Գիտա-երեւակայութիւն (science fiction)

Գիտա-երեւակայութիւն (անգլերէն՝ science fiction, յաճախակիօրէն կրճատուած որպէս sci-fi կամ SF ), մօտաւոր կամ հեռաւոր ապագայի մասին պատմութիւններու ստեղծումն է՝ օգտագործելով գիտութեան եւ փորձագիտութեան տարրերը: Գիտա-երեւակայական ստեղծագործութիւններու առանձնայատկութիւնը այն է, որ դէպքերը հիմնուած են գիտական ենթադրութիւններու վրայ։

Այլ ձեւով, անիկա ենթադրական գրականութեան (speculative fiction) այն ժանրն է, որ կը պատկերացնէ գիտական կամ արհեստագիտական (տեխնոլոգիական) յառաջընթացի զարգացած ու ապագայամէտ տարբերակներ։ Գիտա-երեւակայութեան բնորոշ տարրերը ժամանակի ընթացքին աւելցած են. տիեզերքի հետազօտութենէն, արտերկրային կեանքէն, ժամանակի ճամբորդութենէն ու ռոպոթաշինութենէն անցնելով դէպի զուգահեռ տիեզերքներ, հակաուտոպիստական (դիստոպիական) հասարակութիւններ եւ կենսաբանական միջամտութիւններ (manipulations). իսկ վերջին շրջանին՝ դէպի տեղեկատուական արհեստագիտութիւն, տրանսհումանիզմ (գերմարդկայնութիւն), պոստհումանիզմ (յետմարդկայնութիւն) եւ բնապահպանական մարտահրաւէրներ։ Գիտա-երեւակայութիւնը յաճախ կը քննէ մարդկային արձագանգները՝ գիտական այսօրինակ ենթադրեալ կամ պատկերացուած նուաճումներուն ձգած հետեւանքներուն հանդէպ։

Գիտա-երեւակայութեան ճշգրիտ սահմանումը երկար ժամանակէ ի վեր վէճերու առարկայ դարձած է հեղինակներու, քննադատներու, գիտնականներու եւ ընթերցողներու միջեւ։ Անիկա կը պարունակէ բազմաթիւ ենթաժանրեր, ներառեալ՝ «խիստ» գիտա-երեւակայութիւնը, որ շեշտը կը դնէ գիտական ճշգրտութեան վրայ, եւ «մեղմ» (soft) գիտա-երեւակայութիւնը, որ կը կեդրոնանայ ընկերային գիտութիւններու վրայ։ Այլ ուշագրաւ ենթաժանրերէն են՝ տիեզերական օփերան, որ կը շեշտադրէ զուտ արկածախնդրութիւնը այնպիսի տիեզերքի մը մէջ, ուր տիեզերական ճամբորդութիւնը սովորական երեւոյթ է. սայպըրփանքը, որ կը քննէ արհեստագիտութեան եւ հասարակութեան միջեւ կապը. եւ կլիմայական երեւակայութիւնը, որ կանդրադառնայ բնապահպանական հարցերուն։

Կը պնդուի, որ գիտա-երեւակայութեան նախատիպերը գոյութիւն ունեցած են դեռեւս հնադարէն։ Գիտական յեղափոխութեան եւ Լուսաւորութեան դարաշրջանին գրուած որոշ գիրքեր կը նկատուէին վաղ շրջանի գիտա-ֆանթըզի պատմուածքներ։ Ժամանակակից ժանրը հիմնականին մէջ յառաջացաւ ԺԹ. դարուն եւ Ի. դարու սկիզբը, երբ հանրայայտ գրողներ սկսան արհեստագիտական յառաջընթացին նայիլ որպէս ներշնչման եւ ենթադրութիւններու աղբիւր։ Մէրի Շելլիի «Ֆրանքընշթայն»-ը (Frankenstein), որ գրուած է 1818-ին, յաճախ կը համարուի առաջին վաւերական գիտաֆանտաստիկ վէպը։ Ժիւլ Վեռնը եւ Հ. Ճ. Ուելսը առանցքային դէմքեր են այս ժանրի զարգացման գործին մէջ։ Ի. դարուն ժանրը աճեցաւ Գիտա-երեւակայութեան Ոսկեդարուն ընթացքին եւ ընդարձակուեցաւ տիեզերական օփերաներու, հակաուտոպիստական գրականութեան եւ հանրամատչելի ամսագիրերու (pulp magazines) ներմուծմամբ։

Գիտա-երեւակայութիւնը եկած է ազդելու ոչ միայն գրականութեան, այլեւ շարժապատկերի, հեռուստատեսութեան եւ ընդհանրապէս մշակոյթի վրայ։ Գիտա-երեւակայութիւնը կրնայ քննադատել ներկայ հասարակութիւնը եւ փնտռել այլընտրանքներ, ինչպէս նաեւ ապահովել ժամանց ու ներշնչել զարմանքի ու հիացմունքի զգացում։