Հատապտուղ
Հատապտուղ[1], փոքր, մսալի եւ յաճախ ուտելի պտուղ մըն է: Սովորաբար հատապտուղները հիւթալի են, կլորաւուն, վառ գոյնով, քաղցր, թթուաշ կամ կծու. անոնք չունին կորիզ, թէեւ կրնան պարունակել բազմաթիւ մանր սերմեր կամ հատիկներ: Խոհարարական առումով հատապտուղներու տարածուած օրինակներ են ելակը, ազնուամորին (raspberry), կապոյտ հապալասը (blueberry), մորին (blackberry), սպիտակ հաղարջը, սեւ հաղարջը եւ կարմիր հաղարջը: Բրիտանիոյ մէջ «soft fruit»-ը (փափուկ պտուղ) այսպիսի պտուղներու համար գործածուող այգեգործական եզրոյթն է:
«Հատապտուղ» բառի սովորական գործածութիւնը կը տարբերի անոր գիտական կամ բուսաբանական սահմանումէն: Բուսաբանութեան մէջ հատապտուղ կը կոչուի այն մսալի պտուղը, որ յառաջացած է մէկ ծաղիկի ձուարանէն, ուր ձուարանի պատի արտաքին շերտը կը վերածուի ուտելի մսալի մասի (պտղապատեան կամ pericarp): Բուսաբանական սահմանումը կը ներառէ բազմաթիւ պտուղներ, որոնք սովորաբար հատապտուղ չեն համարուիր, ինչպէս՝ խաղողը, լոլիկը, վարունգը, սմբուկը, բանանը եւ կծու պղպեղը: Այն պտուղները, որոնք սովորաբար հատապտուղ կը համարուին, բայց դուրս կը մնան բուսաբանական սահմանումէն, կը ներառեն ելակը, ազնուամորին եւ մորին, որոնք «բարդ պտուղներ» (aggregate fruits) են, ինչպէս նաեւ թութը, որ «բազմապտուղ» (multiple fruit) է: Ձմերուկն ու դդումը հսկայ հատապտուղներ են, որոնք կը պատկանին «pepo» (դդմապտուղ) կարգին: Հատապտուղ տուող բոյսը կը կոչուի հատապտղաբեր (bacciferous կամ baccate):
Հատապտուղները կ'ուտուին ամբողջ աշխարհի մէջ եւ յաճախ կը գործածուին մուրաբաներու, պահածոներու, տորթերու կամ կարկանդակներու պատրաստութեան մէջ: Որոշ հատապտուղներ ունին առեւտրական մեծ կարեւորութիւն: Հատապտուղներու արդիւնաբերութիւնը, ինչպէս նաեւ մշակուող կամ վայրի տեսակները, կը տարբերին երկրէ երկիր: Որոշ տեսակներ, ինչպէս ազնուամորին եւ ելակը, հարիւրաւոր տարիներ մշակուած ու բարելաւուած են եւ կը տարբերին իրենց վայրի տեսակներէն, մինչդեռ այլ հատապտուղներ, ինչպէս՝ սառնամորին (lingonberry) եւ ճահճամորին (cloudberry), կ'աճին գրեթէ բացառապէս վայրի բնութեան մէջ:
Թէեւ բազմաթիւ հատապտուղներ ուտելի են, որոշ տեսակներ թունաւոր են մարդոց համար, ինչպէս՝ շնախոտի (deadly nightshade) եւ գալարածաղկի (pokeweed) պտուղները: Ուրիշներ, ինչպէս սպիտակ թութը, կարմիր թութը եւ թանթրուկը (elderberry), թունաւոր են, երբ դեռ խակ են, բայց ուտելի կը դառնան հասուննալէ ետք:
Հատապտուղները իրենց սննդային արժէքներու հետ միասին, ունին նաեւ քրտնեցնող, ջերմութիւն իջեցնող, ծարաւը յագեցնող յատկութիւն: Շատ օգտակար են հատապտուղները տարեցներու համար․ կը պարունակեն նիւթեր, որոնք ազդելով ուղեղի բջիջներուն վրայ, կը բարելաւեն յիշողութիւնը։ Ժողովրդական բժշկութեան մէջ կ'օգտագործուին նաեւ անոնց տերեւներու եւ ծաղիկներու եփուկը՝ քարային հիւանդութիւնները, յօդացաւերը եւ սրտխառնոցը բուժելու, արեան անօթները մաքրելու, արիւնահոսութիւնը դադրեցնելու համար:
Հատապտուղները կ'օգտագործուին թարմ, պահածոյացուած անուշներու եւ չիրերու տեսակով:
Պատմութիւն[2]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Հատապտուղները եղած են մարդկութեան սննդառութեան արժէքաւոր աղբիւր դեռ նախքան երկրագործութեան սկիզբը, եւ կը մնան սննդակարգի մաս այլ պրիմատներու համար: Հազարաւոր տարիներ անոնք եղած են որսորդ-հաւաքիչներու հիմնական սեզոնային սնունդը. վայրի հատապտուղներու հաւաքումը մինչեւ օրս տարածուած զբաղմունք է Եւրոպայի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ: Ժամանակի ընթացքին մարդիկ սորվեցան պահեստաւորել հատապտուղները՝ ձմրան գործածելու համար: Անոնք կը վերածուէին պահածոներու, իսկ բնիկ ամերիկացիներու քով՝ կը խառնուէին միսի եւ ճարպի հետ՝ պատրաստելով «փեմիքան» (pemmican)[3]:
Հատապտուղները սկսան մշակուիլ Եւրոպայի եւ այլ երկիրներու մէջ: Rubus ցեղի մորիի եւ ազնուամորիի որոշ տեսակներ կը մշակուին 17-րդ դարէն ի վեր, մինչդեռ Vaccinium ցեղի հարթամաշկ հապալասներն ու լոռամիրգը (cranberry) Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մէջ կը մշակուին աւելի քան դար մը: Ճափոնի մէջ, 10-րդէն 18-րդ դարերուն, «իչիպիկօ» եւ «իչիկօ» եզրոյթները կը վերաբերէին բազմաթիւ հատապտղային մշակաբոյսերու: Արդի ժամանակներու ամենալայնօրէն մշակուող հատապտուղը ելակն է, որուն համաշխարհային արտադրութիւնը կրկնակի անգամ կը գերազանցէ բոլոր այլ հատապտուղներու ընդհանուր քանակը:
Ելակի մասին յիշատակած են հին հռոմէացիները, որոնք կը կարծէին, թէ անիկա բուժիչ յատկութիւններ ունի, սակայն այն ժամանակ անիկա երկրագործութեան հիմնական մաս չէր կազմեր: Անտառային ելակը սկսաւ մշակուիլ ֆրանսական պարտէզներուն մէջ 14-րդ դարուն: Մշկային ելակը (F. moschata) սկսաւ մշակուիլ եւրոպական այգիներուն մէջ 16-րդ դարու վերջաւորութեան: Աւելի ուշ, Վիրճինեան ելակը սկսաւ աճեցուիլ Եւրոպայի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ: Ամենայայտնի սպառողական տեսակը՝ պարտէզի ելակը (F. ananassa), Վիրճինեան ելակի եւ չիլիական Fragaria chiloensis տեսակի պատահական խաչասերումն է: 18-րդ դարու կիսուն ֆրանսացի պարտիզպան մը նկատեց, որ երբ F. moschata-ն եւ F. virginiana-ն կը տնկուէին չիլիական ելակի շարքերուն միջեւ, վերջինս կու տար առատ եւ արտասովոր մեծ պտուղներ: Շատ չանցած, Անթուան Նիքոլա Տիւշէնը սկսաւ ուսումնասիրել ելակի բուծումը եւ կատարեց բոյսերու բուծման գիտութեան համար վճռորոշ քանի մը բացայայտումներ, ինչպէս՝ ելակի սեռական վերարտադրութիւնը: Յետագային՝ 1800-ականներու սկզբը, անգլիացի բուծողները ստեղծեցին F. ananassa-ի նոր տեսակներ, որոնք կարեւոր դեր խաղցան եւրոպական բուծման գործին մէջ, եւ այդ ժամանակէն ի վեր ստեղծուած են հարիւրաւոր մշակաբոյսեր[4]:
Աղբիւրներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Ճիշդ Անունդ՝ Առողջ Կեանք, Բժշկուհի Գոհար Վարդանեան-Քէշիշեան, էջ 77
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ (անգլերեն) Berry, 2026-03-12, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berry&oldid=1343074647, վերցված է 2026-04-21
- ↑ (անգլերեն) Berry, 2026-03-12, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berry&oldid=1343074647, վերցված է 2026-04-21
- ↑ Kiple Kenneth F., Ornelas Kriemhild Coneè, խմբգրնր․ (2000)։ The Cambridge world history of food։ Cambridge, UK ; New York: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-40214-9
- ↑ Kole Chittaranjan, Kole Chittaranjan (2011)։ Wild Crop Relatives: Genomic and Breeding Resources Temperate Fruits։ Biomedical and Life Sciences (Springer-11642)։ Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg Springer e-books։ ISBN 978-3-642-16057-8