ՆԱՍԱ
ՆԱՍԱ | |
|---|---|
| Կարգախօսը | «Ի շահ բոլորին»(For the Benefit of All) |
| Գործունէութիւնը | տիեզերական հետազօտութիւններ |
| Ստեղծման ամսաթիւը | 29 Յուլիս, 1958 |
| կ'ենթարկուի | ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |
| Գլխաւոր գրասենեակ | Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, Ուաշինկթըն Տի ՍԻ (Քոլումպիա շրջան) |
| Ղեկավարը | Չարլզ Պոլտեն (Charles F. Bolden, Jr.) |
| Ծրագիրները | Մերքիւրի Ճեմինի Ափոլլօ |
Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն, (անգլերէն՝ National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի ԱՄՆ-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։
Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։
ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։
Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ Արեգակնային Համակարգի հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։
ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը (James Webb Space Telescope) եւ Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը (Hubble Space Telescope)։
Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։
Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ «Օրիոն» Տիեզերանաւուն (Orion spacecraft) եւ «Տիեզերական Արձակման Համակարգ» հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ «Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին համար։
ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը (ESA), Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը (JAXA), Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը (CSA) եւ Ռուսիոյ «Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը (U.S. Space Force)։
ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն Լուսին հասնելէն ի վեր։
2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։
Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է Ճէրըտ Այզաքմըն (Jared Isaacman)[1]։
Պատմութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ Օհայօ նահանգի Տէյթըն քաղաքը կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր Եւրոպայէն։
Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։
Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։
Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։
ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ[2]։
Խորհրդային Միութեան կողմէ «Սփութնիք 1» արբանեակի արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։
Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։
ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։
Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։
Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։
Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի Արուսեակ, Հրատ եւ Փայլածու։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։
«Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։
Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։
Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։
2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։
2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։
2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։
2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։
ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։
«Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ «Կալիլէօ» տիեզերանաւը, որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։
ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։
Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ Գաճաճ մոլորակը եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները[3]։
Իրագործած Ծրագիրները
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963)
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]| «Մերքիւրի» | |
|---|---|
| Անձնակազմ | 1 մարդ |
| Զանգուած | 1355 Քմ |
| Երկարութիւն | 4,04 մ |
| Մեծագոյն տրամագիծ | 1,89 մ |
| Բնակելի ծաւալ | 1,7 մ³ |
| Թռիչքի տեւողութիւն | 1 օր |
ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։
Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966)
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]| «Ճեմինի» | |
|---|---|
| Անձնակազմ | 2 մարդ |
| Զանգուած | 3851 Քմ |
| Երկարութիւն | 5.67 մ |
| Առաւելագոյն տրամագիծ | 3.05 մ |
| Բնակելի ծաւալ | 2.55 м3 |
| Թռիչքի տեւողութիւն | 14 օր |
«Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։
Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972)
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը].jpg)
Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը Լուսինին վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ճոն Քենետի այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին Նիլ Արմսթրոնկ եւ Պազ Օլդրին յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։
Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ[4]։
Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975)
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։
Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։
Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին`
- համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ,
- գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում,
- մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում,
- ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։
Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։
Սքայլապ (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։
Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։
Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։
Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։
Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։
Սփէյս Շաթլ (1972-2011)
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Տիեզերական փոխադրամիջոց (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - տիեզերական մաքոք), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։
Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։
Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։
Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։
Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս)
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Միջազգային տիեզերակայանը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։
Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։
Պատկերասրահ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022
Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019
Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015)
Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016
Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր
Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016
«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997;
Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020
Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020;
3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017;
Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022
Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023
.jpg)
Աղբիւրներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers