուազն պէտք չէր օգտագործէի յստակ թիւեր»:
Խորհրդային իշխանութիւնները դէպքերու ժամանակ հաստատեցին 7 հոգիի մահը: Այս թիւը կը ներառէր 3 խորհրդային զինուոր, 3 ազրպէյճանցի եւ 1 հայ: Էնկըս Ռոքսպըրկ բռնութիւններու ընթացքին հաղորդեց, որ Կիրովապատի մէջ էթնիկ զտումներու հետեւանքով սպաննուած է առնուազն եւս վեց հայ:
Ըստ ԽՍՀՄ սպայ եւ այդ ժամանակ շրջան ուղարկուած քննչական-օփերաթիւ խումբի ղեկավար Վիքթոր Կրիվոպուսքովի՝ Ազրպէյճանի մէջ հայերու դէմ զանգուածային ջարդերու երեք հիմնական ալիք եղած է՝ Սումկայիթի, Կիրովապատի եւ Պաքուի ջարդերը, որոնց հետեւանքով միայն Լեռնային Ղարաբաղի մէջ յառաջացած է 30,000 հայ գաղթական (չհաշուած Հայաստան կամ ԽՍՀՄ այլ հանրապետութիւններ փախածները): 2007-ին հրատարակուած իր յուշերուն մէջ ան այս իրադարձութիւնները բնութագրեց որպէս քաոսի եւ ճգնաժամի պաստառին վրայ, «վերակառուցման» (perestroika) խռովութիւններու քօղի տակ իրականացուած «պանթուրքիզմի պետական քաղաքականութիւն»:
Տե՛ս նաեւ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Stuart J. Kaufman, Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War, Cornell University Press, 2001, p. 77.
- ↑ Touraj Atabaki, Sanjyot Mehendale, Central Asia and the Caucasus: Transnationalism and Diaspora, Routledge, 2005, p. 85.
- ↑ Stephan H. Astourian, From Ter-Petrosian to Kocharian: Leadership Change in Armenia, Berkeley Program in Soviet and Post-Soviet Studies, University of California, Berkeley, 2000, p. 22.
- ↑ Ethnic Fears and Ethnic War in Karabagh Article - Scholar - SJ Kaufman
- ↑ Armenia in Crisis: The 1988 Earthquake By Verluise
- ↑ Imogen Gladman (2004)։ Eastern Europe, Russia and Central Asia։ Taylor & Francis Group։ էջեր Page 131։ ISBN 1-85743-316-5
- ↑ Yuri Rost, "Armenian Tragedy", London: Weidenfield and Nicolson, 1990, p. 82.
- ↑ Армяно-азербайджанский (Карабахский) вооруженный конфликт (1988-1994 гг.)
- ↑ (անգլերեն) Kirovabad pogrom, 2025-12-14, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kirovabad_pogrom&oldid=1327440120, վերցված է 2026-05-04