Համշեն

Գաւառ
Համշեն
Երկիր	Թուրքիա, Հայասա,  Օսմանեան Կայսրութիւն և  Թուրքիա
Բնակչութիւն	2817 մարդ (2018)
Կը գտնուի ափին	Kantarlı Deresi?
Ժամային գօտի	UTC+3։00 և TRT?

Համշեն կամ Համամշեն, հայկական կիսանկախ իշխանութիւն, ապա՝ հայաբնակ գաւառակ Սեւ ծովու հարաւ-արեւելեան ափին, VIII դարու վերջերը-XX դարու սկիզբին։ Ներկայիս կը գտնուի Թուրքիոյ մէջ՝ Արեւմտեան Հայաստան։ Համշենագիտութիւնը 19րդ եւ 20րդ դարերէն սկսեալ դարձաւ հետաքրքրութիւն մը հայ եւ օտար հեղինակներու համար։

Պատմական Ակնարկ

17-18րդ դարերուն կրօնափոխութեան հետեւանքով ձեւաւորուած է կրօնափոխ հայութեան 2 մեծ հանրութիւն.- համշենի հայերը եւ տերսիմի հայերը։ Այս երկու հանրութիւնները հեռացան հայկականութենէն կրօնափոխութեան եւ լեզուն կորսնցնելու հետեւանքով, բայց ամբողջովին չձուլուեցան եւ չթրքացան։

Ուրկէ՞ եկած է «համշեն» անունը

8րդ դարու վերջը Բիւզանդիոնի կայսրի կողմէ հայ Ամատունի նախարարներու նուիրուած Տամբար քաղաքը յարձակման կ'ենթարկուի եւ կը հրկիզուի։ Համամ Ամատունի կը վերշինէ Տամբարը եւ զայն կ'անուանէ «համամաշեն»։

Համշենահայերու մահմետականացումը

ԺԸ. (18-րդ) դարու վերջին եւ ԺԹ. (19-րդ) դարու սկիզբին ծաւալեցաւ Համշենի հայերու բռնի մահմետականացումը։ Դաւանափոխ հայերը կոչուած են «կեսկեսներ» (այս եզրը միաժամանակ գործածած են թէ՛ հայերը եւ թէ՛ թուրքերը)։ Ղուկաս Ինճիճեանը կը յիշատակէ Համշեն գաւառակի Տափ, Քոշտենց, Եղնովիտ, Ամոգվա, Միծմուն, Ժանընտոց, Մոլեւինց, Ուսկուրտա, Շնիչվա, Գուշիվա, Որդնենց, Մակրեւինց, Խապագ, Վիժէ Վերին եւ Վիժէ Ներքին գիւղերը, ինչպէս նաեւ Խալայի վիճակը։ Ամբողջութեամբ դաւանափոխուած են Համշենի, Խալայի եւ Վիժէի հայերը. եղնովիտցիները պահպանած են քրիստոնէական հաւատքը, իսկ միւս բնակավայրերը (կրօնական առումով) ունէին խառն բնակչութիւն։

ԺԹ. դարուն Համշենը գաւառակ մըն էր Լազիստանի գաւառին մէջ։ Այն կ’ընդգրկէր Աթինայի եւ Ռիզէի միջեւ՝ Քաջքար-Պարխար լեռնագագաթներու ծովահայեաց լանջերու ձորերը, որոնցմէ նշանաւոր էին Պէյուկտերէն, Ծիվարտերէն եւ Քսենոստերէն։ ԺԹ. դարու 70-ական թուականներուն ունէր 33 գիւղ եւ 13,190 հայախօս բնակիչ։ Համշենին վարչականօրէն կից էին հայաբնակ Ճեմիլ, Մարմանատ, Արտա բնակավայրերը եւ Խալայի վիճակը։

Համշենահայերը կ’ապրէին բնատնտեսական կեանքով. կը զբաղէին հացահատիկի եւ ծխախոտի մշակութեամբ, անասնապահութեամբ, արհեստներով ու առեւտուրով։ Մինչեւ դարավերջ կանգուն էին իրենց եկեղեցիները։ Հողի սակաւութեան եւ կրօնա-ազգայնական ճնշումներու հետեւանքով, Համշենի հայերու մէկ մասը ԺԹ. դարու սկիզբին գաղթած է Սեւ ծովու առափնեայ շրջանները՝ Ճանիկ, Սիւրմենէ, Տրապիզոն եւ այլն։ 1877-1878 թուականներու ռուս-թուրքական պատերազմէն ետք, բազմաթիւ համշենցիներ տեղափոխուած են Ղրիմ, Աբխազիա եւ Պաթում։ Դարավերջին Օրտուի եւ Խոփայի հայերը հաստատուած են Նիկոմիտիոյ (Իզմիթ) մէջ։ Այսուհանդերձ, Համշենը մինչեւ Ի. (20-րդ) դարու սկիզբը պահպանած է իր կիսանկախ վիճակը։

Տարանման Աւազանը

15րդ դարէն սկսեալ համշենի իշխանութիւնը կը դառնայ կիսանկախ, իյնալով Օսմանեան կայսրութեան ձեռքին տակ։ Օսմանեան կայսրութեան բռնի իսլամացման երկարատեւ ու հետեւողական քաղաքականութեան ու ցեղասպանութեան հետեւանքով համշենահայութիւնը տարածուեցաւ։ Ան ըստ բնակութեան վայրի, կրօնքի եւ լեզուի, բաժնուեցաւ երեք հիմնական խումբերու.-

• Արեւմտեան համշենահայեր՝ կ'ապրին թրքական Ռիզք եւ այլ նահանգներու մէջ, թրքախօս եւ սիւննի մահմետական են։
• Արեւելեան համշենահայեր՝ կ'ապրին Արդուինի նահանգին մէջ, հայախօս եւ պահպանած են Համշենի բարբառը։ Սիւննի մահմետական են։
• Հիւսիսային համշենահայեր՝ կ'ապրին Ռուսիոյ Կրասնոդարի երկրամասին մէջ։ Կը խօսին բառբառը, կը տիրապետեն ռուսերէնին եւ գրական արեւելահայերէնին։ Քրիստոնեայ են, հայ առաքելական։

Համշենը քարտեսին վրայ

Համշենահայերու թիւը

Տարբեր հետազօտողներ կը նշեն 1,5-էն 2 միլիոն եւ աւելի՝

• Կարգ մը թիւեր պղտոր են տարբեր շրջաններուն մէջ։
• Միջին Ասիա եւ Ռուսաստան՝ 5000
• Աբխազիա՝ 65000-70000
• Հայաստան՝ 4000-5000
• Եւրոպա եւ ԱՄՆ ցեղասպանութենէն ետք հաստատուած համշենահայերու չուսումնասիրուած թիւ մը։

Մշակոյթը

Համշենցիներու նիւթական մշակոյթը, հիմնականին մէջ պահպանելով հայկական տարրերը, մասամբ կրած է լազական ազդեցութիւն, որը որոշ չափով զգալի էր տարազին (հագուստին) մէջ։

Ճարտարապետութիւնը

Համշենահայերու հին եւ նոր բնակավայրերու կառուցապատման եղանակը եղած է կայուն եւ համատարած՝ բնական պայմաններու եւ ազգագրական համասեռութեան հետեւանքով։ Անտառանիւթի առատութեան շնորհիւ, համշենահայերու շինութիւնները եւ անոնց լանջաձեւ տանիքները մեծ մասամբ փայտէ էին, իսկ բնակելի տուներուն մէջ՝ յաճախ զուգորդուած քարէ պատերով։

Հնագոյն շրջանին կառոյցները խզեկոճ (գերանակապ) էին, իսկ ԺԹ. (19-րդ) դարուն մեծ մասամբ՝ կմախքաւոր-տախտակապատ։ Տուները հիմնականին մէջ 1,5-էն 2 յարկանի էին։

• Գոմը կը գտնուէր գետնայարկին վրայ եւ տեղանքի թեքութեան պատճառով կիսագետնափոր էր կամ շէնքին մէկ մասին տակ՝ վերգետնեայ ձեւով կառուցուած ու վերէն կաւապատ յատակով մեկուսացուած։ Տան հետ կը հաղորդակցէր աստիճաններով (շարժական կամ անշարժ) եւ կափոնքով (փակուող անցք)։
• Սովորաբար միայարկ տունը բաղկացած էր հայաթէ (նախամուտք), բուրկընոցէ, մառանէ, սենեակներէ եւ սուֆայէ (պատշգամբ)։
• Գլխաւոր բաժանմունքն էր՝ կաւածեփ յատակով, ուր կային թոնիր-կրակարան, փուռ, քարէ ու հողէ նստարաններ եւ առաստաղի օդափոխիչ բացուածք։ Կից կը գտնուէր ընդարձակ մառանը, որը կ’օգտագործուէր նաեւ իբրեւ ննջարան։
• Ինքնապաշտպանութեան համար տան մուտքին կից կը շինուէր հրակնատ։
• Յարդարանքը շատ զուսպ էր՝ չարխուած սիւներ, խոյակներ եւ բազրիքաձողեր։

Ներկայիս Սեւ ծովու կովկասեան ափերուն ապրող համշենահայերը նոյնպէս կը կառուցեն երկյարկանի, պատշգամբաւոր, բարակապատ եւ անզարդ տուներ, որոնք բուրկընոց չունին (նախապէս կառուցուած են հին ձեւով, եղած են նոյնիսկ խզեկոճ տուներ, որոնք գոյատեւած են մինչեւ 1940-ական թուականները)։

Հեմշիլներն Այսօր

Հեմշիլները կը գտնուին թրքական մշակոյթի ազդեցութեան տակ, բայց կը պահպանեն ազգային սովորութիւնները, երգերը, պարերը եւ մայրենի բառբառը։ Անոնց գերեզմանատուները թուրքերէ հեռու, իրենց պարտէզներուն մէջ է։ Համշենահայերը ազգային, հոգեւոր, մշակութային, ինքնութեան վերականգնում ունին։