Կենսագրութիւն

Կենսագրութիւն’ մարդու կեանքի նկարագրութիւն, որ կատարուած է ուրիշներու կողմէ կամ ինքնին (ինքնակենսագրութիւն)։

Կենսագրութիւնը կը ներառէ ո՛չ միայն կեանքի հիմնական փաստերը, ինչպիսիք են ծնունդը, ծագումը, կրթութիւնը, ծառայութիւնը, աշխատանքը, ընտանեկան յարաբերութիւնները եւ մահը, այլ կը պատկերացնէ մարդու փորձառութիւնը իր կեանքի իրադարձութիւններու ընթացքին։ Ի տարբերութիւն բրոֆիլի մը կամ ինքնակենսագրութեան (ռեզիւմէ), կենսագրութիւնը կը ներկայացնէ սուբյեկտի մը կեանքի պատմութիւնը, ընդգծելով իր կեանքի տարբեր կողմերը, ներառեալ անձնական մանրամասնութիւնները եւ կրնայ ներառել սուբյեկտի անձի վերլուծութիւն մը։

Միջնադարուն գլխաւորաբար կը գրուէին սուրբերու կամ սուրբերու շարքին դասուող մարդոց կենսագրութիւնը, որ յայտնի է վարքագրութիւն անունով (օրինակ, Կորիւն «Վարք Մաշտոցի»)։

Արդի հասկացութեամբ կենսագրութիւնը առաջացած է 18-րդ դարուն եւ զարգացած՝ 19-րդ դարուն։ 20-րդ դարուն անիկա ձեւաւորուած է իբրեւ գեղարուեստական գրականութեան ժանր մը (Ռ. Ռոլան, Ս. Ցվեյգ, Ա. Մորուա)։

Կենսագրական գործերը սովորաբար չեն հանդիսանար գեղարուեստական գրականութիւն, բայց գեղարուեստական գրականութիւնն ալ կրնայ օգտագործուիլ մարդու կեանքը պատկերացնելու համար։ Կը հանդիպինք տարբեր զանգուածային լրատուամիջոցներու ու հաղորդակցութեան միջոցներու մէջ, գրականութենէն մինչեւ շարժապատկեր, կը կազմեն ժանր մը, որ յայտնի է որպէս կենսագրութիւն։

Կենսագրութիւնը կը հանդիսանայ առաջնային ընկերաբանական տեղեկատուութեան աղբիւր մը, որ կ'արտօնէ որոշել անձի մը հոգեբանական տիպը իր պատմական, ազգային եւ սոցիալական պայմանաւորուածութեան մէջ։

Արդի Կենսագրութիւն

20-րդ դարու սկզբնաւորութեան հոգեբանութեան եւ ընկերաբանութեան գիտութիւնները վերելք ապրեցան եւ մեծապէս ազդեցին նոր դարաշրջանի կենսագրական գրականութեան վրայ։ Պատմութեան «մեծ մարդու» տեսութեան անկումը նոր ձեւաւորուող մտածելակերպի արտայայտութիւնն էր։ Մարդկային վարքագիծը սկսաւ բացատրուիլ տարուինեան տեսութիւններով։ «Ընկերաբանական» կենսագրութիւնները անհատի գործողութիւնները կը դիտարկէին որպէս շրջապատի ու միջավայրի արդիւնք՝ նուազեցնելով անհատականութեան դերը։ Հոգեվերլուծութեան զարգացումը յանգեցուց կենսագրական առարկայի աւելի խոր ու համապարփակ ընկալման՝ կենսագիրները մղելով աւելի մեծ կարեւորութիւն տալու մանկութեան եւ պատանեկութեան շրջաններուն։ Հոգեբանական այս գաղափարները փոխեցին կենսագրութիւններու գրելաձեւը, մինչդեռ զարգացաւ ինքնակենսագրութեան մշակոյթը, ուր սեփական պատմութիւնը պատմելը դարձաւ բուժման (therapy) ձեւ մը։ Հերոսներու աւանդական հասկացողութիւնը եւ յաջողութեան պատմութիւնները անհետացան՝ տեղը զիջելով անհատականութեան հոգեբանական հետազօտութիւններուն։

Լիթըն Սթրէյչիի Յեղաշրջումը

Բրիտանացի քննադատ Լիթըն Սթրէյչին յեղաշրջեց կենսագրական արուեստը իր 1918-ի «Նշանաւոր Վիքթորեանցիները» (Eminent Victorians) աշխատութեամբ, որ բաղկացած էր վիքթորեան դարաշրջանի չորս առաջնորդներու կենսագրութիւններէն՝ Գարտինալ Մաննինկ, Ֆլորըրնս Նայթինկէյլ, Թոմաս Արնոլտ եւ Զօրավար Կորտոն։ Սթրէյչին նպատակ ունէր կենդանութիւն տալ այդ դարաշրջանին ապագայ սերունդներուն համար։ Մինչ այդ, ինչպէս Սթրէյչին կը նշէր նախաբանին մէջ, վիքթորեան կենսագրութիւնները «նոյնքան ծանօթ էին, որքան թաղման թափօրը» եւ ունէին նոյն «դանդաղ, սգաւոր բարբարոսութեան» շունչը։ Ան մերժեց «երկու հաստափոր հատորներու... չմարսուած նիւթերու կոյտի» աւանդոյթը եւ թիրախաւորեց չորս սրբացուած կերպարները։ Անոր պատմուածքը փշրեց այդ ազգային հերոսներու շուրջ ստեղծուած առասպելները։ Գիրքը համաշխարհային հռչակ ձեռք բերաւ իր սուր ու կատակախառն ոճի, համառօտ ու փաստացի ճշգրտութեան եւ գեղարուեստական արձակի շնորհիւ։

1920-ական եւ 30-ական թուականներուն կենսագիրները փորձեցին օգտուիլ Սթրէյչիի ժողովրդականութենէն՝ ընդօրինակելով անոր ոճը։ Այս նոր դպրոցը ներկայացուած էր սրբապատկերներ փշրողներով (iconoclasts) եւ գիտական վերլուծաբաններով։ Գրական կենսագրութեան այս միտումին զուգահեռ, հանրամատչելի կենսագրութիւններու մէջ յայտնուեցաւ «աստղերու հետեւելու» (voyeurism) երեւոյթը, ուր ընթերցողները կը մղէր աւելի շատ հետաքրքրասիրութիւնը, քան բարոյականութիւնը կամ հայրենասիրութիւնը։ 1920-ականները ականատես եղան կենսագրական «բումի»։

Ամերիկեան Պատմագրութիւն եւ Քաղաքական Կենսագրութիւն

Ամերիկեան մասնագիտական պատմագրութիւնը սահմանափակ դեր կը յատկացնէ կենսագրութեան, նախապատուութիւնը տալով ընկերային եւ մշակութային խորքային ազդեցութիւններուն։ Քաղաքական կենսագիրները պատմականօրէն իրենց գործերուն մէջ կը ներառէին բարոյախօսական դատողութիւններ։ Ալան Նեւինսը 1930-ականներուն մեծ ներդրում ունեցաւ «Ամերիկեան կենսագրութեան բառարանի» ստեղծման մէջ։ Աւելի ուշ շրջանի կենսագիրները փորձեցին ցոյց տալ, թէ ինչպէս քաղաքական գործիչները կը հաւասարակշռեն ուժն ու պատասխանատուութիւնը։ Սակայն, 1960-էն ետք երիտասարդ պատմաբանները դարձան աւելի քննադատական։ Քաղաքական կենսագրութիւնը կրնայ ըլլալ դժուարահաճ եւ մարտահրաւէրներով լեցուն՝ քաղաքական պատմութեան այլ ոլորտներուն հետ համադրուելու տեսանկիւնէն։

Ֆեմինիստական Մօտեցում

Ֆեմինիստ գիտնական Քարոլին Հայլպրունը նկատեց, որ կանանց կենսագրութիւններն ու ինքնակենսագրութիւնները սկսան փոխուիլ ֆեմինիստական աշխուժութեան երկրորդ ալիքի ժամանակ։ Ան նշեց Նենսի Միլֆորտի 1970-ի «Զելտա» (Zelda) կենսագրութիւնը որպէս նոր շրջանի սկիզբ, քանի որ միայն այդ ժամանակ մենք պատրաստ էինք կարդալու, որ ոչ թէ Զելտան կործանած էր ֆիթզճերալտին, այլ Ֆիթզճերալտը՝ զայն. ան իւրացուցած էր կնոջ պատմութիւնը։ Հայլպրունը 1973 թուականը համարեց շրջադարձային՝ կանանց ինքնակենսագրութեան համար, երբ հրատարակուեցաւ Մէյ Սարթոնի «Մենութեան օրագիրը» (Journal of a Solitude)։ Այդ առաջին դէպքն էր, երբ կինը կը պատմէր իր կեանքի պատմութիւնը՝ ո՛չ թէ ցաւի մէջ գեղեցկութիւն գտնելու կամ զայրոյթը հոգեւոր հնազանդութեան վերածելու ձեւով, այլ ընդունելով այն, ինչ նախապէս արգիլուած էր կանանց՝ իրենց ցաւը, կատաղութիւնը եւ սեփական կեանքի վրայ իշխանութիւն ու վերահսկողութիւն ունենալու բացայայտ ձգտումը։