Կոռներէն

Քոռներէն (Kernowek, անգլ․ Cornish, Քորնիշ (Kernewek կամ Kernowek) Քելտական լեզուախումբի պրիթոնական (Brittonic) ենթախումբին պատկանող լեզու մըն է, որ բնիկ է քորնիշցի ժողովուրդին եւ անոնց հայրենիքին՝ Քորնուոլի համար։ Ուելսերէնի (Welsh) եւ պրետոներէնի (Breton) նման, քորնիշը յառաջացած է ընդհանուր պրիթոներէնէն, որ ժամանակին տարածուած էր ամբողջ Մեծն Բրիտանիոյ մէջ։ Միջնադարու մեծ մասին քորնիշը եղած է Քորնուոլի հիմնական լեզուն, մինչեւ որ անիկա աստիճանաբար դէպի արեւմուտք մղուեցաւ անգլերէնի տարածման պատճառով։ Քորնիշը մնացած է իբրեւ համայնքային լեզու Քորնուոլի որոշ շրջաններու մէջ մինչեւ 18-րդ դարու կէսերը, եւ կան որոշ ապացոյցներ, որ աւանդական խօսողներ գոյութիւն ունեցած են նաեւ 19-րդ դարուն։

Քորնիշը դադրած է իբրեւ կենդանի համայնքային լեզու ըլլալէ 18-րդ դարու վերջաւորութեան, սակայն լեզուի գիտելիքները պահպանուած են որոշ ընտանիքներու եւ անհատներու քով։ 20-րդ դարու սկիզբը սկսաւ լեզուի վերածնունդը, եւ 2010 թուականին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն զայն վերադասակարգեց իբրեւ «քրիթիքական վիճակի մէջ գտնուող վտանգուած լեզու»՝ յայտարարելով, որ լեզուի նախկին «մեռած» դասակարգումը այլեւս ճիշդ չէ։ Լեզուն այսօր ունի երկրորդական լեզուի տիրապետողներու աճող թիւ մը, եւ փոքր թիւով ընտանիքներ այժմ իրենց զաւակները կը մեծցնեն վերածնուած քորնիշով՝ իբրեւ մայրենի լեզու։

Քորնիշը ներկայիս ճանչցուած է Տարածաշրջանային կամ Փոքրամասնութիւններու Լեզուներու Եւրոպական Խարտիայի կողմէ։ Անիկա յաճախ կը նկարագրուի իբրեւ քորնիշցի ինքնութեան, մշակոյթի եւ ժառանգութեան կարեւոր մաս մը։ Լեզուի վերածնունդէն ի վեր հրատարակուած են քորնիշերէն դասագիրքեր եւ գրական գործեր, եւ աւելի ու աւելի մեծ թիւով մարդիկ կը սկսին ուսումնասիրել լեզուն։ Վերջին զարգացումները կը ներառեն քորնիշերէն երաժշտութիւնը, անկախ շարժապատկերները եւ մանկական գիրքերը։ Քորնուոլի մէջ փոքր թիւով մարդիկ մեծցած են իբրեւ երկլեզու բնիկներ. լեզուն կը դասաւանդուի դպրոցներուն մէջ եւ կը տեսնուի փողոցներու ցուցանակներուն վրայ։ Քորնիշերէն առաջին մանկապարտէզը (օրուան խնամքի կեդրոնը) բացուած է 2010 թուականին։

Դասակարգում

Քորնիշը հար հարաւ-արեւմտեան պրիթոնական լեզու մըն է, որ կը պատկանի կղզիական քելտական (Insular Celtic) լեզուախումբին։ Այս խումբը հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի քելտական ճիւղի մէկ ենթաբաժինն է։ Պրիթոնական լեզուներու շարքին են նաեւ ուելսերէնը, պրետոներէնը, քամպրիերէնը (Cumbric) եւ հաւանաբար փիքտերէնը (Pictish), որոնցմէ վերջին երկուքը այժմ մեռած լեզուներ են։ Սկովտիական կայելերէնը (Scottish Gaelic), իռլանտերէնը եւ մէնքսը (Manx) կը կազմեն կղզիական քելտական լեզուներու առանձին՝ կայելական (Goidelic) ճի

Իրաւական կարգավիճակ եւ ճանաչում

2002 թուականին, Միացեալ Թագաւորութեան կառավարութիւնը քորնիշը ճանչցաւ «Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնութիւններու լեզուներու եւրոպական խարտիա»-ի (European Charter for Regional or Minority Languages) երկրորդ մասի (Part II) ծիրէն ներս։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի լեզուներու ատլաս»-ը քորնիշը կը դասակարգէ իբրեւ «կրիտիկական վիճակի մէջ գտնուող վտանգուած լեզու»։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն յայտարարած է, որ նախկին «մեռած» դասակարգումը «չի համապատասխաներ քորնիշի ներկայ իրավիճակին» եւ «այլեւս ճիշդ չէ»։

2025 թուականին, Միացեալ Թագաւորութեան կառավարութիւնը տեղեկացուց Եւրոպայի խորհուրդին, որ քորնիշը պիտի ներառուի նոյն խարտիայի երրորդ մասին (Part III) մէջ՝ ընդլայնելով նախապէս երկրորդ մասով տրամադրուած պաշտպանութեան մակարդակը։ Երրորդ մասի կարգավիճակը քորնիշը կը դասէ ուելսերէնի, սկովտիական կայելերէնի եւ իռլանտերէնի կողքին՝ խարտիայի շրջանակէն ներս, եւ պետութիւնը կը պարտաւորեցնէ շարք մը յստակ քայլերու ձեռնարկել՝ լեզուն խթանելու համար այնպիսի բնագաւառներու մէջ, ինչպիսիք են կրթութիւնը, հանրային վարչարարութիւնը, մշակոյթը եւ լրատուամիջոցները։ Այս ընդլայնումը տեղի ունեցաւ Քորնուոլի խորհուրդի, լեզուական կազմակերպութիւններու եւ համայնքային խումբերու շարունակական ջանքերուն շնորհիւ եւ կ’ենթարկուի Եւրոպայի խորհուրդի պարբերական վերահսկողութեան։ւղը։

Աղբիւրներ

• Ferdinand, Siarl (2013). Brief History of the Cornish language, its Revival and its Current Situation. E-Keltoi, Vol. 2, 2 Dec. pp. 199–227