Հաուայ

Հաուայ (անգլերէն՝ Hawaii), ԱՄՆ-ի նահանգներէն մէկը, որ կը գտնուի Խաղաղական ովկիանոսին մէջ։ Ան կ'ընդգրկէ Հաուայեան կղզիները։ 21 Օգոստոս 1959-ին դարձած է ԱՄՆ 50-րդ նահանգը:

Բնակչութեան թիւն է 1 419 561 մարդ (2014 թուականի տուեալներով): Քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ ընդհանուր բնակչութեան 70 %-ը: Պաշտօնական լեզուն անգլերէնն է: Անգլերէնի կողքին կ'օգտագործուի նաեւ ճափոներէնը, իսկ տարբեր ցեղային խումբեր կը գործածեն զանազան լեզուներ, ինչպէս նաեւ՝ հաուայերէն: Հաուայի նահանգի վարչական կեդրոնը Հոնոլուլուն է, իսկ ամէնամեծ քաղաքներէն են` Հիլօ, Քաիլուա-Քոնա, Քանեհոեն: Տնտեսապէս ամէնազարգացած կղզին Օհաուն է: Նահանգը նոյնպէս կը կոչուի Ալոհա նահանգ:

Պատմութիւն

Հաուայեան կղզիները (Hawaiʻi), Թեքսասի հետ մէկտեղ, ԱՄՆ-ի այն երկու նահանգներէն են, որոնք նախքան նահանգ դառնալը եղած են միջազգայնօրէն ճանչցուած ինքնիշխան պետութիւններ։ Հաուայիի Թագաւորութիւնը ինքնիշխան պետութիւն էր 1810-էն մինչեւ 1893 թուականը, երբ տեղի ամերիկացի եւ եւրոպացի դրամատէրերն ու հողատէրերը տապալեցին միապետութիւնը։

Հաուայը անկախ հանրապետութիւն էր 1894-էն մինչեւ 12 Օգոստոս 1898-ը, երբ պաշտօնապէս դարձաւ ԱՄՆ-ի տարածք (territory)։ Հաուայը ԱՄՆ-ի կազմին մէջ որպէս նահանգ ընդունուեցաւ 21 Օգոստոս 1959-ին։

Հաուայի պատմութեան ժամանակագրութիւնը.

• Վաղ պատմութիւն (նախքան 1795-ը)
• Հաուայի Թագաւորութիւն (1795–1893)
• Առժամեայ կառավարութիւն (1893–1894)
• Հաուայի Հանրապետութիւն (1894–1898)
• Հաուայի Տարածք (1898–1959)
• Հաուայի Նահանգ (1959–մինչ օրս)

Աշխարհագրութիւն

Նահանգը կը գտնուի Հաուայեան կղզիներուն եւ Խաղաղական ովկիանոսի կեդրոնական մասը: Ընդհանուր տարածութիւնն է 28 311 քմ²: Հաուայեան կղզիներուն մէջ կը գտնուին Մաունա-Լոա եւ Քիլաուէա հրաբուխները եւ յանգած հրաբուխ մը, որ կը կոչուի Մաունա-Քեա (բարձրութիւնը 4205 մ): Հաուայի նահանգը երկրի մակերեւոյթով ամէնաարագ աճող երկիրն է (հրաբխային գործունէութեան հետեւանքով): Նահանգին հողը խոնաւ է եւ այդ պատճառով այնտեղ լիճեր չկան: Բացառութիւններ են` Ուաիաու, Հալուոլու լիճերը եւ Քա-Լոքո ջրամբարը:

Կլիմայ

Նահանգը ունի արեւադարձային կլիմայ: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կը կազմէ 18-էն 25 աստիճան: Տարեկան անձրեւներու քանակն է 4000 մմ: Նահանգը ունի արեւադարձային տափաստաններ եւ սաւանաներ: Տնտեսութիւնը հիմնուած է զբօսաշրջութեան վրայ: Կղզիներուն մէջ կան զանազան հանգստավայրեր, բնական եւ պատմական վայրեր, ինչպէս նաեւ ազգային բնութեան պահպանուած տարածքներ: Արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղերն են շաքարը եւ մրգային պահածոները։ Գիւղատնտեսութիւնը կը վերամշակէ 1 միլիոն հեքդար: Գլխաւոր սպառողական մշակաբոյսերն են՝ բրինձը, արքայախնձորը, շաքարեղեգը, սուրճը, պանանը եւ կուաւան: Հաուայի նահանգը կը համարուի Հիւսիսային Խաղաղական ովկիանոսի երթեւեկութեան հիմնական հանգոյցը, որ ունի կապող ճանապարհ ԱՄՆ-ի եւ Քանատայի, Արեւելեան Ասիայի, Ֆիլիփիններու, Աւստրալիայի, Նոր Զելանտիայի հետ:

Բնակչութիւն

Ցեղային կազմը 10 % — Հաուայանցիներ, 38,6 % — ասիացիներ (ֆիլիպինցիներ եւ ճաբոնացիներ 14 %, չինացիներ 5 %), 24,7 % — եւրոպական ծագումով ամերիկացիներ, 14,7 % — Մեդիսներ, 8,9 % — լատին-ամերիկացիներ (բուերդորիկացիներ եւ մեքսիքացիներ), 3,1 % — աֆրոամերիկացիներ եւ այլն: Շրջանը տիրած են եւրոպացիներ` գերմանացիներ, փորթուկալացիներ, անգլիացիներ. նախկին ԽՍՀՄ-էն գաղթածներու թիւը կը կազմէ 5 հազար:

Կրօնք

2000 թուականի տուեալներով Հաուայի նահանգի տարբեր կրօնքի հետեւորդներն ու դաւանանքի ներկայացուցիչները կը բաժնուին հետեւեալ կերպով՝ Քրիստոնէութիւն՝ 351 000 (28,9 %), պուտտայականութիւն՝ 110 000 (9 %), յուդայականութիւն՝ 10 000 (0,8 %), այլ կրօններ՝ 100 000 (10 %), ոչ ոք չի պատկանիր՝ որեւէ կրօնի 650 000 (51,1 %):