Նասրիներու Արքայատոհմ

Jump to navigation Jump to search
Coat of Arms of the Emirate of Granada (1013-1492).svg

Նասրիներու արքայատոհմ (արաբ․՝ بنو نصر‎‎, սպ.՝ Nazarí), արաբական արքայատոհմ, որ իշխած է Կրանատայի ամիրայութեան մէջ 1230-1490-ականներուն[1][2]։

Անոնց օրով Կրանատայի կառուցուած է իսլամական Սպանիոյ արուեստի մարգարիտը համարուող ալ-Համպրայի ճարտարապետական համալիրը (արաբ․՝ الحمراء‎‎, թարգմանաբար՝ «կարմիր»), որ ներկայիս ներառուած է Սպանիոյ ԵՈւՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային ժառանգութեան առարկաներու ցանկին մէջ[3]։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

13-րդ դարու սկիզբը Սպանիոյ մէջ հաստատուած ալ-Մոհատներու դիրքերը խարխլուած են եւ վերջիններս սկսած են պայքարիլ իշխանութեան համար։ Յուլիս 1212-ին Լեոնի, Քասթիլիայի, Նաւառայի, Արակոնի միացեալ ուժերը կը շարժուին Տոլետոյի հարաւ եւ կը հանդիպին ալ-Մոհատներու զօրքին՝ Լաս Նաւաս տէ Տոլոսա բնակավայրի մօտակայքը։ Ճակատամարտին արաբները ջախջախիչ պարտութիւն կըկրեն, սակայն այդ իր նպատակին չի ծառայեր մինչեւ 1123-ը, քանի դեռ քրիստոնեաները զբաղուած էին իրենց ներքին խնդիրներու լուծմամբ։ Մուհամմատ խալիֆը կը մահանայ 1213-ին, իսկ անոր յաջորդած որդին՝ 13-ամեայ Ապու Եագուպ Եուսուֆ Բ.-ը ի վիճակի չէր վերադարձնել կորսնցուցած իշխանութիւնը[4]։

Ալ-Անտալուսի մէջ 1223-էն ի վեր առանձին ալ-մոհատական կառավարիչներ սահմանափակ տարածքներու մէջ կը պահպանէին իրենց իշխանութիւնը՝ կեդրոնական թագաւորական իշխանութեան բացակայութեան պայմաններուն։ 1230-ին Լեոնի եւ Քասթիլիայի միաւորմամբ կը ձեռնարկուի քրիստոնեաներու հերթական արշաւանքը։ Սպանական ուժերուն կը ղեկավարէր Ֆերտինանտ Գ.-ը, որ 1217-էն Քասթիլիայի թագաւորն էր։ Վերջինիս առաջնորդած բանակը կը գրաւէ ալ-Անտալուսի սիրտը։ Այսպէս՝ իսլամներու իշխանութիւնը Սպանիոյ մէջ վերջնականապէս կը վերջացնէ` մէկ բացառութեամբ։ Այդ բացառութիւնը Նասրիներու իշխանութեան հաստատումն էր Կրանատայի մէջ[5]։ Մօտ 1231-ին Մուհամմատ իպն Եուսուֆ իպն Նասրը Խաենի շրջակայքին կը ստեղծէ փոքրիկ պետութիւն, իսկ 1235-ին գրաւելով Կրանատան կը դարձնէ իր պետականութեան մայրաքաղաքը։

Ռեքոնքիստայի ալիքի տակ չիյնալու եւ տէրութիւնը չկորսնցնելու նպատակով Նասրիները կը որդեգրեն հետաքրքիր քաղաքականութիւն։ Քասթիլիայի թագաւորութեան արշաւանքներու շրջանին Նասրիները Կրանատայի ամիրայութիւնը կը ճանաչնան որպէս Ֆերտինանտ Գ.-ի վասալական տէրութիւն եւ կ՛օգնեն վերջիններուս պայքարիլ ալ-Անտալուսի իսլամադաւան պետութիւններուն դէմ։ Մուհամմատի ժառանգները Կրանատայի ամիրայութիւնը կը կառաւարեն մինչեւ 1313-ը՝ մինչեւ Նասր իպն Մուհամմատի անժառանգ մահանալը։ Անոնց կը յաջորդեն Իսմայիլի (արքայատոհմի հիմնադիրի եղբայրն է) սերունդները։ 1481-ին՝ Ապուլ Հասան Ալի իպն Սատի օրով, քրիստոնեաներու դէմ պատերազմը կը վերսկսի։ Գրեթէ նոյն ժամանակաշրջանին երկրին մէջ կը սկսի գահակալական պայքար, որ կը հիւծէր երկիրը եւ կը տանէր անկման։ 1492-ին սպանացիները կ՛ազատագրեն Կրանատան՝ Փիրենեան թերակղզիի վերջին արաբական հենակէտը։ Նասրիներու իշխանութիւնը Սպանիոյ մէջ անկում կ՛ապրի։

Էմիրներու ցանկ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ստորեւ ներկայացուած են Կրանատայի ամիրայութեան գահակալները[6]

Թուականներ Սուլթան Գահակալում
1238–1272 Մուհամմատ Ա. իպն Նասիր
1273–1302 Մուհամմատ Բ. ալ Ֆաքիհ
1302–1309 Մուհամմատ Գ.
1309–1314 Նասիր
1314–1325 Իսմայիլ Ա.
1325–1333 Մուհամմատ Դ.
1333–1354 Եուսուֆ Ա.
1354–1359 Մուհամմատ Ե.
1359–1360 Իսմայիլ Բ.
1360–1362 Մուհամմատ Զ.
1362–1391 Մուհամմատ Ե. Երկրորդ
1391–1392 Եուսուֆ Բ.
1392–1408 Մուհամմատ Է.
1408–1417 Եուսուֆ Գ.
1417–1419 Մուհամմատ Ը.
1419–1427 Մուհամմատ Թ.
1427–1429 Մուհամմատ Ը. Երկրորդ
1430–1431 Մուհամմատ Թ. Երկրորդ
1432-1432 Եուսուֆ Դ.
1432–1445 Մուհամմատ Թ. Երրորդ
1445–1446 Եուսուֆ Ե.
1446–1448 Մուհամմատ Ժ.
1448–1453 Մուհամմատ Թ. Չորրորդ
1453–1454 Մուհամմատ ԺԱ.
1454–1461 Սայիտ
1462-1463 Մուհամմատ Ե. Երկրորդ
1464–1482 Ալի Ապու ի Հասան
1482–1483 Մուհամմատ ԺԲ. Ապու ապտ Ալլահ
1483–1485 Ալի Ապու ի-Հասան Երկրորդ
1485–1486 Մուհամմատ ԺԳ. Ապու ապտ Ալլահ
1486–1492 Մուհամմատ ԺԲ. Ապու ապտ Ալլահ Երկրորդ

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Fierro Maribel։ Genealogy and Knowledge in Muslim Societies։ Edinburgh University Press։ էջեր 71–88։ ISBN 9780748644971։ doi:10.3366/edinburgh/9780748644971.003.0006 
  2. Hitti Philip K. (2002)։ History of The Arabs (անգլերէն)։ Palgrave Macmillan։ էջ 549։ ISBN 9781137039828
  3. Centre UNESCO World Heritage։ «Spain - UNESCO World Heritage Centre»։ whc.unesco.org 
  4. Barton Simon (2009)։ A History of Spain։ London: Palgrave Macmillan։ էջ 104։ ISBN 978-0-230-20012-8
  5. Lane-Poole Stanley (1894)։ The Mohammedan dynasties. Chronological and genealogical tables with historical introductions։ unknown library։ Westminster, A. Constable and company 
  6. Fernández-Puertas Antonio (April 1997)։ «The Three Great Sultans of al-Dawla al-Ismā'īliyya al-Naṣriyya Who Built the Fourteenth-Century Alhambra: Ismā'īl I, Yūsuf I, Muḥammad V (713-793/1314-1391)»։ Journal of the Royal Asiatic Society։ Third Series։ Vol. 7 (No. 1)

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Fernández Puertas Antonio (1997)։ The Alhambra. Vol 1. From the Ninth Century to Yusuf I (1354)։ Saqi Books։ ISBN 0-86356-466-6 
  • Fernández Puertas Antonio։ The Alhambra. Vol. 2. (1354 - 1391)։ Saqi Books։ ISBN 0-86356-467-4 
  • Harvey Leonard Patrick (1992)։ Islamic Spain 1250 to 1500։ University of Chicago Press։ ISBN 0-226-31962-8 
  • Watt W. Montgomery (1965)։ A History of Islamic Spain։ Edinburgh University Press։ ISBN 0-7486-0847-8 

Լրացուցիչ ընթերցանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Miranda Ambroxio Huici (1970)։ «The Iberian Peninsula and Sicily»։ in Holt P.M, Lambton Ann K.S., Lewis Bernard։ The Cambridge History of Islam։ Vol. 2A։ Cambridge University Press 
  • Fernández-Puertas Antonio (April 1997)։ «The Three Great Sultans of al-Dawla al-Ismā'īliyya al-Naṣriyya Who Built the Fourteenth-Century Alhambra: Ismā'īl I, Yūsuf I, Muḥammad V (713-793/1314-1391)»։ Journal of the Royal Asiatic Society։ Third Series։ Vol. 7 (No. 1)