Խապուր

Խապուր
The Khabur River (Arabic: الخابور‎ al-khābūr, Kurdish: Xabûr‎, Syriac: ܚܒܘܪ‎ ḥābur/khābur,
Բնութագիր
Աւազանի մակերես	37 081 քմ² քմ2
Տեղակայում
Երկրամաս	Շանլըուրֆայի մարզ

Խապուր, գետ Թուրքիոյ եւ Սուրիոյ մէջ, Եփրատ գետի ձախ վտակը։ Երկարութիւնը 486 քմ է, ջրհաւաք աւազանը՝ 33150 կմ²։ Սկիզբ կ'առնէ Ղարատաղի (թրք.–պրս. Qaradāğ) հարաւային լանջէն, 1789 մ բարձրութենէն։ Կը հոսի ոչ խոր, 2 քմ լայնութեամբ հովիտով, Պուսեյրա գիւղին (Al-Busayrah) (Arabic: البصيرة‎) մօտ կը միանայ Եփրատին։ Ունի խառն սնուցում։ Կը յորդի Փետրուար-Մարտին։ Տարեկան միջին ծախսը 64 մ³/րոպէ է, տարեկան հոսքը՝ 2, 02 միլիար մ³։ Կ'օգտագործուի ոռոգման համար ։

Անուանում

Հին ժամանակներուն, գետը աքքատերէնի եւ ամովրհացիներու լեզուին մէջ ծանօթ էր իբրեւ ḫabur, եբրայերէնով՝ חָבוֹր (ḥāḇōr)։

Հին հեղինակները յաճախ յիշատակած են այս գետը՝ գործածելով տարբեր անուններ. Պտղոմէոս եւ Փլինիոս Աւագ զայն կոչած են Քապորաս (Յունարէն՝ Χαβώρας), Պրոկոպիոս՝ Խապուրա, իսկ Ստրաբոն, Զոսիմոս եւ Ամիանոս Մարցելիանոս կոչած են Ապորհաս (Ἀβόρρας)։ Իսիտորոս Քարաքսացին զայն անուանած է Ապուրաս (Ἀβούρας)։

Գետը նկարագրուած է իբրեւ Միջագետքի մեծ գետերէն մէկը, որ սկիզբ կ'առնէ Մասիուս լեռէն (Mons Masius), Մծբինէն (Nisibis) շուրջ 40 մղոն (64 քմ.) հեռաւորութեան վրայ եւ կը թափի Եփրատի մէջ՝ Կիրկեսիոնի (Քերքեսիա) քով։

Աշխարհագրութիւն

Խապուրի ընթացքը կարելի է բաժնել երկու տարբեր գօտիներու. Վերին Խապուրի տարածքը կամ «Խապուրի եռանկիւնը»՝ Ալ-Հասաքէի հիւսիսը, եւ Միջին ու Ստորին Խապուրը՝ Ալ-Հասաքէի եւ Պուսայրայի միջեւ։

Օժանդակ գետեր (Վտակներ)

Գետը կը սնուի քանի մը փոքր հոսանքներով, որոնց անունները յիշատակուած են ուշ դասական հեղինակներու կողմէ։ Ասոնք են՝ Սկիրտուս (Scirtus - ըստ Պրոկոպիոսի), Քորտես (Cordes - ըստ Պրոկոպիոսի) եւ Միկդոնիուս (Mygdonius - ըստ Յուլիանոսի)։

Խապուրի վտակները ցուցակագրուած են արեւելքէն արեւմուտք։ Այս ուատիներուն (չոր գետահուն) մեծ մասը ջուր կ'ունենայ միայն տարուան որոշ ժամանակահատուածին մէջ.

• Ուատի Ռատտ (Wadi Radd)
• Ուատի Ժարրահ (Wadi Jarrah)
• Ճաղճաղ գետ (Jaghjagh River - հին Միկդոնիուս)
• Ուատի Խանզիր (Wadi Khanzir)
• Ուատի Աւետժի (Wadi Avedji)

Պատմութիւն

1930-ական թուականներէն ի վեր, Խապուրի հովիտին մէջ կատարուած են բազմաթիւ հնագիտական պեղումներ եւ ուսումնասիրութիւններ, որոնք ցոյց կու տան, թէ տարածաշրջանը բնակեցուած է դեռ Ստորին Քարէ դարու (Lower Palaeolithic) ժամանակաշրջանէն։ Պեղուած կարեւոր վայրերէն են՝ Թէլ Հալաֆը, Թէլ Պրաքը, Թէլ Լէյլանը, Թէլ Մաշնաքան, Թէլ Մոզանը եւ Թէլ Պարրին։ Տարածաշրջանը իր անունը տուած է Ք.Ա. 2-րդ հազարամեակի սկիզբը Հիւսիսային Միջագետքի եւ Սուրիոյ մէջ յայտնաբերուած իւրայատուկ նախշազարդ խեցեգործութեան, որ կը կոչուի «Խապուրի ամանեղէն» (Khabur ware)։ Խապուր գետի շրջանը նաեւ կը կապուի Միտաննիի թագաւորութեան վերելքին հետ, որ ծաղկում ապրած է Ք.Ա. մօտաւորապէս 1500–1300 թուականներուն։

Խապուր գետը կը յիշատակուի Եբրայական Աստուածաշունչին մէջ. «Թգլատպալասար... գերեվարեց Ռուբէնեանները, Գադեանները եւ Մանասէի կէս ցեղը։ Անոնք տարաւ Հալաք, Խապուր (Habor), Հարա եւ Գոզան գետի քով, ուր կը մնան մինչեւ այսօր»։ Խապուրի նոյնացումը աստուածաշնչեան Հապորի հետ վիճելի չէ։

Գետը երբեմն նոյնացուած է Քեբարի հետ, որ Եզեկիէլի մարգարէութեան կարգ մը տեսարաններու վայրն է, սակայն արդի ուսումնասիրութիւնները Քեբարը կը նմանցնեն ka-ba-ru ջրային ուղիին, որ կը գտնուէր Նիպպուրի մօտ՝ Բաբելոնի արեւելքը։

Քսենոփոնի կողմէ յիշատակուած հին Կորսոթէ քաղաքը կը գտնուէր Խապուրի (որ այն ատեն ծանօթ էր իբրեւ «Մասկաս») եւ Եփրատի միախառնման վայրին մէջ։ Պտղոմէոս կը յիշէ Քապորա կոչուած քաղաք մը Եփրատի ափին։ Յուլիանոս Ուրացողը զայն անցած է նաւակներէ կազմուած կամուրջով մը, իսկ Ստրաբոն զայն կը նկարագրէ Անթեմուզիա քաղաքին մօտ։

Է. եւ Ը. դարերուն, Տուր Աբտինի քանի մը վանքեր (ինչպէս՝ Քարթմինի, Մար Աւգինի եւ Մար Եոհաննան Տայայայի վանքերը) հողատարածքներ ունէին Վերին Խապուրի հովիտին մէջ։ Սիմէոն անունով վանական մը աւելի քան 12,000 ծառ տնկած է հոն, որուն պատճառով ստացած է «Ձիթենեաց» մականունը։

Արդի Խապուրի Հովիտը

1960-ականներուն սկսած «Խապուր գետի ծրագիրը» կը ներառէր ամբարտակներու եւ ջրանցքներու կառուցումը։ Եփրատի վրայ գտնուող Թապքայի ամբարտակին առընթեր, Խապուրի աւազանին մէջ կառուցուած են երեք հիմնական ամբարտակներ՝ Հասաքէի Արեւմտեան, Արեւելեան եւ Հարաւային ամբարտակները։

Թէլ Թամըրի շրջանին մէջ գտնուող Խապուրի հատուածը հայրենիքն է ինքնավար Ասորական համայնքի մը։ Խապուրի հովիտը, որ այսօր ունի շուրջ չորս միլիոն աքր (16,000 քմ. քառակուսի) մշակելի հողատարածք, Սուրիոյ ցորենի արտադրութեան գլխաւոր շրջանն է։ Հիւսիս-արեւելեան հատուածը նաեւ Սուրիոյ նաւթի արդիւնահանման կեդրոնն է։